Nityanathasiddha: Rasaratnakara 1.4

मूर्छन अथातः शुद्धसूतस्य मूर्च्छना विधिरुच्यते । मेघनादो वचा हिंगु शूरणैर्मर्दयेद्रसम्

mūrchana athātaḥ śuddhasūtasya mūrcchanā vidhirucyate / meghanādo vacā hiṃgu śūraṇairmardayedrasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टपिष्टं तु तद्गोलं हिङ्गुना वेष्टयेद् बहिः । पचेल्लवणयन्त्रस्थं दिनैकं चण्डवह्निना

naṣṭapiṣṭaṃ tu tadgolaṃ hiṅgunā veṣṭayed bahiḥ / pacellavaṇayantrasthaṃ dinaikaṃ caṇḍavahninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वलग्नं समारुह्य दृढं वस्त्रेण बन्धयेत् । ऊर्ध्वाधो गन्धकं तुल्यं दत्त्वा सौम्यानले पचेत्

ūrdhvalagnaṃ samāruhya dṛḍhaṃ vastreṇa bandhayet / ūrdhvādho gandhakaṃ tulyaṃ dattvā saumyānale pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णे गन्धे पुनर् देयं षड्भिर् वारैः समं समम् । षड्गुणे गन्धके जीर्णे मूर्छितो रोगहा भवेत्

jīrṇe gandhe punar deyaṃ ṣaḍbhir vāraiḥ samaṃ samam / ṣaḍguṇe gandhake jīrṇe mūrchito rogahā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेर्चुर्य्:: मूर्छन गन्धकं मधुसारं च शुद्धसूतं समं समम् । यामैकं पाचयेत् खल्वे काचकुप्यां निवेशयेत्

mercury:: mūrchana gandhakaṃ madhusāraṃ ca śuddhasūtaṃ samaṃ samam / yāmaikaṃ pācayet khalve kācakupyāṃ niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्ध्वा द्वादशयामं तं वालुकायन्त्रगं पचेत् । स्फोटयेत्स्वांगशीतं तं तदूर्ध्वं गन्धकं त्यजेत्

ruddhvā dvādaśayāmaṃ taṃ vālukāyantragaṃ pacet / sphoṭayetsvāṃgaśītaṃ taṃ tadūrdhvaṃ gandhakaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधःस्थं रसमादाय सर्वरोगेषु योजयेत् । मेर्चुर्य्:: फ़ोर्मुलतिओन् शुद्धं सूतं द्विधा गन्धं सूतार्द्धं सैन्धवं क्षिपेत्

adhaḥsthaṃ rasamādāya sarvarogeṣu yojayet / mercury:: formulation śuddhaṃ sūtaṃ dvidhā gandhaṃ sūtārddhaṃ saindhavaṃ kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवैः सितजयन्त्याश्च मर्दयेद्दिवसत्रयम् । कृत्वा गोलं च संशोष्य क्षिप्त्वा मूषां निरुन्धयेत्

dravaiḥ sitajayantyāśca mardayeddivasatrayam / kṛtvā golaṃ ca saṃśoṣya kṣiptvā mūṣāṃ nirundhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषयित्वा धमेत् किंचित् सुतप्तां तां जले क्षिपेत् । तस्माद्रसं समुद्धृत्य त्रिकण्टरसभावितम्

śoṣayitvā dhamet kiṃcit sutaptāṃ tāṃ jale kṣipet / tasmādrasaṃ samuddhṛtya trikaṇṭarasabhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योजयेत्सर्वरोगेषु धमेद्वा भूधरे पचेत् । मेर्चुर्य्:: फ़ोर्मुलतिओन् रसार्धं गन्धकं मर्द्यं घृतैर्युक्तं तु गोलकम्

yojayetsarvarogeṣu dhamedvā bhūdhare pacet / mercury:: formulation rasārdhaṃ gandhakaṃ mardyaṃ ghṛtairyuktaṃ tu golakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा तं बन्धयेद्वस्त्रे दोलायन्त्रगतं पचेत् । गोमूत्रान्तः कृतं यामं नरमूत्रैर्दिनत्रयम्

kṛtvā taṃ bandhayedvastre dolāyantragataṃ pacet / gomūtrāntaḥ kṛtaṃ yāmaṃ naramūtrairdinatrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोषयेच्च पुनर्वस्त्रे बद्ध्वावेष्ट्य सदा दृढम् । शुष्कं निरुध्य मूषायां ततस्तुषाग्निना पचेत्

