रसस्य १८ संस्काराः सिद्धैः सूतवरस्य कर्म विविधं ख्यातं विचित्रैः क्रमैः साध्यासाध्यविवेकतो ह्य् अनुभवन् दृष्ट्वा समस्तं मया । युक्त्याष्टादशधा विशेषविधिना स्वेदादिवेधान्तकं दक्षाणां सुखसाध्यमेव सुखदं संतन्यते साम्प्रतम्
rasasya 18 saṃskārāḥ siddhaiḥ sūtavarasya karma vividhaṃ khyātaṃ vicitraiḥ kramaiḥ sādhyāsādhyavivekato hy anubhavan dṛṣṭvā samastaṃ mayā / yuktyāṣṭādaśadhā viśeṣavidhinā svedādivedhāntakaṃ dakṣāṇāṃ sukhasādhyameva sukhadaṃ saṃtanyate sāmpratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
१८ संस्कारस् स्वेदनं मर्दनं मूर्छोत्थापनं पातनं त्रिधा । निरोधनं नियामश्च दीपनं चानुवासनम्
18 saṃskāras svedanaṃ mardanaṃ mūrchotthāpanaṃ pātanaṃ tridhā / nirodhanaṃ niyāmaśca dīpanaṃ cānuvāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जारणं चारणं चैव गर्भबाह्यद्रुतिस् तथा । रञ्जनं सारणं चानुसारणा प्रतिसारणा क्रामणं देहलोहेषु
jāraṇaṃ cāraṇaṃ caiva garbhabāhyadrutis tathā / rañjanaṃ sāraṇaṃ cānusāraṇā pratisāraṇā krāmaṇaṃ dehaloheṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काञ्जिक:: प्रोदुच्तिओन् नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस् तुषवर्जैर् जलान्वितैः । मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात्
kāñjika:: production nānādhānyairyathāprāptais tuṣavarjair jalānvitaiḥ / mṛdbhāṇḍaṃ pūritaṃ rakṣedyāvadamlatvamāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मध्ये भृङ्गराङ्मुण्डी विष्णुक्रान्ता पुनर्नवा । मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी
tanmadhye bhṛṅgarāṅmuṇḍī viṣṇukrāntā punarnavā / mīnākṣī caiva sarpākṣī sahadevī śatāvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपादी च चित्रकम् । समूलं खण्डयित्वा तु यथालाभं निवेशयेत्
triphalā girikarṇī ca haṃsapādī ca citrakam / samūlaṃ khaṇḍayitvā tu yathālābhaṃ niveśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं भवेत् । काञ्ज्क:: उसे स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योजयेत् । काञ्जिक:: सुब्स्तितुतेद् ब्य् आरनाल अत्यम्लम् आरनालं वा तदभावे नियोजयेत्
pūrvāmlabhāṇḍamadhye tu dhānyāmlakamidaṃ bhavet / kāñjka:: use svedanādiṣu sarvatra rasarājasya yojayet / kāñjika:: substituted by āranāla atyamlam āranālaṃ vā tadabhāve niyojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदनम् त्र्यूषणं लवणं राजी चित्रकं त्रिफलार्द्रकम् । महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा
svedanam tryūṣaṇaṃ lavaṇaṃ rājī citrakaṃ triphalārdrakam / mahābalā nāgabalā meghanādaḥ punarnavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेषशृङ्गी चित्रकं च नवसारं समं समम् । एतत् समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव मर्दयेत्
meṣaśṛṅgī citrakaṃ ca navasāraṃ samaṃ samam / etat samastaṃ vyastaṃ vā pūrvāmlenaiva mardayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कल्केन लिम्पेद् वस्त्रे यावद् अङ्गुलमात्रकम् । तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं बद्ध्वा पच्याद्दिनत्रयम् । दोलायन्त्रे ऽम्लसंयुक्ते स्वेदितो जायते रसः
tatkalkena limped vastre yāvad aṅgulamātrakam / tanmadhye nikṣipetsūtaṃ baddhvā pacyāddinatrayam / dolāyantre 'mlasaṃyukte svedito jāyate rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मर्दनम् प्रक्षाल्य काञ्जिकैः सोष्णैस् तमादाय विमर्दयेत् । अत्यम्लम् आरनालं तत्तदभावे नियोजयेत्
