Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 18

नगरं मन्दिरं दुर्गं पुष्करं साम्परायिकम्। निवासः सदनं सद्म क्षयः क्षितिलयस्तथा

nagaraṃ mandiraṃ durgaṃ puṣkaraṃ sāmparāyikam| nivāsaḥ sadanaṃ sadma kṣayaḥ kṣitilayastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रास्ते नगरे राजा राजधानीं तु तां विदुः। शाखानगरसंज्ञानि ततोऽन्यानि प्रचक्षते

yatrāste nagare rājā rājadhānīṃ tu tāṃ viduḥ| śākhānagarasaṃjñāni tato'nyāni pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखानगरमेवाहुः कर्वटं नगरोपमम्। ऊनं कर्वटमेवेह गुणैर्निगम उच्यते

śākhānagaramevāhuḥ karvaṭaṃ nagaropamam| ūnaṃ karvaṭameveha guṇairnigama ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामः स्यान्निगमादूनो ग्रामकल्पो गृहस्त्वसौ। गोकुलावासमिच्छन्ति गोष्ठमल्पं तु गोष्ठकम्

grāmaḥ syānnigamādūno grāmakalpo gṛhastvasau| gokulāvāsamicchanti goṣṭhamalpaṃ tu goṣṭhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपस्थानं भवेद् राज्ञां यत्र तत्पत्तनं विदुः। बहुस्फीतवणिग्युक्तं तदुक्तं पुटभेदनम्

upasthānaṃ bhaved rājñāṃ yatra tatpattanaṃ viduḥ| bahusphītavaṇigyuktaṃ taduktaṃ puṭabhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधाय कुटिका यत्र पत्रशाखातृणोपलैः। पुलिन्दाः कुर्वते वासं पल्ली स्वल्पा तु पल्लिका

vidhāya kuṭikā yatra patraśākhātṛṇopalaiḥ| pulindāḥ kurvate vāsaṃ pallī svalpā tu pallikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगरं वर्जयित्वान्यत्सर्वं जनपदः स्मृतः। नगरेण समं कृत्स्नं राष्ट्रं देशोऽथ मण्डलम्

nagaraṃ varjayitvānyatsarvaṃ janapadaḥ smṛtaḥ| nagareṇa samaṃ kṛtsnaṃ rāṣṭraṃ deśo'tha maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवासः सदनं सद्म निकेतो मन्दिरं मतम्। संस्थानं निधनं धिष्ण्यं भवनं वसतिः क्षयः

āvāsaḥ sadanaṃ sadma niketo mandiraṃ matam| saṃsthānaṃ nidhanaṃ dhiṣṇyaṃ bhavanaṃ vasatiḥ kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगारं संश्रयो नीडं गेहं शरणमालयः। निलयो लयनं वेश्म गृहमोकः प्रतिश्रयः

agāraṃ saṃśrayo nīḍaṃ gehaṃ śaraṇamālayaḥ| nilayo layanaṃ veśma gṛhamokaḥ pratiśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहस्योपरिभूमिर्या हर्म्यं तत्परिकीर्तितम्। तस्यारोहणमार्गो यः सोपानं तत्प्रचक्षते

gṛhasyoparibhūmiryā harmyaṃ tatparikīrtitam| tasyārohaṇamārgo yaḥ sopānaṃ tatpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठकैर्यत्र रचितं स्थूणयोरधिरोहणम्। सा निःश्रेणिरिति प्रोक्ता सोपानैर्विपुलैः पदैः

kāṣṭhakairyatra racitaṃ sthūṇayoradhirohaṇam| sā niḥśreṇiriti proktā sopānairvipulaiḥ padaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतः काष्ठविटङ्कोऽसौ यत्काष्ठैः संवृतं गृहम्। सुधालिप्ततलं हर्म्यं सौधं स्यात्कुट्टिमं च तत्

smṛtaḥ kāṣṭhaviṭaṅko'sau yatkāṣṭhaiḥ saṃvṛtaṃ gṛham| sudhāliptatalaṃ harmyaṃ saudhaṃ syātkuṭṭimaṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षाभयेन या छन्न तालशाकदलादिभिः। स्मृताभिगुप्तिरन्तस्था सर्वोपरि गृहस्य सा

varṣābhayena yā channa tālaśākadalādibhiḥ| smṛtābhiguptirantasthā sarvopari gṛhasya sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातायनं तु भित्तीनामवलोकनमुच्यते। लघुर्वातयनो यः स्यादवलोकनकं हि तत्

vātāyanaṃ tu bhittīnāmavalokanamucyate| laghurvātayano yaḥ syādavalokanakaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्म्यस्य मध्ये यच्छिद्रं स उ लोक इति स्मृतः। हर्म्यप्राकारकः स स्यात्कण्ठा हर्म्यतलस्य या

