Santideva: Bodhicaryavatara 8

यस्मिन्नात्मन्यतिस्नेहादल्पादपि भयाद्भयम् । न द्विषेत्कस्तमात्मानं शत्रुवधो भयावहः

yasminnātmanyatisnehādalpādapi bhayādbhayam / na dviṣetkastamātmānaṃ śatruvadho bhayāvahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो मान्द्यक्षुत्पिपासादिप्रतीकारचिकीर्षया । पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति परिपन्थं च तिष्ठति

yo māndyakṣutpipāsādipratīkāracikīrṣayā / pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो लाभसत्क्रियाहेतोः पितरावपि मारयेत् । रत्नत्रयस्वमादद्याद्येनावीचीन्धनो भवेत्

yo lābhasatkriyāhetoḥ pitarāvapi mārayet / ratnatrayasvamādadyādyenāvīcīndhano bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः पण्डितस्तमात्मानमिच्छेद्रक्षेत्प्रपूजयेत् ॥ न पश्येच्छत्रुवच्चैनं कश्चैनं प्रतिमानयेत्

kaḥ paṇḍitastamātmānamicchedrakṣetprapūjayet // na paśyecchatruvaccainaṃ kaścainaṃ pratimānayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि दास्यामि किं भोक्ष्ये इत्यात्मार्थे पिशाचता । यदि भोक्ष्ये किं ददामीति परार्थे देवराजता

yadi dāsyāmi kiṃ bhokṣye ityātmārthe piśācatā / yadi bhokṣye kiṃ dadāmīti parārthe devarājatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मार्थं पीडयित्वान्यं नरकादिषु पच्यते । आत्मानं पीडयित्वा तु परार्थं सर्वसंपदः

ātmārthaṃ pīḍayitvānyaṃ narakādiṣu pacyate / ātmānaṃ pīḍayitvā tu parārthaṃ sarvasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गतिर्नीचता मौर्ख्यं ययैवात्मोन्नतीच्छया । तामेवान्यत्र संक्राम्य सुगतिः सत्कृतिर्मतिः

durgatirnīcatā maurkhyaṃ yayaivātmonnatīcchayā / tāmevānyatra saṃkrāmya sugatiḥ satkṛtirmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मार्थं परमाज्ञप्य दासत्वाद्यनुभूयते । परार्थं त्वेनमाज्ञप्य स्वामित्वाद्यनुभूयते

ātmārthaṃ paramājñapya dāsatvādyanubhūyate / parārthaṃ tvenamājñapya svāmitvādyanubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये केचिद्दुःखिता लोके सर्वे ते स्वसुखेच्छया । ये केचित्सुखिता लोके सर्वे ते ऽन्यसुखेच्छया

ye kecidduḥkhitā loke sarve te svasukhecchayā / ye kecitsukhitā loke sarve te 'nyasukhecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुना वा किमुक्तेन दृश्यतामिदमन्तरम् । स्वार्थार्थिनश्च बालस्य मुनेश्चान्यार्थकारिणः

bahunā vā kimuktena dṛśyatāmidamantaram / svārthārthinaśca bālasya muneścānyārthakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नाम साध्यं बुद्धत्वं संसारे ऽपि कुतः सुखम् । स्वसुखस्यान्यदुःखेन परिवर्तमकुर्वतः

na nāma sādhyaṃ buddhatvaṃ saṃsāre 'pi kutaḥ sukham / svasukhasyānyaduḥkhena parivartamakurvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्तां तावत्परो लोके दृष्टो ऽप्यर्थो न सिध्यति । भृत्यस्याकुर्वतः कर्म स्वामिनो ऽददतो भृतिम्

āstāṃ tāvatparo loke dṛṣṭo 'pyartho na sidhyati / bhṛtyasyākurvataḥ karma svāmino 'dadato bhṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वान्योन्यसुखोत्पादं दृष्टादृष्टसुखोत्सवम् । अन्योन्यदुःखनाद् घोरं दुःखं गृह्णन्ति मोहिताः

tyaktvānyonyasukhotpādaṃ dṛṣṭādṛṣṭasukhotsavam / anyonyaduḥkhanād ghoraṃ duḥkhaṃ gṛhṇanti mohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपद्रवा ये च भवन्ति लोके यावन्ति दुःखानि भयानि चैव । सर्वाणि तान्यात्मपरिग्रहेण तत्किं ममानेन परिग्रहेण

upadravā ye ca bhavanti loke yāvanti duḥkhāni bhayāni caiva / sarvāṇi tānyātmaparigraheṇa tatkiṃ mamānena parigraheṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानमपरित्यज्य दुःखं त्यक्तुं न शक्यते । यथाग्निमपरित्यज्य दाहं त्यक्तुं न शक्यते

