Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 45

प्रोक्तं चतुर्धा स्थापत्यं वास्तुतत्त्वस्य सिद्धये। ब्रूमस्तदेव चेदानीमङ्गैः संयुक्तमष्टभिः

proktaṃ caturdhā sthāpatyaṃ vāstutattvasya siddhaye| brūmastadeva cedānīmaṅgaiḥ saṃyuktamaṣṭabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेष्वङ्गं प्रथमं प्रोक्तं वास्तुपुंसो विकल्पना। पुरस्य विनिवेशस्तु द्वितीयं द्वारकर्म च

teṣvaṅgaṃ prathamaṃ proktaṃ vāstupuṃso vikalpanā| purasya viniveśastu dvitīyaṃ dvārakarma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथ्याविभागः प्राकारनिवेशोऽट्टालकस्य च। विनिवेशः प्रतोलीनां विभागस्थानकानि च

rathyāvibhāgaḥ prākāraniveśo'ṭṭālakasya ca| viniveśaḥ pratolīnāṃ vibhāgasthānakāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादश्च तृतीयं स्याच्चतुर्थं तु ध्वजोच्छ्रितिः। पञ्चमं नृपतेर्वेश्म स्थानान्तरविभक्ति च

prāsādaśca tṛtīyaṃ syāccaturthaṃ tu dhvajocchritiḥ| pañcamaṃ nṛpaterveśma sthānāntaravibhakti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्वर्ण्यविभागश्च गृहभागश्च षष्ठकम्। सप्तमं यजमानस्य शालायां मानमीरितम्

cāturvarṇyavibhāgaśca gṛhabhāgaśca ṣaṣṭhakam| saptamaṃ yajamānasya śālāyāṃ mānamīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञवेदीप्रमाणं च कोटिहोमविधिस्तथा। अष्टमं राजशिबिरनिवेशो दुर्गकर्म च

yajñavedīpramāṇaṃ ca koṭihomavidhistathā| aṣṭamaṃ rājaśibiraniveśo durgakarma ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वेत्त्यङ्गान्यमून्यष्टौ सोऽत्र स्थपतिसत्तमः। यशो मानं स लभते पूज्यते च नराधिपैः

yo vettyaṅgānyamūnyaṣṭau so'tra sthapatisattamaḥ| yaśo mānaṃ sa labhate pūjyate ca narādhipaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशास्त्रज्ञमकर्मजं स्थपतिं यः प्रयोजयेत्। न तस्य वास्तु सिध्येत सिद्धमप्यसुखावहम्

aśāstrajñamakarmajaṃ sthapatiṃ yaḥ prayojayet| na tasya vāstu sidhyeta siddhamapyasukhāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्कर्म च शास्त्रं च यो वेत्ति द्वितयं नरः। अष्टाङ्गमपि यो वेत्ति स राज्ञः स्थपतिर्भवेत्

tasmātkarma ca śāstraṃ ca yo vetti dvitayaṃ naraḥ| aṣṭāṅgamapi yo vetti sa rājñaḥ sthapatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गानि पूर्वमुक्तानि वास्तुशास्त्रोक्तविस्तरात्। तेषु प्रासादिकं यत्तद्वक्ष्यामोऽग्रे सविस्तरम्

aṅgāni pūrvamuktāni vāstuśāstroktavistarāt| teṣu prāsādikaṃ yattadvakṣyāmo'gre savistaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाङ्गं सप्तमं ब्रूमो यत्तद्यज्ञेषु युज्यते। विनिविष्ठे पुरे पूर्वं कॢप्तेषु सुरधामसु

athāṅgaṃ saptamaṃ brūmo yattadyajñeṣu yujyate| viniviṣṭhe pure pūrvaṃ kḷpteṣu suradhāmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां यज्ञार्थं मापयेद्भुवम्। निवेशं तत्र कुर्वीत चतुरश्रं समन्ततः

diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ yajñārthaṃ māpayedbhuvam| niveśaṃ tatra kurvīta caturaśraṃ samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयामेन विधातव्यो हस्ताष्टादशविस्तृतः । पूर्वद्वारं विधातव्यमादित्यस्य पदे बुधैः