śoṣayecca punarvastre baddhvāveṣṭya sadā dṛḍham / śuṣkaṃ nirudhya mūṣāyāṃ tatastuṣāgninā pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वभागमधः कृत्वा अधोभागं च ऊर्ध्वगम् । इत्यादिपरिवर्तेन स्वेदयेद्दिवसत्रयम्

ūrdhvabhāgamadhaḥ kṛtvā adhobhāgaṃ ca ūrdhvagam / ityādiparivartena svedayeddivasatrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाद् उद्धृत्य तं सूतं योगवाहं रुजापहम्

paścād uddhṛtya taṃ sūtaṃ yogavāhaṃ rujāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेर्चुर्य्:: फ़ोर्मुलतिओन् सद्योजातस्य बालस्य विष्ठां पालाशबीजकम् । चाण्डाली रुधिरं सूतं सूतपादं च टङ्कणम्

mercury:: formulation sadyojātasya bālasya viṣṭhāṃ pālāśabījakam / cāṇḍālī rudhiraṃ sūtaṃ sūtapādaṃ ca ṭaṅkaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयन्त्या मर्दयेद् द्रावैर् दिनैकं तत्तु गोलकम् । पेषयेत्सहदेव्याथ लेपयेत् ताम्रसंपुटम्

jayantyā mardayed drāvair dinaikaṃ tattu golakam / peṣayetsahadevyātha lepayet tāmrasaṃpuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मध्ये गोलकं क्षिप्त्वा द्वियामं स्वेदयेल्लघु । वालुकायन्त्रमध्ये तु समुद्धृत्य ततः पुनः

tanmadhye golakaṃ kṣiptvā dviyāmaṃ svedayellaghu / vālukāyantramadhye tu samuddhṛtya tataḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रकैः सहदेव्या च गन्धकैर् लेपयेद् बहिः । सम्पुटं बन्धयेद्वस्त्रे मृदालेप्य च शोषयेत्

citrakaiḥ sahadevyā ca gandhakair lepayed bahiḥ / sampuṭaṃ bandhayedvastre mṛdālepya ca śoṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं रुद्ध्वान्धमूषायां ध्माते सम्पुटमाहरेत् । सूक्ष्मचूर्णं हरेद्रोगान् योगवाहो महारसः

taṃ ruddhvāndhamūṣāyāṃ dhmāte sampuṭamāharet / sūkṣmacūrṇaṃ haredrogān yogavāho mahārasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पुटं सूततुल्यं स्याच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा

sampuṭaṃ sūtatulyaṃ syācchāstradṛṣṭena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेर्चुर्य्:: फ़ोर्मुलतिओन् धत्तूरकद्रवैर् मर्द्यं दिनं गन्धं ससूतकम् । अन्धमूषे दिनं स्वेद्यं भूधरे मूर्छितो भवेत्

mercury:: formulation dhattūrakadravair mardyaṃ dinaṃ gandhaṃ sasūtakam / andhamūṣe dinaṃ svedyaṃ bhūdhare mūrchito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा षडङ्गुलां मूषां सुपक्वां मृन्मयीं दृढाम् । मूषागर्भं विलेप्याथ मूलैर्बहुलपत्रकैः

kṛtvā ṣaḍaṅgulāṃ mūṣāṃ supakvāṃ mṛnmayīṃ dṛḍhām / mūṣāgarbhaṃ vilepyātha mūlairbahulapatrakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मध्ये सूतकं क्षिप्त्वा मूषां पूर्यात्तु तद्द्रवैः । रुद्ध्वा सलवणैर्यन्त्रैश्चुल्यां दीप्ताग्निना पचेत्