ātmānamaparityajya duḥkhaṃ tyaktuṃ na śakyate / yathāgnimaparityajya dāhaṃ tyaktuṃ na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्स्वदुःखशान्त्यर्थं परदुःखशमाय च । ददाम्यन्येभ्य आत्मानं परान् गृह्णामि चात्मवत्

tasmātsvaduḥkhaśāntyarthaṃ paraduḥkhaśamāya ca / dadāmyanyebhya ātmānaṃ parān gṛhṇāmi cātmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यसंबद्धमस्मीति निश्चयं कुरु हे मनः । सर्वसत्त्वार्थमुत्सृज्य नान्यच्चिन्त्यं त्वयाधुना

anyasaṃbaddhamasmīti niścayaṃ kuru he manaḥ / sarvasattvārthamutsṛjya nānyaccintyaṃ tvayādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न युक्तं स्वार्थदृष्ट्यादि तदीयैश्चक्षुरादिभिः । न युक्तं स्यन्दितुं स्वार्थमन्यदीयैः करादिभिः

na yuktaṃ svārthadṛṣṭyādi tadīyaiścakṣurādibhiḥ / na yuktaṃ syandituṃ svārthamanyadīyaiḥ karādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन सत्त्वपरो भूत्वा काये ऽस्मिन् यद्यदीक्षसे । तत्तदेवापहत्यास्मात् परेभ्यो हितमाचर

tena sattvaparo bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase / tattadevāpahatyāsmāt parebhyo hitamācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनादिष्वात्मतां कृत्वा परत्वमपि चात्मनि । भावयेर्ष्यां च मानं च निर्विकल्पेन चेतसा

hīnādiṣvātmatāṃ kṛtvā paratvamapi cātmani / bhāvayerṣyāṃ ca mānaṃ ca nirvikalpena cetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष सत्क्रियते नाहं लाभी नाहमयं यथा । स्तूयते ऽहमहं निन्द्यो दुःखितो ऽहमयं सुखी

eṣa satkriyate nāhaṃ lābhī nāhamayaṃ yathā / stūyate 'hamahaṃ nindyo duḥkhito 'hamayaṃ sukhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं करोमि कर्माणि तिष्ठत्येष तु सुस्थितः । अयं किल महांल्लोके नीचो ऽहं किल निर्गुणः

ahaṃ karomi karmāṇi tiṣṭhatyeṣa tu susthitaḥ / ayaṃ kila mahāṃlloke nīco 'haṃ kila nirguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं निर्गुणेन कर्तव्यं सर्वस्यात्मा गुणान्वितः । सन्ति ते येष्वहं नीचः सन्ति ते येष्वहं वरः

kiṃ nirguṇena kartavyaṃ sarvasyātmā guṇānvitaḥ / santi te yeṣvahaṃ nīcaḥ santi te yeṣvahaṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलदृष्टिविपत्त्यादिक्लेशशक्त्या न मद्वशात् । चिकित्स्यो ऽहं यथाशक्ति पीडाप्यङ्गीकृता मया

śīladṛṣṭivipattyādikleśaśaktyā na madvaśāt / cikitsyo 'haṃ yathāśakti pīḍāpyaṅgīkṛtā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहमचिकित्स्यो ऽस्य कस्मान्मामवमन्यसे । किं ममैतद्गुणैः कृत्यमात्मा तु गुणवानयम्

athāhamacikitsyo 'sya kasmānmāmavamanyase / kiṃ mamaitadguṇaiḥ kṛtyamātmā tu guṇavānayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गतिव्यालबक्त्रस्थेनैवास्य करुणा जने । अपरं गुणमानेन पण्डितान् विजिगीषते