āyāmena vidhātavyo hastāṣṭādaśavistṛtaḥ | pūrvadvāraṃ vidhātavyamādityasya pade budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पश्चिमभागे तु यजमानकुटी भवेत्। षोडशायामविस्तारा प्राङ्मुखी सा प्रशस्यते

tasya paścimabhāge tu yajamānakuṭī bhavet| ṣoḍaśāyāmavistārā prāṅmukhī sā praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजमानकुटीद्वारे देवता या च कीर्तिता। ततः प्रभृति पूर्वेण प्राग्वंशं परिकल्पयेत्

yajamānakuṭīdvāre devatā yā ca kīrtitā| tataḥ prabhṛti pūrveṇa prāgvaṃśaṃ parikalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदिमध्ये स्थितं तत्स्यान्मानं वेद्याश्च शस्यते। पूर्वापरेण षट्त्रिंशत्कर्तव्याः प्रक्रमा बुधैः

vedimadhye sthitaṃ tatsyānmānaṃ vedyāśca śasyate| pūrvāpareṇa ṣaṭtriṃśatkartavyāḥ prakramā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकत्रिंशत्कुटीभागे मध्येऽष्टादश कल्पयेत्। प्रक्रमाः स्युः शिरस्थाने विंशतिश्चतुरुत्तरा

ekatriṃśatkuṭībhāge madhye'ṣṭādaśa kalpayet| prakramāḥ syuḥ śirasthāne viṃśatiścaturuttarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्य शिरस्तत्र प्राग्वंशे तु प्रतिष्ठितम्। तस्मात्पूर्वोत्तरं ज्ञेयं सर्वयज्ञेषु पूजितम्

puruṣasya śirastatra prāgvaṃśe tu pratiṣṭhitam| tasmātpūrvottaraṃ jñeyaṃ sarvayajñeṣu pūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यन्तरं तु कर्तव्यं शकटं येन गच्छति। तस्मादुत्तरवेदी या कार्या प्रत्युत्तरेण तु

vedyantaraṃ tu kartavyaṃ śakaṭaṃ yena gacchati| tasmāduttaravedī yā kāryā pratyuttareṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विहस्तायामविस्तारो होमचेष्टः कृतोऽत्र हि। प्राग्दक्षिणेन संस्थानं यजमानस्य शस्यते

dvihastāyāmavistāro homaceṣṭaḥ kṛto'tra hi| prāgdakṣiṇena saṃsthānaṃ yajamānasya śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटिमात्रं सदा कार्यं नाभिमात्रमथापि वा। ततोऽधिकेन दुर्भिक्षमनावृष्टिश्च जायते

kaṭimātraṃ sadā kāryaṃ nābhimātramathāpi vā| tato'dhikena durbhikṣamanāvṛṣṭiśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा यज्ञक्रिया प्रोक्ता कोटिहोमोऽथ वक्ष्यते। पुरस्याभ्यन्तरे भागे हुताशस्य पदे तथा

eṣā yajñakriyā proktā koṭihomo'tha vakṣyate| purasyābhyantare bhāge hutāśasya pade tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्स्थाने विधातव्यः कोटिहोमः सदा पुरे। लक्षहोमश्च कर्तव्यो नित्यो नैमित्तिकोऽपि वा

tasminsthāne vidhātavyaḥ koṭihomaḥ sadā pure| lakṣahomaśca kartavyo nityo naimittiko'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भूमिवशात्स्थानं कदाचिन्नैव लभ्यते। सर्वतो ब्रह्मणः स्थानाद्धोमस्थानं निवेशयेत्

atha bhūmivaśātsthānaṃ kadācinnaiva labhyate| sarvato brahmaṇaḥ sthānāddhomasthānaṃ niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐशानीं दिशमाश्रित्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः। पुरश्चरणतत्त्वज्ञैः षट्कर्मनिरतैः सदा

