Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 16

प्राग्वोदग्वापि गेहार्थे द्र व्यं विधिवदानयेत्। गन्तव्यमेव धिष्ण्येषु मृदुक्षिप्रचरेषु च

prāgvodagvāpi gehārthe dra vyaṃ vidhivadānayet| gantavyameva dhiṣṇyeṣu mṛdukṣipracareṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपवास्यं च तेष्वेव च्छेद्यं भेद्यं च दारुणैः। प्रवेशनं स्थिरैः कार्यमारम्भः शस्यते चरैः

upavāsyaṃ ca teṣveva cchedyaṃ bhedyaṃ ca dāruṇaiḥ| praveśanaṃ sthiraiḥ kāryamārambhaḥ śasyate caraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्वा शुभे शुचौ देशे निवेशं कारयेत् ततः। तस्मिन्निवेश्य कर्मान्तमन्नपानेन तर्पयेत्

gatvā śubhe śucau deśe niveśaṃ kārayet tataḥ| tasminniveśya karmāntamannapānena tarpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्टतुष्टपरीवारः क्षपायां समुपोषितः। गृहयोग्यं परीक्षेत न्यस्तशस्त्रस्ततोऽङ्घ्रिपम्

puṣṭatuṣṭaparīvāraḥ kṣapāyāṃ samupoṣitaḥ| gṛhayogyaṃ parīkṣeta nyastaśastrastato'ṅghripam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरश्मशानग्रामाध्वहृदचैत्याश्रमोद्भवान्। क्षेत्रोपवनसीमान्तर्विषमस्थलनिम्नजान्

puraśmaśānagrāmādhvahṛdacaityāśramodbhavān| kṣetropavanasīmāntarviṣamasthalanimnajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कट्वम्लतिक्तलवणास्ववनीषु तथोद्गताम्। श्वभ्रावृतान् स्थिरोर्वीषु सम्भूतांश्च त्यजेद्द्रुमान्

kaṭvamlatiktalavaṇāsvavanīṣu tathodgatām| śvabhrāvṛtān sthirorvīṣu sambhūtāṃśca tyajeddrumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यक् संलक्ष्य वृक्षाणां वर्णस्नेहत्वगादिकम्। विजानीयाद्वयस्तेषां बालान् वृद्धांश्च सन्त्यजेत्

samyak saṃlakṣya vṛkṣāṇāṃ varṇasnehatvagādikam| vijānīyādvayasteṣāṃ bālān vṛddhāṃśca santyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानि त्रीणि वर्षाणां सारद्रुमवयः स्मृतम्। गृह्णीयात् षोडशादूर्ध्वं सार्धवर्षशतावधेः

śatāni trīṇi varṣāṇāṃ sāradrumavayaḥ smṛtam| gṛhṇīyāt ṣoḍaśādūrdhvaṃ sārdhavarṣaśatāvadheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयसः परिणामेन निर्वीर्यत्वं यथा नृणाम्। प्रोक्तं तद्वद्द्रुमाणां च स्यात्तथा छिद्र पत्रता

vayasaḥ pariṇāmena nirvīryatvaṃ yathā nṛṇām| proktaṃ tadvaddrumāṇāṃ ca syāttathā chidra patratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भङ्गुराः सुषिरास्ते स्युः सकोलाक्षाः खरत्वचः। तस्मादिमांस्त्यजेद्वृक्षांस्तथा चैवोर्ध्वशोषिणः

bhaṅgurāḥ suṣirāste syuḥ sakolākṣāḥ kharatvacaḥ| tasmādimāṃstyajedvṛkṣāṃstathā caivordhvaśoṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्रान् रूक्षानवप्लुष्टान् दुःस्थितानपि च द्रुमान्। वर्जयेद् भग्नशाखांश्च द्व्येकशाखान्वितांस्तथा

vakrān rūkṣānavapluṣṭān duḥsthitānapi ca drumān| varjayed bhagnaśākhāṃśca dvyekaśākhānvitāṃstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैरधिष्ठितान् विद्युत्पातवातसरित्क्षतान्। ग्रन्थिनिर्युक्तदानांश्च भ्रमराहिकृताश्रयान्

anyairadhiṣṭhitān vidyutpātavātasaritkṣatān| granthiniryuktadānāṃśca bhramarāhikṛtāśrayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृष्टानेकतो भ्रष्टान् मधुभिर्बलिभिर्वृतान्। मांसामेध्याशनैस्तद्वद्दूषितानपि पक्षिभिः