durgativyālabaktrasthenaivāsya karuṇā jane / aparaṃ guṇamānena paṇḍitān vijigīṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सममात्मानमालोक्य यतः स्वाधिक्यवृद्धये । कलहेनापि संसाध्यं लाभसत्कारमात्मनः

samamātmānamālokya yataḥ svādhikyavṛddhaye / kalahenāpi saṃsādhyaṃ lābhasatkāramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि सर्वत्र मे लोके भवेयुः प्रकटा गुणाः । अपि नाम गुणा ये ऽस्य न श्रोष्यन्त्यपि केचन

api sarvatra me loke bhaveyuḥ prakaṭā guṇāḥ / api nāma guṇā ye 'sya na śroṣyantyapi kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छाद्येरन्नपि मे दोषाः स्यान्मे पूजास्य नो भवेत् । सुलब्धा अद्य मे लाभाः पूजितो ऽहमयं न तु

chādyerannapi me doṣāḥ syānme pūjāsya no bhavet / sulabdhā adya me lābhāḥ pūjito 'hamayaṃ na tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यामो मुदितास्तावच्चिरादेनं खलीकृतम् । हास्यं जनस्य सर्वस्य निन्द्यमानमितस्ततः

paśyāmo muditāstāvaccirādenaṃ khalīkṛtam / hāsyaṃ janasya sarvasya nindyamānamitastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यापि हि वराकस्य स्पर्धा किल मया सह । किमस्य श्रुतमेतावत् प्रज्ञा रूपं कुलं धनम्

asyāpi hi varākasya spardhā kila mayā saha / kimasya śrutametāvat prajñā rūpaṃ kulaṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमात्मगुणान् श्रुत्वा कीर्त्यमानानितस्ततः । संजातपुलको हृष्टः परिभोक्ष्ये सुखोत्सवम्

evamātmaguṇān śrutvā kīrtyamānānitastataḥ / saṃjātapulako hṛṣṭaḥ paribhokṣye sukhotsavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यस्य भवेल्लाभो ग्राह्यो ऽस्माभिरसौ बलात् । दत्वास्मै यापनामात्रमस्मत्कर्म करोति चेत्

yadyapyasya bhavellābho grāhyo 'smābhirasau balāt / datvāsmai yāpanāmātramasmatkarma karoti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाच्च च्यावनीयो ऽयं योज्यो ऽस्मद्व्यथया सदा । अनेन शतशः सर्वे संसारव्यथिता वयम्

sukhācca cyāvanīyo 'yaṃ yojyo 'smadvyathayā sadā / anena śataśaḥ sarve saṃsāravyathitā vayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रमेया गताः कल्पाः स्वार्थं जिज्ञासतस्तव । श्रमेण महतानेन दुःखमेव त्वयार्जितम्

aprameyā gatāḥ kalpāḥ svārthaṃ jijñāsatastava / śrameṇa mahatānena duḥkhameva tvayārjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्विज्ञप्त्या तथात्रापि प्रवर्तस्वाविचारतः । द्रक्ष्यस्येतद्गुणान् पश्चाद्भूतं हि वचनं मुनेः

madvijñaptyā tathātrāpi pravartasvāvicārataḥ / drakṣyasyetadguṇān paścādbhūtaṃ hi vacanaṃ muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभविष्यदिदं कर्म कृतं पूर्वं यदि त्वया । बौद्धं संपत्सुखं मुक्त्वा नाभविष्यदियं दशा

abhaviṣyadidaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ yadi tvayā / bauddhaṃ saṃpatsukhaṃ muktvā nābhaviṣyadiyaṃ daśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्यथान्यदीयेषु शुक्रशोणितबिन्दुषु । चकर्थ त्वमहंकारं तथान्येष्वपि भावय

tasmādyathānyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu / cakartha tvamahaṃkāraṃ tathānyeṣvapi bhāvaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदीयश्चरो भूत्वा काये ऽस्मिन् यद्यदीक्षसे । तत्तदेवापहृत्यर्थं परेभ्यो हितमाचर

anyadīyaścaro bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase / tattadevāpahṛtyarthaṃ parebhyo hitamācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं सुस्थः परो दुःस्थो नीचैरन्यो ऽयमुच्चकैः । परः करोत्ययं नेति कुरुष्वेर्ष्यां त्वमात्मनि