aiśānīṃ diśamāśritya brāhmaṇairvedapāragaiḥ| puraścaraṇatattvajñaiḥ ṣaṭkarmanirataiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं शान्तिपरैर्विप्रै राजा तु विजयी भवेत्। नोपसर्गास्तु जायन्ते न च लक्ष्मीः पुरं त्यजेत्

nityaṃ śāntiparairviprai rājā tu vijayī bhavet| nopasargāstu jāyante na ca lakṣmīḥ puraṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनावृष्टिभयं नास्ति सुभिक्षं जायते सदा। उक्तं याज्ञिकमङ्गं तु सर्वाङ्गेभ्यः प्रशस्यते

anāvṛṣṭibhayaṃ nāsti subhikṣaṃ jāyate sadā| uktaṃ yājñikamaṅgaṃ tu sarvāṅgebhyaḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं स्थपतिना ज्ञेयं तत्त्वज्ञैर्ब्राह्मणैः सह। एकाशीतिपदेनैव यज्ञभूमिं तु मापयेत्

sarvaṃ sthapatinā jñeyaṃ tattvajñairbrāhmaṇaiḥ saha| ekāśītipadenaiva yajñabhūmiṃ tu māpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवेशं शिबिरस्याथ कथयामोऽङ्गमष्टमम्। यदा तु नृपतिः स्थानात्स्वाद्यात्राभिमुखो भवेत्

niveśaṃ śibirasyātha kathayāmo'ṅgamaṣṭamam| yadā tu nṛpatiḥ sthānātsvādyātrābhimukho bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिबिरस्य निवेशं च तत्त्ववेत्ता परीक्षयेत्। अर्थशास्त्रविधिज्ञो वा स्थपतिर्वा प्रकल्पयेत्

śibirasya niveśaṃ ca tattvavettā parīkṣayet| arthaśāstravidhijño vā sthapatirvā prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिबिरं चतुरश्रं स्याद्वृत्तं वृत्तायतं क्वचित्। चतुरश्रायतं वापि विषमं वा क्वचिद्भवेत्

śibiraṃ caturaśraṃ syādvṛttaṃ vṛttāyataṃ kvacit| caturaśrāyataṃ vāpi viṣamaṃ vā kvacidbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिभागवशात्कल्पं महारथ्योभयान्वितम्। शिबिरस्य तु चत्वारि कुर्याद्द्वाराणि यत्नतः

bhūmibhāgavaśātkalpaṃ mahārathyobhayānvitam| śibirasya tu catvāri kuryāddvārāṇi yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथ्या सार्धा तु सेनायाः पुररथ्याप्रमाणतः। मित्रे स्थानं नरपतेः कार्यं पृथ्वीधरेऽपि वा

rathyā sārdhā tu senāyāḥ purarathyāpramāṇataḥ| mitre sthānaṃ narapateḥ kāryaṃ pṛthvīdhare'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यम्णे वा विधातव्यं पदे वैवस्वतोऽथवा। निवेशो मन्त्रिणां कार्यः पश्चिमो राजवेश्मनः

āryamṇe vā vidhātavyaṃ pade vaivasvato'thavā| niveśo mantriṇāṃ kāryaḥ paścimo rājaveśmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोहितस्योत्तरतो बलाध्यक्षस्य पूर्वतः। अन्तःपुरं दक्षिणतो भाण्डागारं तथैव च

purohitasyottarato balādhyakṣasya pūrvataḥ| antaḥpuraṃ dakṣiṇato bhāṇḍāgāraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहं प्रविशतो राज्ञो न्यस्येद्दक्षिणतो हयान्। वामे च दन्तिनो न्यस्येदेवं सैन्यं निवेशयेत्

gṛhaṃ praviśato rājño nyasyeddakṣiṇato hayān| vāme ca dantino nyasyedevaṃ sainyaṃ niveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यतः परिखां तस्य कारयेद्रा जवेश्मनः। हस्तांस्त्रींश्चतुरो वापि पञ्चहस्तानथापि वा