saṃsṛṣṭānekato bhraṣṭān madhubhirbalibhirvṛtān| māṃsāmedhyāśanaistadvaddūṣitānapi pakṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लूतातन्त्वावृतान्वन्यसत्त्वोद्घृष्टान् गजक्षतान्। बुध्नतोऽतिबृहत्स्कन्धांश्चिह्नभूतांस्तथाध्वनः

lūtātantvāvṛtānvanyasattvodghṛṣṭān gajakṣatān| budhnato'tibṛhatskandhāṃścihnabhūtāṃstathādhvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाले पुष्पफलिनो रोगैरपि च पीडितान्। वासभूतानुलूकानां त्यजेदन्यानपीदृशान्

akāle puṣpaphalino rogairapi ca pīḍitān| vāsabhūtānulūkānāṃ tyajedanyānapīdṛśān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खदिरो बीजकः सालो मधूकः शाकशिंशपे। सर्जार्जुनाञ्जनाशोकाः कदरो रोहिणीतरुः

khadiro bījakaḥ sālo madhūkaḥ śākaśiṃśape| sarjārjunāñjanāśokāḥ kadaro rohiṇītaruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकङ्कतो देवदारुः श्रीपर्णीपादपस्तथा। कुटुम्बिनाममी प्रोक्ताः पुष्टिदा जीवदास्तथा

vikaṅkato devadāruḥ śrīparṇīpādapastathā| kuṭumbināmamī proktāḥ puṣṭidā jīvadāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षाणां लक्ष्यते येषां भारवारिसहिष्णुता। ते यथायोग्यमन्येऽपि शस्यन्ते गृहकर्मणि

vṛkṣāṇāṃ lakṣyate yeṣāṃ bhāravārisahiṣṇutā| te yathāyogyamanye'pi śasyante gṛhakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णिकारधवप्लक्षकपित्थविषमच्छदाः। शिरीषोदुम्बराश्वत्थशेलुन्यग्रोधचम्पकाः

karṇikāradhavaplakṣakapitthaviṣamacchadāḥ| śirīṣodumbarāśvatthaśelunyagrodhacampakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्बाम्रकोविदाराक्षव्याधिघाताश्च गर्हिताः। गृहकर्मणि नेष्टास्ते यतस्तेऽनिष्टदायितः

nimbāmrakovidārākṣavyādhighātāśca garhitāḥ| gṛhakarmaṇi neṣṭāste yataste'niṣṭadāyitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेष्टाः कण्टकिनः स्वादुफलाः क्षीरद्रुमाश्च ये। सुगन्धयश्च ये तद्वद्ध्रुवं तेषु पशुक्षयः

neṣṭāḥ kaṇṭakinaḥ svāduphalāḥ kṣīradrumāśca ye| sugandhayaśca ye tadvaddhruvaṃ teṣu paśukṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वप्रमाणच्छाया तु नियतं दृश्यते यदा। द्रुमच्छाया तदा ग्राह्या तत्प्रमाणस्तु स द्रुमः

sattvapramāṇacchāyā tu niyataṃ dṛśyate yadā| drumacchāyā tadā grāhyā tatpramāṇastu sa drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नक्षत्रं लक्षयेद्वृक्षे पूर्वस्यां दिशि तत्क्षितेः। स्याद्भस्याद्यक्षरं यस्य तत्र जातं तमादिशेत्

nakṣatraṃ lakṣayedvṛkṣe pūrvasyāṃ diśi tatkṣiteḥ| syādbhasyādyakṣaraṃ yasya tatra jātaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेम्यं तं स्वामिनो वृक्षं ज्ञात्वा साधकमेव च। अग्रन्थिकोटरं स्निग्धमृजु सारसमन्वितम्

kṣemyaṃ taṃ svāmino vṛkṣaṃ jñātvā sādhakameva ca| agranthikoṭaraṃ snigdhamṛju sārasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीनस्कन्धं हरित्पत्रं वृत्तं चाभ्यर्च्य पादपम्। द्विजान् सन्तर्प्य च स्वस्ति वाच्यं च स्थपतिस्ततः

pīnaskandhaṃ haritpatraṃ vṛttaṃ cābhyarcya pādapam| dvijān santarpya ca svasti vācyaṃ ca sthapatistataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वापक्वामिषैस्तद्वद्भूतभक्तैः सुरासवैः। गन्धैश्च धूपमाल्यैश्च बलिं दद्यान्निशागमे

