Santideva: Bodhicaryavatara 5

शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः । न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता

śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ / na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् । करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतङ्गजः

adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām / karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धश्चेच्चित्तमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः । भयमस्तंगतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम्

baddhaśceccittamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ / bhayamastaṃgataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः । सर्वे नरकपालाश्च डाकिन्यो राक्षसास्तथा

vyāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ / sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् । चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च

sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt / cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च । चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना

yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca / cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः । तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः

śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ / taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः । तस्मान्न कश्चित् त्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः

pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ / tasmānna kaścit trailokye cittādanyo bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि । जगद्दरिद्रमद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम्

adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi / jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज्जने ऽखिले । दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात्सा चित्तमेव तु

phalena saha sarvasvatyāgacittājjane 'khile / dānapāramitā proktā tasmātsā cittameva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् । लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता

matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān / labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् । मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः

kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān / mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति । उपानच्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी

bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati / upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्या भावा मया तद्वच्छक्या वारयितुं न हि । स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः

bāhyā bhāvā mayā tadvacchakyā vārayituṃ na hi / svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहापि वाक्शरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् । यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम्

sahāpi vākśarīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam / yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि । अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित्

japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi / anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे । यैरेतद्धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम्

duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare / yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् । चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः

tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam / cittarakṣāvrataṃ mukttvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् । एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच्चित्तव्रणं सदा

yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt / evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षामि व्रणमादरात् । संघातपर्वताघाताद्भीतश्चित्तव्रणं न किम्

vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣāmi vraṇamādarāt / saṃghātaparvatāghātādbhītaścittavraṇaṃ na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि । प्रमदाजनमध्ये ऽपि यतिर्धीरो न खण्ड्यते

anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi / pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् । नश्यत्वन्यच्च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन

lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam / naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियते ऽञ्जलिः । स्मृतिं च संप्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत

cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ / smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याध्याकुलो नरो यद्वन्न क्षमः सर्वकर्मसु । तथाभ्यां विकलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु

vyādhyākulo naro yadvanna kṣamaḥ sarvakarmasu / tathābhyāṃ vikalaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंप्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् । सच्छिद्रकुम्भजलवन्न स्मृताववतिष्ठते

asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam / sacchidrakumbhajalavanna smṛtāvavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेके श्रुतवन्तो ऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि । असंप्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः

aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api / asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंप्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा । उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम्

asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā / upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लेशतस्करसंघो ऽयमवतारगवेषकः । प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीवितम्

kleśataskarasaṃgho 'yamavatāragaveṣakaḥ / prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान्नापनेया कदाचन । गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम्

tasmātsmṛtirmanodvārānnāpaneyā kadācana / gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाध्यायानुशासन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् । धन्यानां गुरुसंवासात्सुकरं जायते स्मृतिः

upādhyāyānuśāsanyā bhītyāpyādarakāriṇām / dhanyānāṃ gurusaṃvāsātsukaraṃ jāyate smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः । सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः

buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ / sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत् त्रपादरभयान्वितः । बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः

iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ / buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः । स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते

saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ / smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् । निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा

pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam / nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्तव्याः कदाचन । निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिरधोगता

niṣphalā netravikṣepā na kartavyāḥ kadācana / nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन । आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत्

dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana / ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच्चतुर्दिशम् । दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्यैव पृष्ठतः

mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam / diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyaiva pṛṣṭhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान्निरूप्य च । एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत्

saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca / evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायेनैवमवस्थेयमित्याक्षिप्य क्रियां पुनः । कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा

kāyenaivamavastheyamityākṣipya kriyāṃ punaḥ / kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा । धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा बद्धो न मुच्यते

nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā / dharmacintāmahāstambhe yathā baddho na mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः । समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा

kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ / samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयोत्सवादिसंबन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् । दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम्

bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham / dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततो ऽन्यन्न विचिन्तयेत् । तदेव तावन्निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना

yad buddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet / tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हि सुकृतं सर्वमन्यथा नोभयं भवेत् । असंप्रजन्यक्लेशो ऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति

evaṃ hi sukṛtaṃ sarvamanyathā nobhayaṃ bhavet / asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा । कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम्

nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā / kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृन्मर्दनतृणच्छेदरेखाद्यफलमागतम् । स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस्तत्क्षणमुत्सृजेत्

mṛnmardanatṛṇacchedarekhādyaphalamāgatam / smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा चलितुकामः स्याद्वक्तुकामो ऽपि वा भवेत् । स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत्

yadā calitukāmaḥ syādvaktukāmo 'pi vā bhavet / svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः । न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा

anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ / na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् । सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत्

uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam / sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनमेव वा । साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा

yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva vā / sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः । उपस्थानार्थे मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत्

lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ / upasthānārthe me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा । वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत्

parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā / vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा । स्वपक्षाभिनिविष्टं च तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत्

asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā / svapakṣābhiniviṣṭaṃ ca tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः । निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा

evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ / nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् । सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम्

suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam / salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परविरुद्धाभिर्बालेच्छाभिरखेदितम् । क्लेशोत्पादादिदं ह्येतदेषामिति दयान्वितम्

parasparaviruddhābhirbālecchābhirakheditam / kleśotpādādidaṃ hyetadeṣāmiti dayānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मसत्त्ववशं नित्यमनवद्येषु वस्तुषु । निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम्

ātmasattvavaśaṃ nityamanavadyeṣu vastuṣu / nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः । धारयामीदृशं चित्तमप्रकम्प्यं सुमेरुवत्

cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ / dhārayāmīdṛśaṃ cittamaprakampyaṃ sumeruvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः । न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम्

gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ / na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षसीमं मनः कस्मादात्मीकृत्य समुच्छ्रयम् । त्वत्तश्चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः

rakṣasīmaṃ manaḥ kasmādātmīkṛtya samucchrayam / tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् । अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम्

na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim / amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं चर्मपुटं तावत्स्वबुद्ध्यैव पृथक्कुरु । अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय

imaṃ carmapuṭaṃ tāvatsvabuddhyaiva pṛthakkuru / asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थीन्यपि पृथक्कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः । किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय

asthīnyapi pṛthakkṛtvā paśya majjānamantataḥ / kimatra sāramastīti svayameva vicāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते । अधुना वद कस्मात्त्वं कायमद्यापि रक्षसि

evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te / adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् । नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि

na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam / nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं गृध्रशृगालादेराहारार्थं तु रक्षितुम् । कर्मोपकरणं त्वेतन्मनुष्याणां शरीरकम्

yuktaṃ gṛdhraśṛgālāderāhārārthaṃ tu rakṣitum / karmopakaraṇaṃ tvetanmanuṣyāṇāṃ śarīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः । कायं दास्यति गृध्रेभ्यस्तदा त्वं किं करिष्यसि

evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ / kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyastadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते । कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम्

na sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate / kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्वास्मै वेतनं तस्मात्स्वार्थं कुरु मनो ऽधुना । न हि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते

datvāsmai vetanaṃ tasmātsvārthaṃ kuru mano 'dhunā / na hi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काये नौबुद्धिमाधाय गत्यागमननिश्रयात् । यथाकामंगमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये

kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiśrayāt / yathākāmaṃgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् । त्यजेद् भृकुटिसंकोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत्

evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet / tyajed bhṛkuṭisaṃkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् । नास्फालयेत्कपाटं च स्यान्निःशब्दरुचिः सदा

saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet / nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् । प्राप्नोत्यभिमतं कार्यमेवं नित्यं यतिश्चरेत्

bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran / prāpnotyabhimataṃ kāryamevaṃ nityaṃ yatiścaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचोदनदक्षाणामनधीष्टोपकारिणाम् । प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत्

paracodanadakṣāṇāmanadhīṣṭopakāriṇām / pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् । पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत्

subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet / puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षं च गुणान् ब्रूयादनुब्रूयाच्च तोषतः । स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत्तद्गुणज्ञताम्

parokṣaṃ ca guṇān brūyādanubrūyācca toṣataḥ / svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वारम्भा हि तुष्ट्यर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा । भोक्ष्ये तुष्टिमुखं तस्मात्परश्रमकृतैर्गुणैः

sarvārambhā hi tuṣṭyarthāḥ sā vittairapi durlabhā / bhokṣye tuṣṭimukhaṃ tasmātparaśramakṛtairguṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चात्र मे व्ययः कश्चित्परत्र च महत्सुखम् । अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद्दुःखं परत्र च

na cātra me vyayaḥ kaścitparatra ca mahatsukham / aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् । श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत्

viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam / śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश्चक्षुषा संपिबन्निव । एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति

ṛju paśyetsadā sattvāṃścakṣuṣā saṃpibanniva / etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च । गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम्

sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca / guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्ष उत्थानसंपन्नः स्वयंकारी सदा भवेत् । नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु

dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṃkārī sadā bhavet / nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः । नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठामन्यत्राचारसेतुतः

uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ / netarārthaṃ tyajecchreṣṭhāmanyatrācārasetutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः । निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः

evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ / niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिपातगतानाथव्रतस्थान् संविभज्य च । भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत्

vinipātagatānāthavratasthān saṃvibhajya ca / bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्धर्मसेवकं कायमितरार्थं न पीडयेत् । एवमेव हि सत्त्वानामाशामाशु प्रपूरयेत्

saddharmasevakaṃ kāyamitarārthaṃ na pīḍayet / evameva hi sattvānāmāśāmāśu prapūrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यजेन्न जीवितं तस्मादशुद्धे करुणाशये । तुल्याशये तु तत्त्याज्यमित्थं न परिहीयते

tyajenna jīvitaṃ tasmādaśuddhe karuṇāśaye / tulyāśaye tu tattyājyamitthaṃ na parihīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्टिते वदेत् । सच्छत्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके

dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭite vadet / sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना । हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत्

gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā / hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् । न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत्

nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet / na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् । नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम्

dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam / neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् । प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम्

mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam / pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकयान्यस्त्रिया कुर्याद्यानं शयनमासनम् । लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत्

naikayānyastriyā kuryādyānaṃ śayanamāsanam / lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद्दक्षिणेन तु सादरम् । समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत्

nāṅgulyā kārayetkiṃciddakṣiṇena tu sādaram / samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच्छब्दयेदल्पसंभ्रमे । अच्छटादि तु कर्तव्यमन्यथा स्यादसंवृतः

na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcicchabdayedalpasaṃbhrame / acchaṭādi tu kartavyamanyathā syādasaṃvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाथनिर्वाणशय्यावच्छयीतेप्सितया दिशा । संप्रजानंल्लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः

nāthanirvāṇaśayyāvacchayītepsitayā diśā / saṃprajānaṃllaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचारो बोधिसत्त्वानामप्रमेय उअदाहृतः । चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत्

ācāro bodhisattvānāmaprameya uadāhṛtaḥ / cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिंदिवं च त्रिस्कन्धं त्रिष्कालं च प्रवर्तयेत् । शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात्

rātriṃdivaṃ ca triskandhaṃ triṣkālaṃ ca pravartayet / śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशो ऽपि वा । तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः

yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā / tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि तद्विद्यते किंचिद्यन्न शिक्ष्यं जिनात्मजैः । न तदस्ति न यत्पुण्यमेवं विहरतः सतः

na hi tadvidyate kiṃcidyanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ / na tadasti na yatpuṇyamevaṃ viharataḥ sataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारंपर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थं नान्यदाचरेत् । सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत्

pāraṃparyeṇa sākṣādvā sattvārthaṃ nānyadācaret / sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थे ऽपि न त्यजेत् । बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम्

sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet / bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीसंभवविमोक्षाच्च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् । एतच्चान्यच्च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात्

śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam / etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् । आकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत्

śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet / ākāśagarbhasūtre ca mūlāpattīrnirūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षासमुच्चयो ऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः । विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः

śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ / vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्षेपेणाथवा तावत्पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् । आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः

saṃkṣepeṇāthavā tāvatpaśyetsūtrasamuccayam / āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते । तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत्

yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate / tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् । यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः

etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam / yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् । चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति

kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet / cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.