ayaṃ susthaḥ paro duḥstho nīcairanyo 'yamuccakaiḥ / paraḥ karotyayaṃ neti kuruṣverṣyāṃ tvamātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखाच्च च्यावयात्मानं परदुःखे नियोजय । कदायं किं करोतीति छल(फल)मस्य निरूपय

sukhācca cyāvayātmānaṃ paraduḥkhe niyojaya / kadāyaṃ kiṃ karotīti chala(phala)masya nirūpaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येनापि कृतं दोषं पातयास्यैव मस्तके । अल्पमप्यस्य दोषं च प्रकाशय महामुनेः

anyenāpi kṛtaṃ doṣaṃ pātayāsyaiva mastake / alpamapyasya doṣaṃ ca prakāśaya mahāmuneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्याधिकयशोवादैर्यशो ऽस्य मलिनीकुरु । निकृष्टदासवच्चैनं सत्त्वकार्येषु वाहय

anyādhikayaśovādairyaśo 'sya malinīkuru / nikṛṣṭadāsavaccainaṃ sattvakāryeṣu vāhaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागन्तुकगुणांशेन स्तुत्यो दोषमयो ह्ययम् । यथा कश्चिन्न जानीयाद्गुणमस्य तथा कुरु

nāgantukaguṇāṃśena stutyo doṣamayo hyayam / yathā kaścinna jānīyādguṇamasya tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संक्षेपाद्यद्यदात्मार्थे परेष्वपकृतं त्वया । तत्तदात्मनि सत्त्वार्थे व्यसनं विनिपातय

saṃkṣepādyadyadātmārthe pareṣvapakṛtaṃ tvayā / tattadātmani sattvārthe vyasanaṃ vinipātaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवोत्साहो ऽस्य दातव्यो येनायं मुखरो भवेत् । स्थाप्यो नववधूवृत्तौ ह्रीतो भीतो ऽथ संवृतः

naivotsāho 'sya dātavyo yenāyaṃ mukharo bhavet / sthāpyo navavadhūvṛttau hrīto bhīto 'tha saṃvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कुरुष्व तिष्ठैवं न कर्तव्यमिदं त्वया । एवमेव वशः कार्यो निग्राह्यस्तदतिक्रमे

evaṃ kuruṣva tiṣṭhaivaṃ na kartavyamidaṃ tvayā / evameva vaśaḥ kāryo nigrāhyastadatikrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवमुच्यमाने ऽपि चित्त नेदं करिष्यसि । त्वामेव निग्रहीष्यामि सर्वदोषास्त्वदाश्रिताः

athaivamucyamāne 'pi citta nedaṃ kariṣyasi / tvāmeva nigrahīṣyāmi sarvadoṣāstvadāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व यास्यसि मया दृष्टः सर्वदर्पान्निहन्मि ते । अन्यो ऽसौ पूर्वकः कालस्त्वया यत्रास्मि नाशितः

kva yāsyasi mayā dṛṣṭaḥ sarvadarpānnihanmi te / anyo 'sau pūrvakaḥ kālastvayā yatrāsmi nāśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्याप्यस्ति मम स्वार्थ इत्याशां त्यज सांप्रतम् । त्वं विक्रीतो मयान्येषु बहुखेदमचिन्तयन्

adyāpyasti mama svārtha ityāśāṃ tyaja sāṃpratam / tvaṃ vikrīto mayānyeṣu bahukhedamacintayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वां सत्त्वेषु न दास्यामि यदि नाम प्रमोदतः । त्वं मां नरकपालेषु प्रदास्यसि न संशयः

tvāṃ sattveṣu na dāsyāmi yadi nāma pramodataḥ / tvaṃ māṃ narakapāleṣu pradāsyasi na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चानेकधा दत्वा त्वयाहं व्यथितश्चिरम् । निहन्मि स्वार्थचेटं त्वां तानि वैराण्यनुस्मरन्

evaṃ cānekadhā datvā tvayāhaṃ vyathitaściram / nihanmi svārthaceṭaṃ tvāṃ tāni vairāṇyanusmaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्तव्यात्मनि प्रीतिर्यद्यात्मप्रीतिरस्ति ते । यद्यात्मा रक्षितव्यो ऽयं रक्षितव्यो न युज्यते