pakvāpakvāmiṣaistadvadbhūtabhaktaiḥ surāsavaiḥ| gandhaiśca dhūpamālyaiśca baliṃ dadyānniśāgame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपक्रामन्तु भूतानि यानि वृक्षाश्रितानि हि। कल्पनं वर्तयिष्यामि क्रियतां वासपर्ययः

apakrāmantu bhūtāni yāni vṛkṣāśritāni hi| kalpanaṃ vartayiṣyāmi kriyatāṃ vāsaparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यः शिवः पुष्ठिकरः प्रजावृद्धिकरो भव। स्वस्ति चन्द्रा निलयमाः सूर्यरुद्रा नलास्तथा

dhanyaḥ śivaḥ puṣṭhikaraḥ prajāvṛddhikaro bhava| svasti candrā nilayamāḥ sūryarudrā nalāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशो नद्यस्तथा शैलाः पान्तु त्वामृषिभिः सह। जल्पेद्यो मानुषगिरा कम्पते वाभिमन्त्रितः

diśo nadyastathā śailāḥ pāntu tvāmṛṣibhiḥ saha| jalpedyo mānuṣagirā kampate vābhimantritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्याज्यः स्यात्तथा म्लानप्रवालकुसुमश्च यः। ततो भास्करमालोक्य वृक्षं कृत्वा प्रदक्षिणम्

sa tyājyaḥ syāttathā mlānapravālakusumaśca yaḥ| tato bhāskaramālokya vṛkṣaṃ kṛtvā pradakṣiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिवाक्येन विप्राणां छेत्ता स्थित्वोदगाननः। प्राङ्मुखो वा तरुं छिन्द्याच्छस्त्रैः क्षौद्रा र्दिताननैः

svastivākyena viprāṇāṃ chettā sthitvodagānanaḥ| prāṅmukho vā taruṃ chindyācchastraiḥ kṣaudrā rditānanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखिनच्छिद्यमानस्य जायते यद्यसृक्स्रुतिः। कम्पनं वा ध्वनिर्वाऽपि मृत्युः स्याद्गृहिणस्तदा

śākhinacchidyamānasya jāyate yadyasṛksrutiḥ| kampanaṃ vā dhvanirvā'pi mṛtyuḥ syādgṛhiṇastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा दधिमधुक्षीरघृतानि स्रवति द्रुमः। छिद्यमानस्तदा विद्याद्बन्धव्याधिन्कुटुम्बिनः

yadvā dadhimadhukṣīraghṛtāni sravati drumaḥ| chidyamānastadā vidyādbandhavyādhinkuṭumbinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीव यस्य स्रवति श्यामः स्नेहान्वितो रसः। सुगन्धिः स्वल्पमधुरः कषायः स प्रशस्यते

atīva yasya sravati śyāmaḥ snehānvito rasaḥ| sugandhiḥ svalpamadhuraḥ kaṣāyaḥ sa praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राच्यां शुभस्तरोः पात उदीच्यां कर्मसाधकः। याम्यप्रत्यङ्निपाते तु शान्तिं कृत्वा द्रुमं त्यजेत्

prācyāṃ śubhastaroḥ pāta udīcyāṃ karmasādhakaḥ| yāmyapratyaṅnipāte tu śāntiṃ kṛtvā drumaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातितः स्यात्तदा भीतिर्यदान्यं मर्दयेत् पतन्। दूरं दलति यो मूलं छिन्नो वा धरणीरुहः

jñātitaḥ syāttadā bhītiryadānyaṃ mardayet patan| dūraṃ dalati yo mūlaṃ chinno vā dharaṇīruhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूजत्यतीव वायुश्च स्मृतः सोऽथ शुभप्रदः। खरोष्ट्रयोः शृगालानां दर्शनं भुजगस्य वा

kūjatyatīva vāyuśca smṛtaḥ so'tha śubhapradaḥ| kharoṣṭrayoḥ śṛgālānāṃ darśanaṃ bhujagasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदे स्यात्कर्मविघ्नाय निगडैर्बन्धनाय वा। हलचक्रपताकाब्जध्वजच्छत्रादिदर्शनम्

chede syātkarmavighnāya nigaḍairbandhanāya vā| halacakrapatākābjadhvajacchatrādidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवृक्षवर्धमानादिदर्शनं वा शुभप्रदम्। उत्क्षिप्यते यदि च्छेदात्तदर्द्धिः स्यात्कुटुम्बिनः