mardanam prakṣālya kāñjikaiḥ soṣṇais tamādāya vimardayet / atyamlam āranālaṃ tattadabhāve niyojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहधूमेष्टिकाचूर्णं दग्धोर्णा लवणं गुडम् । राजिका त्रिफला कन्या चित्रकं बृहती कणा
gṛhadhūmeṣṭikācūrṇaṃ dagdhorṇā lavaṇaṃ guḍam / rājikā triphalā kanyā citrakaṃ bṛhatī kaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्ध्याकर्कोटकी चाथ व्यस्तं वाथ समस्तकम् । क्वाथयेदारनालेन तेन मर्द्यं त्र्यहं रसम् । प्रक्षाल्य काञ्जिकेनैव समादाय विमूर्छयेत्
vandhyākarkoṭakī cātha vyastaṃ vātha samastakam / kvāthayedāranālena tena mardyaṃ tryahaṃ rasam / prakṣālya kāñjikenaiva samādāya vimūrchayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्छनम् मेषशृङ्गी कृष्णधूर्तो बला श्वेतापराजिता
mūrchanam meṣaśṛṅgī kṛṣṇadhūrto balā śvetāparājitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कन्याग्नित्रिफला चैव सर्पाक्षी सूरणं वचा । गोजिह्वा चाङ्गुली नीली मुरुण्डी क्षीरकन्दकम्
kanyāgnitriphalā caiva sarpākṣī sūraṇaṃ vacā / gojihvā cāṅgulī nīlī muruṇḍī kṣīrakandakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजिका काकमाची च रविक्षीरं च काञ्चनम् । व्यस्तानां वा समस्तानां द्रावैश्चैषां विमर्दयेत्
rājikā kākamācī ca ravikṣīraṃ ca kāñcanam / vyastānāṃ vā samastānāṃ drāvaiścaiṣāṃ vimardayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यामैकं रसराजं च मूषायां संनिरोधयेत् । पुटैकेन पचेत्तं तु भूधरे वाथ मर्दयेत्
yāmaikaṃ rasarājaṃ ca mūṣāyāṃ saṃnirodhayet / puṭaikena pacettaṃ tu bhūdhare vātha mardayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वद्रावैर् यथापूर्वं रुद्ध्वा रुद्ध्वा विपाचयेत् । इत्येवं सप्तधा कुर्याज्जायते मूर्छितो रसः
sarvadrāvair yathāpūrvaṃ ruddhvā ruddhvā vipācayet / ityevaṃ saptadhā kuryājjāyate mūrchito rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थापनम् जलैः सोष्णारनालैर् वा लोलनादुत्थितो भवेत् । अथवा पातनायन्त्रे पाचनादुत्थितो भवेत् । एवमुत्थापितः सूतस्त्रिधा पात्यः क्रमेण तु
utthāpanam jalaiḥ soṣṇāranālair vā lolanādutthito bhavet / athavā pātanāyantre pācanādutthito bhavet / evamutthāpitaḥ sūtastridhā pātyaḥ krameṇa tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वपातनम् काकमाची जया ब्राह्मी चाङ्गेरी रक्तचित्रकम् । अङ्कोली राजवृक्षश्च तिलपर्णी कुमारिका
ūrdhvapātanam kākamācī jayā brāhmī cāṅgerī raktacitrakam / aṅkolī rājavṛkṣaśca tilaparṇī kumārikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डूकी चित्रकं पाठा काकजङ्घा शतावरी । भूपाटली देवदाली निर्गुण्डी गिरिकर्णिका
maṇḍūkī citrakaṃ pāṭhā kākajaṅghā śatāvarī / bhūpāṭalī devadālī nirguṇḍī girikarṇikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शणपुष्प्यार्द्रकं शृङ्गी गोजिह्वा क्षीरकन्दकम् । नीली चैषां समस्तानां व्यस्तानां च द्रवैर्दिनम्
śaṇapuṣpyārdrakaṃ śṛṅgī gojihvā kṣīrakandakam / nīlī caiṣāṃ samastānāṃ vyastānāṃ ca dravairdinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम्रपादयुतं सूतं मर्दयेदम्लकैः सह । तत्पिष्टः पातयेद्यन्त्रे चोर्ध्वपातनके पुनः
tāmrapādayutaṃ sūtaṃ mardayedamlakaiḥ saha / tatpiṣṭaḥ pātayedyantre cordhvapātanake punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदाय मर्दयेत्तद्वत्ताम्रचूर्णेन संयुतम् । पातयेन्मर्दयेच्चैव ताम्रं दत्त्वा पुनः पुनः । इत्येवं सप्तधा कुर्यान्मर्दनं पातनं क्रमात्