harmyasya madhye yacchidraṃ sa u loka iti smṛtaḥ| harmyaprākārakaḥ sa syātkaṇṭhā harmyatalasya yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितर्दिकाष्ठमाला स्यात्सर्वतश्छदमूलगा। तत्स्तम्भेषु मृगा ये तु ते स्युरीहामृगा इति

vitardikāṣṭhamālā syātsarvataśchadamūlagā| tatstambheṣu mṛgā ye tu te syurīhāmṛgā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्यूहो हर्म्यदेशाद्यः काष्ठानामुपनिर्गमः। वलीकमिति विज्ञेयं काष्ठं छेदाद्विनिर्गतम्

niryūho harmyadeśādyaḥ kāṣṭhānāmupanirgamaḥ| valīkamiti vijñeyaṃ kāṣṭhaṃ chedādvinirgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्नैश्चतुर्भिः पार्श्वैर्यत्तच्चतुश्शालमुच्यते। त्रिभिस्त्रिशालं तत्प्राहुर्द्वाभ्यां तत्स्याद्द्विशालकम्

channaiścaturbhiḥ pārśvairyattaccatuśśālamucyate| tribhistriśālaṃ tatprāhurdvābhyāṃ tatsyāddviśālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकशालकमेकेन च्छन्नेन गृहमुच्यते। गृहमेकं तु यच्छन्नं सर्वं शालेति सा स्मृता

ekaśālakamekena cchannena gṛhamucyate| gṛhamekaṃ tu yacchannaṃ sarvaṃ śāleti sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालानां यत्पुनर्मध्यं वापी पुष्करिणी च सा। संछन्ना चापि यस्य स्यात्तद्गर्भगृहमुच्यते

śālānāṃ yatpunarmadhyaṃ vāpī puṣkariṇī ca sā| saṃchannā cāpi yasya syāttadgarbhagṛhamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहे महाजनस्थानं त्रिकुड्यं यत्प्रकल्पितम्। उपस्थानं तदत्राहुः स्याच्चोपस्थानकं लघु

gṛhe mahājanasthānaṃ trikuḍyaṃ yatprakalpitam| upasthānaṃ tadatrāhuḥ syāccopasthānakaṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादस्तु स एव स्यादल्पा प्रासादिका स्मृता। दीर्घप्रासादिका यासौ वलभीत्यभिधीयते

prāsādastu sa eva syādalpā prāsādikā smṛtā| dīrghaprāsādikā yāsau valabhītyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालाग्रे वलभी या स्यादलिन्देति वदन्ति ताम्। शालां विना तु वलभी वलभेति निगद्यते

śālāgre valabhī yā syādalindeti vadanti tām| śālāṃ vinā tu valabhī valabheti nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाल्पास्तु चतुष्कुड्या ये तेऽपवरका मताः। गृहे चाभ्यन्तरस्थानं शुद्धान्त इति कीर्त्यते

alpālpāstu catuṣkuḍyā ye te'pavarakā matāḥ| gṛhe cābhyantarasthānaṃ śuddhānta iti kīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतोलीं तां विदुर्लोकः सुरङ्गामिव यां वसेत्। सा कक्षेत्युदिता तज्ज्ञैर्यदवस्थान्तरं गृहे

pratolīṃ tāṃ vidurlokaḥ suraṅgāmiva yāṃ vaset| sā kakṣetyuditā tajjñairyadavasthāntaraṃ gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदुपस्थानकं नाम ये चापवरकास्तथा। ते कोष्ठका या तु कण्ठा कुड्यं भित्तिश्चयश्च सा

yadupasthānakaṃ nāma ye cāpavarakāstathā| te koṣṭhakā yā tu kaṇṭhā kuḍyaṃ bhittiścayaśca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तशाला भवेद्या तु तन्महानसमुच्यते। यच्छन्नं द्वारदेशे तु तमाहुर्द्वारकोष्ठकम्

bhaktaśālā bhavedyā tu tanmahānasamucyate| yacchannaṃ dvāradeśe tu tamāhurdvārakoṣṭhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेशनमिति प्राहुर्द्वारनिर्गमनं तथा। जलनिर्गमनस्थानं विज्ञेयमुदकभ्रमः

praveśanamiti prāhurdvāranirgamanaṃ tathā| jalanirgamanasthānaṃ vijñeyamudakabhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवनस्याङ्गणं यत्तु तदाहुर्भवनाजिरम्। वनाजिरं वनमही त्वाश्रमाजिरमाश्रमे

bhavanasyāṅgaṇaṃ yattu tadāhurbhavanājiram| vanājiraṃ vanamahī tvāśramājiramāśrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोदुम्बरस्याधः श्लिष्टां मध्ये च कुड्ययोः। तज्ज्ञास्तां देहलीत्याहुः कपाटाश्रयमेव च

