Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 4

जयस्येति समाकर्ण्य विश्वकर्मा च तद्वचः। जगाद गर्जदम्भोदध्वनिगम्भीरया गिरा

jayasyeti samākarṇya viśvakarmā ca tadvacaḥ| jagāda garjadambhodadhvanigambhīrayā girā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधु वत्स त्वया सम्यक् प्रज्ञयातिविशुद्धया। प्रश्नोऽयमीरितो वास्तुविद्याब्जवनभास्करः

sādhu vatsa tvayā samyak prajñayātiviśuddhayā| praśno'yamīrito vāstuvidyābjavanabhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वं निधाय प्रश्नानां समुदायममुं हृदि। वदतो मेऽवधानेन शृणु यद्ब्रह्मणोदितम्

sa tvaṃ nidhāya praśnānāṃ samudāyamamuṃ hṛdi| vadato me'vadhānena śṛṇu yadbrahmaṇoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदमासीद्युगान्ताग्निप्लुष्टं संवर्तकादिभिः। समुत्सृजद्भिरम्भांसि विश्वमेकार्णवीकृतम्

idamāsīdyugāntāgnipluṣṭaṃ saṃvartakādibhiḥ| samutsṛjadbhirambhāṃsi viśvamekārṇavīkṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमोभूते ततस्तस्मिन् भोगपर्यङ्कमाश्रितः। हरिः सुष्वाप सलिले कृत्वोदरगतं जगत्

tamobhūte tatastasmin bhogaparyaṅkamāśritaḥ| hariḥ suṣvāpa salile kṛtvodaragataṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य नाभावम्भोजमभूत् तस्मिन्नगायत। सर्वज्ञानाश्रयः श्रीमांश्चतुर्वक्त्रः सुरेश्वरः

athāsya nābhāvambhojamabhūt tasminnagāyata| sarvajñānāśrayaḥ śrīmāṃścaturvaktraḥ sureśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचिद् दधच्चेतः प्रजासृष्टिं प्रति प्रभुः। महान्तमसृजत् तत्र पूर्वं विश्वस्य हेतवे

sa kadācid dadhaccetaḥ prajāsṛṣṭiṃ prati prabhuḥ| mahāntamasṛjat tatra pūrvaṃ viśvasya hetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिधाहङ्कृतमेतस्मान्मनोऽभूत् सात्त्विकादतः। राजसादपि चाक्षाणि तन्मात्राणि च तामसात्

tridhāhaṅkṛtametasmānmano'bhūt sāttvikādataḥ| rājasādapi cākṣāṇi tanmātrāṇi ca tāmasāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेभ्यः पञ्च महाभूतान्याविरासन्ननुक्रमात्। व्योमादीनि धरान्तानि स्वैः स्वैर्युक्तानि तैर्गुणैः

tebhyaḥ pañca mahābhūtānyāvirāsannanukramāt| vyomādīni dharāntāni svaiḥ svairyuktāni tairguṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधरोत्तरभावश्च सम्यगेषामथोच्यते। आदौ पृथ्वी ततोऽधस्तादापस्तासां च पावकः

adharottarabhāvaśca samyageṣāmathocyate| ādau pṛthvī tato'dhastādāpastāsāṃ ca pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याप्यधस्तात्पवनस्ततः खमवकाशदम्। भूतादिस्थं वियत्सोऽपि महता परिवारितः

tasyāpyadhastātpavanastataḥ khamavakāśadam| bhūtādisthaṃ viyatso'pi mahatā parivāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महांश्च विशति व्यक्तं व्यक्तमव्यक्तकं पुनः। ग्राह्यग्राहकभावेन व्यक्तो भूतसमुद्भवः

mahāṃśca viśati vyaktaṃ vyaktamavyaktakaṃ punaḥ| grāhyagrāhakabhāvena vyakto bhūtasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधाराधार्यभावश्च यथार्थौ च स्थितिव्ययौ। महाभूतानि सदुणान्येवं सृष्ट्वा ततः प्रभुः

ādhārādhāryabhāvaśca yathārthau ca sthitivyayau| mahābhūtāni saduṇānyevaṃ sṛṣṭvā tataḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः पुनरसौ सर्गे भौतिके सम्यगादधौ। सुरासुरान् सगन्धर्वान् यक्षरक्षांसि पन्नगान्

manaḥ punarasau sarge bhautike samyagādadhau| surāsurān sagandharvān yakṣarakṣāṃsi pannagān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागान् मुनीनप्सरसो मनसा समजीजनत्। अर्केन्दू चक्षुषो जातौ गगनभ्रमणक्षमौ

nāgān munīnapsaraso manasā samajījanat| arkendū cakṣuṣo jātau gaganabhramaṇakṣamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रेभ्योऽपि च नक्षत्रचक्रमस्मादजायत। इन्द्रि येभ्यश्च पञ्चभ्योऽभूत्ताराग्रहपञ्चकम्

gātrebhyo'pi ca nakṣatracakramasmādajāyata| indri yebhyaśca pañcabhyo'bhūttārāgrahapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहत्वं पुनरेतेषामिन्द्रि यग्रहणाद्विदुः। सुरेन्द्र चापचिह्नानां विद्युद्वलयशालिनाम्

grahatvaṃ punareteṣāmindri yagrahaṇādviduḥ| surendra cāpacihnānāṃ vidyudvalayaśālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमाशनिभृतां चासीत्केशेभ्योऽम्बुमुचां भवः। विश्वमापूरयन् कृत्स्नमाविरासीत्तदिच्छया

bhīmāśanibhṛtāṃ cāsītkeśebhyo'mbumucāṃ bhavaḥ| viśvamāpūrayan kṛtsnamāvirāsīttadicchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिलोकीपावनस्तिर्यग्गामी चण्डः समीरणः। ततश्चण्डानिलोद्धूतमुपर्यर्कांशुतापितम्

trilokīpāvanastiryaggāmī caṇḍaḥ samīraṇaḥ| tataścaṇḍāniloddhūtamuparyarkāṃśutāpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुभिः शोषमानीतं जगाम घनतां पयः। तस्योपरिष्टादम्भोधेरधः कुण्डलितं वपुः

vāyubhiḥ śoṣamānītaṃ jagāma ghanatāṃ payaḥ| tasyopariṣṭādambhodheradhaḥ kuṇḍalitaṃ vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोः सज्यात्वमभ्येत्य धत्तेऽनन्तोऽखिलां भुवम्। न तप्तं येषु येष्वम्भः प्रदेशेष्वर्करश्मिभिः

viṣṇoḥ sajyātvamabhyetya dhatte'nanto'khilāṃ bhuvam| na taptaṃ yeṣu yeṣvambhaḥ pradeśeṣvarkaraśmibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतं न वानिलैः शोषं तत्र तत्राब्धयोऽभवन्। महाम्भोवीचिसङ्घाता विक्षिप्ताश्चण्डमारुतैः

nītaṃ na vānilaiḥ śoṣaṃ tatra tatrābdhayo'bhavan| mahāmbhovīcisaṅghātā vikṣiptāścaṇḍamārutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्रापुरैक्यं ते तत्र तत्राद्र योऽभवन्। निश्चलत्वार्थमवनिश्चर्मवद्वितताथ तैः

yatra yatrāpuraikyaṃ te tatra tatrādra yo'bhavan| niścalatvārthamavaniścarmavadvitatātha taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलैः कीलैरिव स्थानेष्वाचिता तेषु तेष्वियम्। वृद्धिं गताद्रि निःष्यन्दैर्भूभृतां प्रविभागजा

śailaiḥ kīlairiva sthāneṣvācitā teṣu teṣviyam| vṛddhiṃ gatādri niḥṣyandairbhūbhṛtāṃ pravibhāgajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्नगाभूत्ततोऽम्भोधेः कान्ता निम्नानुसारिणी। मेदिन्यन्तेषु जलधिपर्यन्तेषु विनिर्ययुः

nimnagābhūttato'mbhodheḥ kāntā nimnānusāriṇī| medinyanteṣu jaladhiparyanteṣu viniryayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्भांसि यत्र यत्रासंस्ते द्वीपाश्चित्ररूपिणः। सनिम्नगाम्बुधिद्वीपा विभक्ताखिलभूधरा

ambhāṃsi yatra yatrāsaṃste dvīpāścitrarūpiṇaḥ| sanimnagāmbudhidvīpā vibhaktākhilabhūdharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ता बभूव कृत्स्नैवं भूमिर्भूतानि बिभ्रती। स चक्रे रौरवादीनां निरयाणामधः क्षितेः