ādāya mardayettadvattāmracūrṇena saṃyutam / pātayenmardayeccaiva tāmraṃ dattvā punaḥ punaḥ / ityevaṃ saptadhā kuryānmardanaṃ pātanaṃ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वलग्नं समादाय अधःपातेन पातयेत्
ūrdhvalagnaṃ samādāya adhaḥpātena pātayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधःपातनम् त्रिफला राजिका शिग्रुस्त्र्यूषं लवणचित्रकम् । सूततुल्यं तु तत्सर्वं काञ्जिकैर् मर्दयेद्दिनम्
adhaḥpātanam triphalā rājikā śigrustryūṣaṃ lavaṇacitrakam / sūtatulyaṃ tu tatsarvaṃ kāñjikair mardayeddinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन लिम्पेद् ऊर्ध्वभाण्डं पृष्ठे देयं पुटं लघु । अधःपातनयन्त्रे तु पातितं तु समुद्धरेत्
tena limped ūrdhvabhāṇḍaṃ pṛṣṭhe deyaṃ puṭaṃ laghu / adhaḥpātanayantre tu pātitaṃ tu samuddharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यक्पातनम् त्रिफला राजिका शिग्रुस्त्र्यूषं लवणचित्रकम् । धान्याभ्रकं रसं सर्वं मर्दयेदारनालकैः
tiryakpātanam triphalā rājikā śigrustryūṣaṃ lavaṇacitrakam / dhānyābhrakaṃ rasaṃ sarvaṃ mardayedāranālakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टपिष्टं तु तत् पात्यं तिर्यग्यन्त्रे दृढाग्निना
naṣṭapiṣṭaṃ tu tat pātyaṃ tiryagyantre dṛḍhāgninā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरोधनम् लवणेनाम्बुपिष्टेन हण्डिकान्तर्गतं रसम् । आच्छाद्याथ जलं किंचित् क्षिप्त्वा श्रावेण रोधयेत् । ऊर्ध्वं लघुपुटं देयं लब्ध्वाप्यधो भवेद्रसः
nirodhanam lavaṇenāmbupiṣṭena haṇḍikāntargataṃ rasam / ācchādyātha jalaṃ kiṃcit kṣiptvā śrāveṇa rodhayet / ūrdhvaṃ laghupuṭaṃ deyaṃ labdhvāpyadho bhavedrasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनम् त्रिक्षारं पञ्चलवणं भूखगं शिग्रुमूलकम् । स्वर्णपुष्पी च कासीसं मरिचं राजिका मधु
dīpanam trikṣāraṃ pañcalavaṇaṃ bhūkhagaṃ śigrumūlakam / svarṇapuṣpī ca kāsīsaṃ maricaṃ rājikā madhu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरकन्दो जया कन्या विजया गिरिकर्णिका । काकजङ्घा शोणपुष्पी पातालगरुडी कणा
kṣīrakando jayā kanyā vijayā girikarṇikā / kākajaṅghā śoṇapuṣpī pātālagaruḍī kaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वन्ध्याकर्कोटकी वह्निर्व्यस्तं वाथ समस्तकम् । पेषयेदम्लवर्गेण तद्द्रवैर्मर्दयेद्रसम्
vandhyākarkoṭakī vahnirvyastaṃ vātha samastakam / peṣayedamlavargeṇa taddravairmardayedrasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनान्ते बन्धयेद्वस्त्रे दोलायन्त्रे त्र्यहं पचेत् । पूर्वद्रावैर्घटे पूर्णे ग्रासार्थी जायते रसः
dinānte bandhayedvastre dolāyantre tryahaṃ pacet / pūrvadrāvairghaṭe pūrṇe grāsārthī jāyate rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुवासनम् दीपितं रसराजं तु जम्बीररससंयुतम् । दिनैकं धारयेद् घर्मे मृत्पात्रे वासितो भवेत्
anuvāsanam dīpitaṃ rasarājaṃ tu jambīrarasasaṃyutam / dinaikaṃ dhārayed gharme mṛtpātre vāsito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदनादिशुभकर्मसंस्कृतः सप्तकञ्चुकविवर्जितो भवेत् । अष्टमांशम् अवशिष्यते तदा शुद्धसूत इति कथ्यते बुधैः
svedanādiśubhakarmasaṃskṛtaḥ saptakañcukavivarjito bhavet / aṣṭamāṃśam avaśiṣyate tadā śuddhasūta iti kathyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.