uttarodumbarasyādhaḥ śliṣṭāṃ madhye ca kuḍyayoḥ| tajjñāstāṃ dehalītyāhuḥ kapāṭāśrayameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाटं द्वारपक्षः स्यात्कपाटपुटमेव च। पक्षः पिधानावरणो द्वारसंवरणं तथा

kapāṭaṃ dvārapakṣaḥ syātkapāṭapuṭameva ca| pakṣaḥ pidhānāvaraṇo dvārasaṃvaraṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाटं संपुटस्ते द्वे कपाटयुगलं च तत्। कलिका द्वारबन्धार्था या स्यात्तामर्गलां विदुः

kapāṭaṃ saṃpuṭaste dve kapāṭayugalaṃ ca tat| kalikā dvārabandhārthā yā syāttāmargalāṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा स्यादर्गलसूचीति यदि दीर्घा प्रमाणतः। पुराणां सा तु परिघः फलिहो गजवारणम्

sā syādargalasūcīti yadi dīrghā pramāṇataḥ| purāṇāṃ sā tu parighaḥ phaliho gajavāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिद्रै र्गवाक्षप्रतिमैश्छिद्रि तं सर्वतस्तु यत्। फलकं तद्गवाक्षः स्याज्जालमित्यपि कथ्यते

chidrai rgavākṣapratimaiśchidri taṃ sarvatastu yat| phalakaṃ tadgavākṣaḥ syājjālamityapi kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्म्यद्वारे गृहद्वारे तथा हर्म्यावलोकने। प्राकारान्तरपृष्ठे तु या च प्रासादिका भवेत्

harmyadvāre gṛhadvāre tathā harmyāvalokane| prākārāntarapṛṣṭhe tu yā ca prāsādikā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वयोरुभयोरेषां फलकद्वयमुच्छ्रितम्। उपर्युपरि संक्षिप्तमर्धचन्द्र द्वयाकृति

pārśvayorubhayoreṣāṃ phalakadvayamucchritam| uparyupari saṃkṣiptamardhacandra dvayākṛti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनने द्वे यथा चास्मिन् श्लिष्टैरग्र्यैर्महाधरैः। तयोरुपरि सन्धौ च तारकाकृति मण्डलम्

ānane dve yathā cāsmin śliṣṭairagryairmahādharaiḥ| tayorupari sandhau ca tārakākṛti maṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तोरणमिति प्रोक्तं यच्च तेन परिष्कृतम्। सुवर्णतोरणं च स्यान्मणितोरणमेव च

tattoraṇamiti proktaṃ yacca tena pariṣkṛtam| suvarṇatoraṇaṃ ca syānmaṇitoraṇameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पतोरणमप्येतत्क्रियते पुष्पकादिभिः। तोरणाग्रे ठकारो यः सिंहकणः स उच्यते

puṣpatoraṇamapyetatkriyate puṣpakādibhiḥ| toraṇāgre ṭhakāro yaḥ siṃhakaṇaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम्ना संयमनानीति गृहसञ्चरभूमयः। गृहस्य पार्श्वे यद्यस्मिंस्तत्तत्संयमनं विदुः

nāmnā saṃyamanānīti gṛhasañcarabhūmayaḥ| gṛhasya pārśve yadyasmiṃstattatsaṃyamanaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भित्तेर्यद्वाथ दारूणां तरङ्गाग्रवदानतम्। मरालपाली सा हर्म्यात्प्रणाली निर्गमोऽम्भसः

bhitteryadvātha dārūṇāṃ taraṅgāgravadānatam| marālapālī sā harmyātpraṇālī nirgamo'mbhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चा प्राकार इत्युक्तः कण्ठः स्यादङ्गणस्य यः। द्वारस्य तु समीपं यत्प्रद्वारं तदिहोच्यते

sa cā prākāra ityuktaḥ kaṇṭhaḥ syādaṅgaṇasya yaḥ| dvārasya tu samīpaṃ yatpradvāraṃ tadihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदिष्टकचितं मूले द्वारस्य भवति स्थलम्। दीर्घं वा ह्रस्वमथवा तदास्थलकमिष्यते

yadiṣṭakacitaṃ mūle dvārasya bhavati sthalam| dīrghaṃ vā hrasvamathavā tadāsthalakamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रभूमिरमेध्येति वर्चस्कोऽवस्करस्तथा। गृहाच्च भित्तिसामान्यं बाह्यं परिसरो मतः