tanmadhye sūtakaṃ kṣiptvā mūṣāṃ pūryāttu taddravaiḥ / ruddhvā salavaṇairyantraiśculyāṃ dīptāgninā pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहान्ते समुद्धृत्य यवमानं ज्वरापहम् । मेर्चुर्य्:: मूर्छन काशीशं सैन्धवं सूतं तुल्यं तुल्यं विमर्दयेत्

saptāhānte samuddhṛtya yavamānaṃ jvarāpaham / mercury:: mūrchana kāśīśaṃ saindhavaṃ sūtaṃ tulyaṃ tulyaṃ vimardayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काशीशस्यास्य भागेन दातव्या फुल्लतूरिका । स्तोकस्तोकं क्षिपेत् खल्वे त्रियामं चैव मूर्छयेत्

kāśīśasyāsya bhāgena dātavyā phullatūrikā / stokastokaṃ kṣipet khalve triyāmaṃ caiva mūrchayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं शतनिष्कं स्यादूनं नैवाधिकं भवेत् । स्थालीसम्पुटयन्त्रेण दिनं चण्डाग्निना पचेत्

pratyekaṃ śataniṣkaṃ syādūnaṃ naivādhikaṃ bhavet / sthālīsampuṭayantreṇa dinaṃ caṇḍāgninā pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वलग्नं ततश्चुल्ल्यां मूर्छितं चाहरेत् सूतम् । मेर्चुर्य्:: मूर्छन कुरण्टकरसैर्भाव्यम् आतपे मर्दयेद्रसम्

ūrdhvalagnaṃ tataścullyāṃ mūrchitaṃ cāharet sūtam / mercury:: mūrchana kuraṇṭakarasairbhāvyam ātape mardayedrasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लताकरञ्जपत्रैर्वाङ्गुष्ठाग्रेन विमर्दयेत् । दिनैकं मूर्छितं सम्यक् सर्वरोगेषु योजयेत्

latākarañjapatrairvāṅguṣṭhāgrena vimardayet / dinaikaṃ mūrchitaṃ samyak sarvarogeṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैरण्यगर्भक अथ सूतस्य शुद्धस्य मूर्छितस्याप्ययं विधिः । सूततुल्यं घृतं जीर्णं द्वाभ्यां तुल्यं च गन्धकम्

hairaṇyagarbhaka atha sūtasya śuddhasya mūrchitasyāpyayaṃ vidhiḥ / sūtatulyaṃ ghṛtaṃ jīrṇaṃ dvābhyāṃ tulyaṃ ca gandhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रविक्षीरैर्दिनं मर्द्यम् अन्धयित्वा च भूधरे । पुटकेन भवेत्सिद्धो रसो हैरण्यगर्भकः

ravikṣīrairdinaṃ mardyam andhayitvā ca bhūdhare / puṭakena bhavetsiddho raso hairaṇyagarbhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तबद्धरस कटुतुम्ब्युद्भवे कन्दे वन्ध्यायाः क्षीरकन्दके । अपक्वैकं समादाय तद्गर्भे पिण्डिका ततः

vaikrāntabaddharasa kaṭutumbyudbhave kande vandhyāyāḥ kṣīrakandake / apakvaikaṃ samādāya tadgarbhe piṇḍikā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशनिष्कं शुद्धसूतं निष्कैकं शुद्धगन्धकम् । स्तोकं स्तोकं क्षिपेद् गन्धं पाषाणे तं तु कुट्टयेत्

daśaniṣkaṃ śuddhasūtaṃ niṣkaikaṃ śuddhagandhakam / stokaṃ stokaṃ kṣiped gandhaṃ pāṣāṇe taṃ tu kuṭṭayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याममात्रे भवेत् पिण्डी रसं कन्दे विनिक्षिपेत् । अध ऊर्ध्वं भस्म वैक्रान्तं दत्त्वा निष्कार्द्धमात्रकम्

yāmamātre bhavet piṇḍī rasaṃ kande vinikṣipet / adha ūrdhvaṃ bhasma vaikrāntaṃ dattvā niṣkārddhamātrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कन्दस्य मज्जाभिर्मुखं बद्ध्वा मृदा दृढम् । लिप्तम् अङ्गुलमानेन सर्वतः शोष्य गोलकम्

