तस्मात्तर्हि कुमार यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आकाङ्क्षेत् किमित्यहं चतस्रः प्रतिसंविदः साक्षात्कुर्यामिति । कतमाश्चतस्रः? यदुत अर्थप्रतिसंविदं धर्मप्रतिसंविदं निरुक्तिप्रतिसंविदं प्रतिभानप्रतिसंविदम् । इमाश्चतस्रः प्रतिसंविदः साक्षात्कुर्यामिति, तेन कुमार बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अयं समाधिरुद्ग्रहीतव्यः पर्तवाप्तव्यो धारयितव्यो वाचयितव्यः प्रवर्तयितव्यः उद्देष्टव्यः स्वाध्यातव्यो भावयितव्यः, परेभ्यश्च विस्तरेण संप्रकाशयितव्यः । भावनायोगमनुयुक्तेन च भवितव्यम् । तत्र कुमार कतमा धर्मप्रतिसंविदः? इमाः कुमार बोधिसत्त्वो धर्मप्रतिसंविद एवं प्रतिसंशिक्षते - यावन्तो वा रूपव्याहारास्तावन्तस्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः । यावन्तः कुमार विज्ञानव्याहारास्तावन्तस्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । इति हि कुमार अप्रमेया अचिन्त्या असंख्येयाः अतुल्यामाप्यापरिमाणास्तथागतस्य रूपवर्णव्याहाराः । इति हि कुमार अपर्यन्ता अनन्ता रूपव्याहाराः । एवमचिन्त्यास्तथागतस्य वर्णव्याहाराः । एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः । इति हि अनन्ता अपर्यन्ता अचिन्त्या विज्ञानव्याहाराः । एवमचिन्त्यास्तथागतस्य वर्णव्याहाराः ॥ इति हि कुमार अप्रमेया असंख्येयाः संस्कृते दोषाः । अप्रमेया असंख्येया निर्वाणे अनुशंसाः । असंख्येयास्तथागतस्य वर्णाः । इति हि कुमार यावन्ति निर्वाणनामानि तावन्तस्तथागतस्य वर्णाः । इति हि कुमार असंख्येयानि निर्वाणनामानि । असंख्येयास्तथागतस्य वर्णाः ॥ चत्वार इमे कुमार तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यव्याहाराः । कतमे चत्वारः ?यदुत अचिन्त्यः संस्कारव्याहारः । अचिन्त्यः स्वरव्याहारः । अचिन्त्यः संक्लेशव्याहार । अचिन्त्यो व्यवदानव्याहारः । इमे कुमार चत्वारस्तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यव्याहाराः । चत्वार इमे कुमार तथागतस्य वर्णव्याहारा अचिन्त्या अचिन्त्यनिर्देशाः । ते न सुकरं पर्यन्तनिष्ठास्थानेन निर्देष्टुम् । कतमे चत्वारः? एष एव चतुष्कः । एवं विस्तरेण निर्देष्टव्यम् । यदुत चत्वारो बोधिसत्त्वानां नयाः । चतस्रो युक्तयः । चत्वारो द्वाराः । चत्वार निर्देशाः । चत्वारो घोषाः । चत्वारो वचनपथाः । चत्वारो व्याहाराः । चत्वारि संघाभाष्याणि । चतस्रो नामनिध्यप्तयः । चतस्रो मनुजनिध्यप्तयः । चत्वारि प्रतिवचनानि । चत्वारि द्वाराणि । चत्वार्यक्षराणि । चत्वारो ऽवताराः । चत्वारः पदाः । चत्वारि निर्हारपदानि । चत्वारः सूत्रान्तपदाः । चत्वारश्चर्यापथाः । चत्वारो ऽचिन्त्यपथाः । चत्वारः तुल्यपथाः । चत्वारो ऽनन्तपथाः । चत्वारो ऽपर्यन्तपथाः । चत्वारो ऽसंख्येयपथाः । चत्वारो ऽप्रमेयपथाः । चत्वारो ऽपरिमाणपथाः ।(वैद्य १४८) चत्व्ःरि ज्ञ्ःन्ःनि । चत्व्ःरो ज्ञ्ःनसंचय्ःः । चत्व्ःरि ज्ञ्ःनगोत्र्ःणि । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःन्ःनि । चत्व्ःरः प्रतिभ्ःनसंचय्ःः । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःनगोत्र्ःणि । चत्व्ःरः सूत्र्ःन्तसंचय्ःः । चत्व्ःरि प्रतिभ्ःनकरण्ःनि । चत्व्ःरः सूत्र्ःन्तनिर्ह्ःर्ःः । चत्व्ःरि ब्ःहुश्रुत्यगोत्र्ःणि । चत्व्ःरि बुद्धधन्ःनि । चतस्रो बोधिसत्त्वशिक्ष्ःः । चत्व्ःरो बोधिसत्त्वगोचर्ःः । चत्व्ःरि बोधिसत्त्वकर्म्ःणि । चत्व्ःरि बोधिसत्त्वप्रतिभ्ःन्ःनि । चतस्रो म्ःर्गभ्ःवन्ःः । चत्व्ःरि क्लेशप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्यप्ःयजहन्ःनि । चत्व्ःर्यज्ञ्ःनविधमन्ःनि । चत्व्ःर्यविद्य्ःप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि दुःखोपशमन्ःनि । चत्व्ःरि दौर्मनस्यप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युप्ःयसंजनन्ःनि । चत्व्ःरि दृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युपपन्नपरिज्ञ्ःन्ःनि । चत्व्ःर्य्ःत्मदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि सत्त्वदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि जीवदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि पुद्गलदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि भवदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःरि वस्तुप्रह्ःण्ःनि । चत्व्ःर्युपलम्भदृष्टिप्रह्ःण्ःनि । ते न सुकरं पर्यन्तस्थ्ःनेन निर्देष्टम् ॥ चतस्रो धारण्यः । कतमाश्चतस्रः? यदुत अनन्तः सर्वसंस्कारपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं प्रथमा धारणी । अनन्तः स्वरपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं द्वितीया धारणी । अनन्तः संक्लेशपरिभाषाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं तृतीया धारणी । अनन्तो व्यवदानगुणानुशंसाव्याहारः । तत्र यज्ज्ञानमियं चतुर्थी धारणी । इमाश्चतस्रो धारण्यः । इति हि या कुमार धारणी तज्ज्ञानम्, स धर्मः । इति हि धर्मज्ञानेन धर्मप्रतिसंवित् ॥ धर्मज्ञाने यो ऽर्थः, इयमुच्यते अर्थप्रतिसंवित् । धर्मज्ञाने यच्छन्दः, इयमुच्यते निरुक्तिप्रतिसंवित् । धर्मज्ञाने या व्यवहारदेशना आचक्षणा प्रज्ञपना प्रकाशना प्रस्थापना विचरणा विभजना उत्तानीकरणता असक्तवचनता अनेलामूकवचनता अनवलीनवचनता, इयमुच्यते प्रतिभानप्रतिसंवित् ॥ अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - यात्तकं ज्ञानु बुद्धस्य रूपप्रज्ञप्ति तात्तिका । यावती रूपप्रज्ञप्ति रूपव्याहार तात्तका
tasmāttarhi kumāra yo bodhisattvo mahāsattvaḥ ākāṅkṣet kimityahaṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ sākṣātkuryāmiti | katamāścatasraḥ? yaduta arthapratisaṃvidaṃ dharmapratisaṃvidaṃ niruktipratisaṃvidaṃ pratibhānapratisaṃvidam | imāścatasraḥ pratisaṃvidaḥ sākṣātkuryāmiti, tena kumāra bodhisattvena mahāsattvena ayaṃ samādhirudgrahītavyaḥ partavāptavyo dhārayitavyo vācayitavyaḥ pravartayitavyaḥ uddeṣṭavyaḥ svādhyātavyo bhāvayitavyaḥ, parebhyaśca vistareṇa saṃprakāśayitavyaḥ | bhāvanāyogamanuyuktena ca bhavitavyam | tatra kumāra katamā dharmapratisaṃvidaḥ? imāḥ kumāra bodhisattvo dharmapratisaṃvida evaṃ pratisaṃśikṣate - yāvanto vā rūpavyāhārāstāvantastathāgatasya varṇavyāhārāḥ | evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ | yāvantaḥ kumāra vijñānavyāhārāstāvantastathāgatasya varṇavyāhārāḥ | iti hi kumāra aprameyā acintyā asaṃkhyeyāḥ atulyāmāpyāparimāṇāstathāgatasya rūpavarṇavyāhārāḥ | iti hi kumāra aparyantā anantā rūpavyāhārāḥ | evamacintyāstathāgatasya varṇavyāhārāḥ | evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ | iti hi anantā aparyantā acintyā vijñānavyāhārāḥ | evamacintyāstathāgatasya varṇavyāhārāḥ || iti hi kumāra aprameyā asaṃkhyeyāḥ saṃskṛte doṣāḥ | aprameyā asaṃkhyeyā nirvāṇe anuśaṃsāḥ | asaṃkhyeyāstathāgatasya varṇāḥ | iti hi kumāra yāvanti nirvāṇanāmāni tāvantastathāgatasya varṇāḥ | iti hi kumāra asaṃkhyeyāni nirvāṇanāmāni | asaṃkhyeyāstathāgatasya varṇāḥ || catvāra ime kumāra tathāgatasya varṇavyāhārā acintyā acintyavyāhārāḥ | katame catvāraḥ ?yaduta acintyaḥ saṃskāravyāhāraḥ | acintyaḥ svaravyāhāraḥ | acintyaḥ saṃkleśavyāhāra | acintyo vyavadānavyāhāraḥ | ime kumāra catvārastathāgatasya varṇavyāhārā acintyā acintyavyāhārāḥ | catvāra ime kumāra tathāgatasya varṇavyāhārā acintyā acintyanirdeśāḥ | te na sukaraṃ paryantaniṣṭhāsthānena nirdeṣṭum | katame catvāraḥ? eṣa eva catuṣkaḥ | evaṃ vistareṇa nirdeṣṭavyam | yaduta catvāro bodhisattvānāṃ nayāḥ | catasro yuktayaḥ | catvāro dvārāḥ | catvāra nirdeśāḥ | catvāro ghoṣāḥ | catvāro vacanapathāḥ | catvāro vyāhārāḥ | catvāri saṃghābhāṣyāṇi | catasro nāmanidhyaptayaḥ | catasro manujanidhyaptayaḥ | catvāri prativacanāni | catvāri dvārāṇi | catvāryakṣarāṇi | catvāro 'vatārāḥ | catvāraḥ padāḥ | catvāri nirhārapadāni | catvāraḥ sūtrāntapadāḥ | catvāraścaryāpathāḥ | catvāro 'cintyapathāḥ | catvāraḥ tulyapathāḥ | catvāro 'nantapathāḥ | catvāro 'paryantapathāḥ | catvāro 'saṃkhyeyapathāḥ | catvāro 'prameyapathāḥ | catvāro 'parimāṇapathāḥ |(Vaidya 148) catvḥri jñḥnḥni | catvḥro jñḥnasaṃcayḥḥ | catvḥri jñḥnagotrḥṇi | catvḥri pratibhḥnḥni | catvḥraḥ pratibhḥnasaṃcayḥḥ | catvḥri pratibhḥnagotrḥṇi | catvḥraḥ sūtrḥntasaṃcayḥḥ | catvḥri pratibhḥnakaraṇḥni | catvḥraḥ sūtrḥntanirhḥrḥḥ | catvḥri bḥhuśrutyagotrḥṇi | catvḥri buddhadhanḥni | catasro bodhisattvaśikṣḥḥ | catvḥro bodhisattvagocarḥḥ | catvḥri bodhisattvakarmḥṇi | catvḥri bodhisattvapratibhḥnḥni | catasro mḥrgabhḥvanḥḥ | catvḥri kleśaprahḥṇḥni | catvḥryapḥyajahanḥni | catvḥryajñḥnavidhamanḥni | catvḥryavidyḥprahḥṇḥni | catvḥri duḥkhopaśamanḥni | catvḥri daurmanasyaprahḥṇḥni | catvḥryupḥyasaṃjananḥni | catvḥri dṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥryupapannaparijñḥnḥni | catvḥryḥtmadṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥri sattvadṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥri jīvadṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥri pudgaladṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥri bhavadṛṣṭiprahḥṇḥni | catvḥri vastuprahḥṇḥni | catvḥryupalambhadṛṣṭiprahḥṇḥni | te na sukaraṃ paryantasthḥnena nirdeṣṭam || catasro dhāraṇyaḥ | katamāścatasraḥ? yaduta anantaḥ sarvasaṃskāraparibhāṣāvyāhāraḥ | tatra yajjñānamiyaṃ prathamā dhāraṇī | anantaḥ svaraparibhāṣāvyāhāraḥ | tatra yajjñānamiyaṃ dvitīyā dhāraṇī | anantaḥ saṃkleśaparibhāṣāvyāhāraḥ | tatra yajjñānamiyaṃ tṛtīyā dhāraṇī | ananto vyavadānaguṇānuśaṃsāvyāhāraḥ | tatra yajjñānamiyaṃ caturthī dhāraṇī | imāścatasro dhāraṇyaḥ | iti hi yā kumāra dhāraṇī tajjñānam, sa dharmaḥ | iti hi dharmajñānena dharmapratisaṃvit || dharmajñāne yo 'rthaḥ, iyamucyate arthapratisaṃvit | dharmajñāne yacchandaḥ, iyamucyate niruktipratisaṃvit | dharmajñāne yā vyavahāradeśanā ācakṣaṇā prajñapanā prakāśanā prasthāpanā vicaraṇā vibhajanā uttānīkaraṇatā asaktavacanatā anelāmūkavacanatā anavalīnavacanatā, iyamucyate pratibhānapratisaṃvit || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - yāttakaṃ jñānu buddhasya rūpaprajñapti tāttikā / yāvatī rūpaprajñapti rūpavyāhāra tāttakā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.