mūtrabhūmiramedhyeti varcasko'vaskarastathā| gṛhācca bhittisāmānyaṃ bāhyaṃ parisaro mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तीर्णमुच्छ्रितं यत्स्याद्वेश्म सोऽट्ट उदाहृतः। संक्षिप्तमेतदेवोक्तं तज्ज्ञैरट्टालकाख्यया

vistīrṇamucchritaṃ yatsyādveśma so'ṭṭa udāhṛtaḥ| saṃkṣiptametadevoktaṃ tajjñairaṭṭālakākhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवात्यन्तसंक्षिप्तमट्टालीति निगद्यते। अट्टाली या तु नात्युच्चा तामत्राट्टालिकां विदुः

tadevātyantasaṃkṣiptamaṭṭālīti nigadyate| aṭṭālī yā tu nātyuccā tāmatrāṭṭālikāṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकनाडीगतच्छिद्रैः काष्ठनालैः परिश्रितम्। यत्र काष्ठप्रणालीति छदपृष्ठेऽम्बु धावति

ekanāḍīgatacchidraiḥ kāṣṭhanālaiḥ pariśritam| yatra kāṣṭhapraṇālīti chadapṛṣṭhe'mbu dhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भशीर्षकरूपाणि काष्ठमूलाश्रितानि च। सुषिराणि प्रयत्नेन काष्ठनाडीमुखान्तरैः

stambhaśīrṣakarūpāṇi kāṣṭhamūlāśritāni ca| suṣirāṇi prayatnena kāṣṭhanāḍīmukhāntaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपाणामथ तेषां तु स्तननासामुखाक्षिभिः। नानास्थानस्थितानां च वृषवानरदंष्ट्रिणाम्

rūpāṇāmatha teṣāṃ tu stananāsāmukhākṣibhiḥ| nānāsthānasthitānāṃ ca vṛṣavānaradaṃṣṭriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतसूक्ष्मान्तरच्छिद्रैः प्रवर्षति समन्ततः। तद्धारागृहमित्युक्तं धारागारादिनामभृत्

kṛtasūkṣmāntaracchidraiḥ pravarṣati samantataḥ| taddhārāgṛhamityuktaṃ dhārāgārādināmabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कांस्यैर्लोहैस्तथा पट्टैर्निर्मृष्टादर्शनिर्मलैः। निचिता यस्य भित्तिः स्यात्तद्दर्पणगृहं विदुः

kāṃsyairlohaistathā paṭṭairnirmṛṣṭādarśanirmalaiḥ| nicitā yasya bhittiḥ syāttaddarpaṇagṛhaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षद्वारं तदत्राहुर्यन्महाद्वारतोऽपरम्। यत्प्राकाराश्रितं द्वारं पुरे तद्गोपुरं विदुः

pakṣadvāraṃ tadatrāhuryanmahādvārato'param| yatprākārāśritaṃ dvāraṃ pure tadgopuraṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गताश्चोच्छ्रिताश्चैव प्राकारस्यान्तरान्तरा। उपकार्या इति प्रोक्ताः क्षेमाश्चाट्टालका मताः

nirgatāścocchritāścaiva prākārasyāntarāntarā| upakāryā iti proktāḥ kṣemāścāṭṭālakā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयप्रकारशालाः स्युः पुरीसंवरणाभिधाः। प्राकारादनुपालास्तु प्राकार उपनिष्कलाः

cayaprakāraśālāḥ syuḥ purīsaṃvaraṇābhidhāḥ| prākārādanupālāstu prākāra upaniṣkalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडागृहं यदारामे तदुद्यानं प्रचक्षते। तीरेऽम्भसो जलोद्यानं जलवेश्माम्बुमध्यगम्

krīḍāgṛhaṃ yadārāme tadudyānaṃ pracakṣate| tīre'mbhaso jalodyānaṃ jalaveśmāmbumadhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रीडागृहं यदत्रोक्तं क्रीडागारं तदुच्यते। विहारभूमिराक्रीडभूमिरित्यभिधीयते

krīḍāgṛhaṃ yadatroktaṃ krīḍāgāraṃ taducyate| vihārabhūmirākrīḍabhūmirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवधिष्ण्यं सुरस्थानं चैत्यमर्चागृहं च तत्। देवतायतनं प्राहुर्विबुधागारमित्यपि

devadhiṣṇyaṃ surasthānaṃ caityamarcāgṛhaṃ ca tat| devatāyatanaṃ prāhurvibudhāgāramityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्नं भवेद्यत्तु महाजनस्य स्थानं सभा सा कथिता च शाला। गवां पुनर्मन्दिरमत्र गोष्ठमाचक्षते वास्तुनिवेशविज्ञाः

channaṃ bhavedyattu mahājanasya sthānaṃ sabhā sā kathitā ca śālā| gavāṃ punarmandiramatra goṣṭhamācakṣate vāstuniveśavijñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.