śrīvṛkṣavardhamānādidarśanaṃ vā śubhapradam| utkṣipyate yadi cchedāttadarddhiḥ syātkuṭumbinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतः परिहानिः स्याच्छिन्नश्चाक्षिप्यते यदि। एकवृक्षे यथोद्दिष्टलक्षणोत्क्षेपदर्शने

sarvataḥ parihāniḥ syācchinnaścākṣipyate yadi| ekavṛkṣe yathoddiṣṭalakṣaṇotkṣepadarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषान् दोषविनिर्मुक्तान् पादपानुपलक्षयेत्। धीरस्तं कल्पयेत् सम्यगनुलोमार्जवं तरुम्

śeṣān doṣavinirmuktān pādapānupalakṣayet| dhīrastaṃ kalpayet samyaganulomārjavaṃ tarum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्द्याच्च शुभभागार्धदशभागाधिकं कृतम्। तुङ्गीसाद्यवमध्यश्च सगर्भो धरणीरुहः

chindyācca śubhabhāgārdhadaśabhāgādhikaṃ kṛtam| tuṅgīsādyavamadhyaśca sagarbho dharaṇīruhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयानि मण्डलान्यस्य तत्क्षणोच्छेदनेऽपि च। मञ्जिष्ठाभे विदुर्भेकं कपिलाभे च मूषकम्

jñeyāni maṇḍalānyasya tatkṣaṇocchedane'pi ca| mañjiṣṭhābhe vidurbhekaṃ kapilābhe ca mūṣakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीतभासि तथा गोधां सर्पं दीर्घसितायते। गुडच्छाये मधु भवेत् कृकलासस्तथारुणे

pītabhāsi tathā godhāṃ sarpaṃ dīrghasitāyate| guḍacchāye madhu bhavet kṛkalāsastathāruṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहगोधा कपोताभे गौधेरो घृतमण्डभे। रसाञ्जनाभे शस्त्राभे कमलोत्पलभासि च

gṛhagodhā kapotābhe gaudhero ghṛtamaṇḍabhe| rasāñjanābhe śastrābhe kamalotpalabhāsi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धौतासियष्टिवर्ने च मण्डले जलमादिशेत्। आकारो यस्य सर्पस्य वर्णो वा संप्रदृश्यते

dhautāsiyaṣṭivarne ca maṇḍale jalamādiśet| ākāro yasya sarpasya varṇo vā saṃpradṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं सर्पगर्भितं वृक्षमादिशेदविचारयन्। तस्करेभ्यो भयं क्षौद्रे सलिले सलिलाद्भयम्

taṃ sarpagarbhitaṃ vṛkṣamādiśedavicārayan| taskarebhyo bhayaṃ kṣaudre salile salilādbhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यात्सर्पे विषाद्भीतिं पाषाणे भयमग्नितः। अजाविगोमहिष्युष्ट्ररासभादिनिपीडितम्

vidyātsarpe viṣādbhītiṃ pāṣāṇe bhayamagnitaḥ| ajāvigomahiṣyuṣṭrarāsabhādinipīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधागौधेरमण्डूककृकलासैश्च गर्भिते। मूषके पुनरिच्छन्ति मरणं वास्तुवेदिनः

godhāgaudheramaṇḍūkakṛkalāsaiśca garbhite| mūṣake punaricchanti maraṇaṃ vāstuvedinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुनैव वदन्त्यन्ये गृहपीडां मनीषिणः। क्षेमेण यद्यविघ्नः स्यादसङ्गश्चागमो यदि

amunaiva vadantyanye gṛhapīḍāṃ manīṣiṇaḥ| kṣemeṇa yadyavighnaḥ syādasaṅgaścāgamo yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनान्तरे तदा क्षेमं सुभिक्षं च समादिशेत्। अर्घदानविधिना विधानविद्द्रव्यमागतमिहार्चयेद्गृही। प्रत्युपेतकुलिशायुधध्वजं द्र व्यमुज्ज्वलमुतावनीपतिः

vanāntare tadā kṣemaṃ subhikṣaṃ ca samādiśet| arghadānavidhinā vidhānaviddravyamāgatamihārcayedgṛhī| pratyupetakuliśāyudhadhvajaṃ dra vyamujjvalamutāvanīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.