tataḥ kandasya majjābhirmukhaṃ baddhvā mṛdā dṛḍham / liptam aṅgulamānena sarvataḥ śoṣya golakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाचयेद् भूधरे यन्त्रे तत उद्धृत्य पुनः पचेत् । ऊर्ध्वभागमधः कुर्यादित्येवं परिवर्तयेत्

pācayed bhūdhare yantre tata uddhṛtya punaḥ pacet / ūrdhvabhāgamadhaḥ kuryādityevaṃ parivartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण चालयेदूर्ध्वं बहिर्युग्मोपलैः पचेत् । ततो भिन्नस्तु संग्राह्यो बद्धः स्याद्दाडिमोपमम् । नाम्ना वैक्रान्तबद्धोऽयं सर्वरोगेषु योजयेत्

krameṇa cālayedūrdhvaṃ bahiryugmopalaiḥ pacet / tato bhinnastu saṃgrāhyo baddhaḥ syāddāḍimopamam / nāmnā vaikrāntabaddho'yaṃ sarvarogeṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धबद्धपारद अथवा गन्धपीठीनां वस्त्रे बद्ध्वा तु गन्धकम् । तुल्यं दत्त्वा निरुन्ध्याथ सम्पुटे लोहजे दृढे

gandhabaddhapārada athavā gandhapīṭhīnāṃ vastre baddhvā tu gandhakam / tulyaṃ dattvā nirundhyātha sampuṭe lohaje dṛḍhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटयेद्भूधरे तावद्यावज्जीर्यति गन्धकम् । एवं पुनः पुनर्देयं यावद्गन्धस्तु षड्गुणम्

puṭayedbhūdhare tāvadyāvajjīryati gandhakam / evaṃ punaḥ punardeyaṃ yāvadgandhastu ṣaḍguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं गन्धके बद्धः सूतः स्यात्सर्वरोगहृत् । गन्धबद्धपारद (२) मूषा जम्बीरविस्तारा दैर्घ्येण षोडशाङ्गुला । अपक्वा सुदृढा कार्या सिकताभाण्डमध्यगा

ityevaṃ gandhake baddhaḥ sūtaḥ syātsarvarogahṛt / gandhabaddhapārada (2) mūṣā jambīravistārā dairghyeṇa ṣoḍaśāṅgulā / apakvā sudṛḍhā kāryā sikatābhāṇḍamadhyagā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभागं वालुका लग्ना पादांशेन बहिः स्थिताः । पलैकं चूर्णितं गन्धं मूषामध्ये विनिक्षिपेत्

tribhāgaṃ vālukā lagnā pādāṃśena bahiḥ sthitāḥ / palaikaṃ cūrṇitaṃ gandhaṃ mūṣāmadhye vinikṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धसूतं समं पश्चात् क्षिपेद्गन्धपलं ततः । भाण्डम् आरोपयेच्चुल्ल्यां मूषामाच्छाद्य यत्नतः

śuddhasūtaṃ samaṃ paścāt kṣipedgandhapalaṃ tataḥ / bhāṇḍam āropayeccullyāṃ mūṣāmācchādya yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दाग्निना पचेत्तावद्यावन्निर्धूमतां व्रजेत् । गन्धधूमे गते पूर्या काकमाचीद्रवैस्तु सा

mandāgninā pacettāvadyāvannirdhūmatāṃ vrajet / gandhadhūme gate pūryā kākamācīdravaistu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवे जीर्णे पुनः पूर्या नागवल्लीदलद्रवैः । जीर्णे धुस्तूरकद्रावैः पूरयित्वा पुनः पचेत्

drave jīrṇe punaḥ pūryā nāgavallīdaladravaiḥ / jīrṇe dhustūrakadrāvaiḥ pūrayitvā punaḥ pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावज्जीर्यति तद्गन्धं काकमाच्यादिभिः पुनः । दत्त्वा दत्त्वा पचेत्तद्वद् धुस्तुरादिक्रमाद् रसम्