bāhyataḥ parikhāṃ tasya kārayedrā javeśmanaḥ| hastāṃstrīṃścaturo vāpi pañcahastānathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्षष्टिपदाख्येन विभाज्यं शिबिरं बुधैः। निवेशः शिबिरस्योक्तो दुर्गकर्माथ कथ्यते

catuṣṣaṣṭipadākhyena vibhājyaṃ śibiraṃ budhaiḥ| niveśaḥ śibirasyokto durgakarmātha kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गं तु षड्विधं प्रोक्तं राज्ञां तु विजिगीषताम्। अब्दुर्गं पङ्कदुर्गं वा वनदुर्गैरिणे तथा

durgaṃ tu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ rājñāṃ tu vijigīṣatām| abdurgaṃ paṅkadurgaṃ vā vanadurgairiṇe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्वतीयं महादुर्गमिति कल्प्यानि पार्थिवैः। सर्वेषामेव दुर्गाणां पार्वतीयं प्रशस्यते

pārvatīyaṃ mahādurgamiti kalpyāni pārthivaiḥ| sarveṣāmeva durgāṇāṃ pārvatīyaṃ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गस्थानविभागोऽडो!शाख्येन कीर्तितः। मध्ये तु ब्रह्मणः स्थानमसम्बाधं विधीयते

durgasthānavibhāgo'ḍo!śākhyena kīrtitaḥ| madhye tu brahmaṇaḥ sthānamasambādhaṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मस्थानं समारभ्य हर्म्यं पञ्चशयाः स्मृताः। उपरथ्या त्रिहस्ता तु शेषास्तु द्विशयाः स्मृताः

brahmasthānaṃ samārabhya harmyaṃ pañcaśayāḥ smṛtāḥ| uparathyā trihastā tu śeṣāstu dviśayāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्निकृष्टा विधातव्या दुर्गारथ्या समन्ततः। द्वारं रथ्याप्रमाणेन कार्यं नात्यन्तमुच्छ्रितम्

sannikṛṣṭā vidhātavyā durgārathyā samantataḥ| dvāraṃ rathyāpramāṇena kāryaṃ nātyantamucchritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचक्रसमं बाधं सुरक्षं तत्सदा भवेत्। दुर्गेश्वरगृहस्थानं ब्रह्मणः परितो भवेत्

paracakrasamaṃ bādhaṃ surakṣaṃ tatsadā bhavet| durgeśvaragṛhasthānaṃ brahmaṇaḥ parito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैवस्वतेऽथवार्यम्णे मैत्रे पृथ्वीधरेऽपि वा। यथा पुरे पुरा प्रोक्तं स्थानं दुर्गेऽपि तत्तथा

vaivasvate'thavāryamṇe maitre pṛthvīdhare'pi vā| yathā pure purā proktaṃ sthānaṃ durge'pi tattathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीराः शुभा ह्यदोषाश्च भूमिपालस्य संमताः। धनुर्वेदविधिज्ञाश्च कृतास्त्राः शास्त्रपारगाः

vīrāḥ śubhā hyadoṣāśca bhūmipālasya saṃmatāḥ| dhanurvedavidhijñāśca kṛtāstrāḥ śāstrapāragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गे स्थाप्याः सुरूपाश्च बहवश्च वरस्त्रियः। अन्तःपुरं च कोशं च कुमारांश्चात्र वासयेत्

durge sthāpyāḥ surūpāśca bahavaśca varastriyaḥ| antaḥpuraṃ ca kośaṃ ca kumārāṃścātra vāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दुर्गविधानस्य समासोऽयमुदाहृतः। इत्यष्टाङ्गो वास्तुशास्त्रस्य सारः संक्षेपेण स्पष्टमस्माभिरुक्तः। यत्र ज्ञाते शिल्पिवद्वास्तुविद्यापाथोनाथं सन्तरन्त्यप्रयासात्

evaṃ durgavidhānasya samāso'yamudāhṛtaḥ| ityaṣṭāṅgo vāstuśāstrasya sāraḥ saṃkṣepeṇa spaṣṭamasmābhiruktaḥ| yatra jñāte śilpivadvāstuvidyāpāthonāthaṃ santarantyaprayāsāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.