na kartavyātmani prītiryadyātmaprītirasti te / yadyātmā rakṣitavyo 'yaṃ rakṣitavyo na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा यथास्य कायस्य क्रियते परिपालनम् । सुकुमारतरो भूत्वा पतत्येव तथा तथा

yathā yathāsya kāyasya kriyate paripālanam / sukumārataro bhūtvā patatyeva tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यैवं पतितस्यापि सर्वापीयं वसुंधरा । नालं पूरयितुं वाञ्छां तत्को ऽस्येच्छां करिष्यति

asyaivaṃ patitasyāpi sarvāpīyaṃ vasuṃdharā / nālaṃ pūrayituṃ vāñchāṃ tatko 'syecchāṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्यमिच्छतः क्लेश आशाभङ्गश्च जायते । निराशो यस्तु सर्वत्र तस्य संपदजीर्णिका

aśakyamicchataḥ kleśa āśābhaṅgaśca jāyate / nirāśo yastu sarvatra tasya saṃpadajīrṇikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्न प्रसरो देयः कायस्येच्छाभिवृद्धये । भद्रकं नाम तद्वस्तु यदिष्टत्वान्न गृह्यते

tasmānna prasaro deyaḥ kāyasyecchābhivṛddhaye / bhadrakaṃ nāma tadvastu yadiṣṭatvānna gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भस्मनिष्ठावसानेयं निश्चेष्टान्येन चाल्यते । अशुचिप्रतिमा घोरा कस्मादत्र ममाग्रहः

bhasmaniṣṭhāvasāneyaṃ niśceṣṭānyena cālyate / aśucipratimā ghorā kasmādatra mamāgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं ममानेन यन्त्रेण जीविना वा मृतेन वा । लोष्टादेः को विशेषो ऽस्य हाहंकारं न नश्यसि

kiṃ mamānena yantreṇa jīvinā vā mṛtena vā / loṣṭādeḥ ko viśeṣo 'sya hāhaṃkāraṃ na naśyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरपक्षपातेन वृथा दुःखमुपार्ज्यते । किमस्य काष्ठतुल्यस्य द्वेषेणानुनयेन वा

śarīrapakṣapātena vṛthā duḥkhamupārjyate / kimasya kāṣṭhatulyasya dveṣeṇānunayena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मया वा पालितस्यैवं गृध्राद्यैर्भक्षितस्य वा । न च स्नेहो न च द्वेषस्तत्र स्नेहं करोमि किम्

mayā vā pālitasyaivaṃ gṛdhrādyairbhakṣitasya vā / na ca sneho na ca dveṣastatra snehaṃ karomi kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोषो यस्य खलीकारात्तोषो यस्य च पूजया । स एव चेन्न जानाति श्रमः कस्य कृतेन मे

roṣo yasya khalīkārāttoṣo yasya ca pūjayā / sa eva cenna jānāti śramaḥ kasya kṛtena me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं ये कायमिच्छन्ति ते ऽपि मे सुहृदः किल । सर्वे स्वकायमिच्छन्ति ते ऽपि कस्मान्न मे प्रियाः

imaṃ ye kāyamicchanti te 'pi me suhṛdaḥ kila / sarve svakāyamicchanti te 'pi kasmānna me priyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्मयानपेक्षेण कायस्त्यक्तो जगद्धिते । अतो ऽयं बहुदोषो ऽपि धार्यते कर्मभाण्डवत्

tasmānmayānapekṣeṇa kāyastyakto jagaddhite / ato 'yaṃ bahudoṣo 'pi dhāryate karmabhāṇḍavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनालं लोकचरितैः पण्डिताननुयाम्यहम् । अप्रमादकथां स्मृत्वा स्त्यानमिद्धं निवारयन्

tenālaṃ lokacaritaiḥ paṇḍitānanuyāmyaham / apramādakathāṃ smṛtvā styānamiddhaṃ nivārayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादावरणं हन्तुं समाधानं करोम्यहम् । विमार्गाच्चित्तमाकृष्य स्वालम्बननिरन्तरम्

tasmādāvaraṇaṃ hantuṃ samādhānaṃ karomyaham / vimārgāccittamākṛṣya svālambananirantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.