yāvajjīryati tadgandhaṃ kākamācyādibhiḥ punaḥ / dattvā dattvā pacettadvad dhusturādikramād rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भित्त्वा मूषां समादाय जराव्याधिहरो रसः । योजयेद् गन्धबद्धोऽयं योगवाहेषु सर्वतः

bhittvā mūṣāṃ samādāya jarāvyādhiharo rasaḥ / yojayed gandhabaddho'yaṃ yogavāheṣu sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेर्चुर्य्:: मूर्छन:: तेस्त् कज्जलाभो यदा सूतो विहाय घनचापलम् । मूर्छितः स तदा ज्ञेयो नानारसगतः क्वचित्

mercury:: mūrchana:: test kajjalābho yadā sūto vihāya ghanacāpalam / mūrchitaḥ sa tadā jñeyo nānārasagataḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यगौरवोपेतः तेजसा भास्करोपमः । वह्निमध्ये यदा तिष्ठेत्तदा वृक्षस्य लक्षणम्

mādhuryagauravopetaḥ tejasā bhāskaropamaḥ / vahnimadhye yadā tiṣṭhettadā vṛkṣasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स जयति रसराजो मृत्युशङ्कापहारी सकलगुणनिधानः कायकल्पाधिकारी । वलिपलितविनाशं सेवनाद्वीर्यवृद्धिं स्थिरमपि कुरुते यः कामिनीनां प्रसङ्गे

sa jayati rasarājo mṛtyuśaṅkāpahārī sakalaguṇanidhānaḥ kāyakalpādhikārī / valipalitavināśaṃ sevanādvīryavṛddhiṃ sthiramapi kurute yaḥ kāminīnāṃ prasaṅge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येता मारिताः सूता मूर्छिता बद्धम् आगताः । प्रत्येकं योगवाहः स्यात्तत्तद्योगेषु योजयेत्

ityetā māritāḥ sūtā mūrchitā baddham āgatāḥ / pratyekaṃ yogavāhaḥ syāttattadyogeṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारितं देहसिद्ध्यर्थं मूर्छितं व्याधिनाशनम् । रसभस्म क्वचिद्रोगे देहार्थे मूर्छितं क्वचित्

māritaṃ dehasiddhyarthaṃ mūrchitaṃ vyādhināśanam / rasabhasma kvacidroge dehārthe mūrchitaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धं द्वाभ्यां प्रयुञ्जीत शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । मेर्चुर्य्:: स्तोरगे दन्ते शृङ्गेऽथवा वंशे रक्षयेत्साधितं रसम्

baddhaṃ dvābhyāṃ prayuñjīta śāstradṛṣṭena karmaṇā / mercury:: storage dante śṛṅge'thavā vaṃśe rakṣayetsādhitaṃ rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेर्चुर्य्:: मेदिच्। प्रोपेर्तिएस् पारदं क्रिमिकुष्ठघ्नं बल्यमायुष्यदृष्टिदम् । सेवनात्सर्वरोगघ्नं रुच्यं गुरुकषायकम्

mercury:: medic. properties pāradaṃ krimikuṣṭhaghnaṃ balyamāyuṣyadṛṣṭidam / sevanātsarvarogaghnaṃ rucyaṃ gurukaṣāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूते गुणानां शतकोटिर् वज्रे चाभ्रे सहस्रं कनके शतैकम् । तारे गुणाशीतिस् तदर्धं कान्ते तीक्ष्णे चतुःषष्टिः रवौ तदर्धम्

sūte guṇānāṃ śatakoṭir vajre cābhre sahasraṃ kanake śataikam / tāre guṇāśītis tadardhaṃ kānte tīkṣṇe catuḥṣaṣṭiḥ ravau tadardham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसादिभिर्या क्रियते चिकित्सा दैवीति सद्भिः परिकीर्तिता सा । सा मानुषी मन्त्रकृता शिफाद्यैः सा राक्षसी शस्त्रकृतादिभिर्या

rasādibhiryā kriyate cikitsā daivīti sadbhiḥ parikīrtitā sā / sā mānuṣī mantrakṛtā śiphādyaiḥ sā rākṣasī śastrakṛtādibhiryā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.