vyaktā babhūva kṛtsnaivaṃ bhūmirbhūtāni bibhratī| sa cakre rauravādīnāṃ nirayāṇāmadhaḥ kṣiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकर्मफलभुक्त्यर्थं स्थानं दुष्कृतकर्मणाम्। जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजैः सह स प्रभुः

svakarmaphalabhuktyarthaṃ sthānaṃ duṣkṛtakarmaṇām| jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajaiḥ saha sa prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्धेत्यसृजल्लोके भूतग्रामं चराचरम्। द्वेधा जरायुजास्तत्र मनुष्याः पशवस्तथा

caturdhetyasṛjalloke bhūtagrāmaṃ carācaram| dvedhā jarāyujāstatra manuṣyāḥ paśavastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्याः सप्ताभवंस्तेषु सप्तारण्यकृतालयाः। पुमान् गौस्तुरगच्छागौ मेषो वेगसरः खरः

grāmyāḥ saptābhavaṃsteṣu saptāraṇyakṛtālayāḥ| pumān gausturagacchāgau meṣo vegasaraḥ kharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामवासैकनिरताः सप्तैते परिकीर्तिताः। सिंहद्विपोष्ट्रमहिषाः शरभो गवयः कपिः

grāmavāsaikaniratāḥ saptaite parikīrtitāḥ| siṃhadvipoṣṭramahiṣāḥ śarabho gavayaḥ kapiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यगोचरा जीवाः सप्तैते वत्स निर्मिताः। धर्माधर्मविवेकित्वाच्छ्रेयान् ग्राम्येषु पूरुषः

araṇyagocarā jīvāḥ saptaite vatsa nirmitāḥ| dharmādharmavivekitvācchreyān grāmyeṣu pūruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यचारिषु श्रेष्ठः सिंहः शौर्यबलादिभिः । सुपर्णा भुजगाः कीटा येऽपि च स्युः पिपीलिकाः

araṇyacāriṣu śreṣṭhaḥ siṃhaḥ śauryabalādibhiḥ | suparṇā bhujagāḥ kīṭā ye'pi ca syuḥ pipīlikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्धेत्यण्डजन्मानो जन्मिनस्ते प्रकीर्त्तिताः। क्लेदकेशसमुद्भूताः कृमियूकादिजन्तवः

caturdhetyaṇḍajanmāno janminaste prakīrttitāḥ| kledakeśasamudbhūtāḥ kṛmiyūkādijantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेऽपि स्वेदजन्मानस्ते प्रजापतिना कृताः। उद्भिज्जाः पञ्चधा भूत्वा निर्दिष्टाः स्थावराश्च ते

sarve'pi svedajanmānaste prajāpatinā kṛtāḥ| udbhijjāḥ pañcadhā bhūtvā nirdiṣṭāḥ sthāvarāśca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुमा वल्ल्यश्च गुल्माश्च वंशाः सतृणजातयः। छन्नान्तःकरणत्वं च स्वस्थानात्त्यागितापि च

drumā vallyaśca gulmāśca vaṃśāḥ satṛṇajātayaḥ| channāntaḥkaraṇatvaṃ ca svasthānāttyāgitāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नप्ररोहिता चैषां वैशेषिकगुणत्रयम्। गायत्री भूतसंज्ञैषां चतुर्विंशतिपर्विका

chinnaprarohitā caiṣāṃ vaiśeṣikaguṇatrayam| gāyatrī bhūtasaṃjñaiṣāṃ caturviṃśatiparvikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वैनां पुरुषः पुण्यां भवति स्वर्गभाजनम्। भुवनभूजलवह्निमरुद्वियत्प्रमुख एष भवस्तव कीर्त्तितः। वंसुमतीपरिमाणविनिश्चयं कथयतः शृणु सम्प्रति वत्स मे

jñātvaināṃ puruṣaḥ puṇyāṃ bhavati svargabhājanam| bhuvanabhūjalavahnimarudviyatpramukha eṣa bhavastava kīrttitaḥ| vaṃsumatīparimāṇaviniścayaṃ kathayataḥ śṛṇu samprati vatsa me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.