Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 82

रसानामथ वक्ष्यामो दृष्टीनां वेइ लक्षणम्। तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते

rasānāmatha vakṣyāmo dṛṣṭīnāṃ vei lakṣaṇam| tadāyattā yataścitre bhāvavyaktiḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्र प्रेयोभयानकाः। वीरप्रत्ययाक्षौ च बीभत्सश्चाद्भुतस्तथा

śṛṅgārahāsyakaruṇā raudra preyobhayānakāḥ| vīrapratyayākṣau ca bībhatsaścādbhutastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्तश्चैकादशेत्युक्ता रसाश्चित्रविशारदैः। निगद्यते क्रमेणैषां सर्वेषामपि लक्षणम्

śāntaścaikādaśetyuktā rasāścitraviśāradaiḥ| nigadyate krameṇaiṣāṃ sarveṣāmapi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभ्रूकम्पकटीक्षपेच तथा प्रेमगुणान्वितः। यत्रेष्टललिता चेष्टा स शृङ्गारो रसः स्मृतः

sabhrūkampakaṭīkṣapeca tathā premaguṇānvitaḥ| yatreṣṭalalitā ceṣṭā sa śṛṅgāro rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकासिललितापाङ्गो मृदु चा स्फुरिताधरः। लीलया सहितो यश्च स हास्यो रस उच्यते

vikāsilalitāpāṅgo mṛdu cā sphuritādharaḥ| līlayā sahito yaśca sa hāsyo rasa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्रुक्लिन्नकपोलान्तः शोकसङ्कुचितेक्षणः। चित्तसन्तापसंयुक्तः प्रोच्यते करुणो रसः

aśruklinnakapolāntaḥ śokasaṅkucitekṣaṇaḥ| cittasantāpasaṃyuktaḥ procyate karuṇo rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मार्जितललाटान्तः संरक्तोद्वृत्तलोचनः। दन्तदष्टाधरोष्ठो यः स रौद्रो रस उच्यते

nirmārjitalalāṭāntaḥ saṃraktodvṛttalocanaḥ| dantadaṣṭādharoṣṭho yaḥ sa raudro rasa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थलाभसुतोत्पत्तिप्रियदर्शनहर्षजः। सञ्जातपुलकोद्भेदो रसः प्रमा स उच्यते

arthalābhasutotpattipriyadarśanaharṣajaḥ| sañjātapulakodbhedo rasaḥ pramā sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरिदर्शनवित्राससम्भ्रमोद्भ्रान्तलोचनः। हृदि संक्षोभयोगाच्च रसो ज्ञेयो भयानकः

vairidarśanavitrāsasambhramodbhrāntalocanaḥ| hṛdi saṃkṣobhayogācca raso jñeyo bhayānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टावष्टम्भसमेर्था सूत्रसङ्कुचितानतः। धैर्यवीर्यबलोत्पन्नः स वीरस्तु रसः स्मृतः

aṣṭāvaṣṭambhasamerthā sūtrasaṅkucitānataḥ| dhairyavīryabalotpannaḥ sa vīrastu rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषदुप्तसित्तत्र कस्तच्च स्तिमिततारकः। ससम्भाव्यं विलोक्यार्थमद्भुतो जायते रसः

īṣaduptasittatra kastacca stimitatārakaḥ| sasambhāvyaṃ vilokyārthamadbhuto jāyate rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिविकारैः प्रसन्नैश्च भ्रूनेत्रवदनादिभिः। अरागाद्विषयेषु स्याद्यः स शान्तो रसः स्मृतः

adhivikāraiḥ prasannaiśca bhrūnetravadanādibhiḥ| arāgādviṣayeṣu syādyaḥ sa śānto rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते चित्रसंयोगे रसाः प्रोक्ताः सलक्षणाः। मानुषाणि पुरस्कृत्य सर्वसत्त्वेषु योजयेत्

ityete citrasaṃyoge rasāḥ proktāḥ salakṣaṇāḥ| mānuṣāṇi puraskṛtya sarvasattveṣu yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति रसाः ।। अथ दृष्टीरभिदध्मो ललिता हृष्टा विकासिता विकृता। भ्रुकुटी विभ्रमसंज्ञा संकुचिता छवितनाप्रीव

iti rasāḥ || atha dṛṣṭīrabhidadhmo lalitā hṛṣṭā vikāsitā vikṛtā| bhrukuṭī vibhramasaṃjñā saṃkucitā chavitanāprīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वगता योगिन्यथ दीना दृष्टा च विविष्टह्वला खेवे। स्यादङ्किता भिधाना विविख्याव जिह्मा च

ūrdhvagatā yoginyatha dīnā dṛṣṭā ca viviṣṭahvalā kheve| syādaṅkitā bhidhānā vivikhyāva jihmā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यस्थेति तथान्या स्थिरेति चाष्टावेवमुद्दिष्टा। एता दृशोऽथ लक्षणमेतासामुच्यते क्रमशः

madhyastheti tathānyā sthireti cāṣṭāvevamuddiṣṭā| etā dṛśo'tha lakṣaṇametāsāmucyate kramaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकसितप्रगल्लाससम्भ्रमत्र कटाक्षविक्षेपा। शृङ्गाररसोद्भूता दृष्टिर्ललितेति विज्ञेया

vikasitapragallāsasambhramatra kaṭākṣavikṣepā| śṛṅgārarasodbhūtā dṛṣṭirlaliteti vijñeyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियदर्शने प्रसन्नां प्रोद्गतरोमाञ्चविकसितापाङ्गा। प्रस्तरसासिजाता हृष्टा दृष्ठिः समाख्याता

priyadarśane prasannāṃ prodgataromāñcavikasitāpāṅgā| prastarasāsijātā hṛṣṭā dṛṣṭhiḥ samākhyātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकसितनयनप्रान्ता विकासितापाङ्गनयनगण्डतला। क्रीडाकारयुताहास्यरसे विकासिता दृष्टिः

vikasitanayanaprāntā vikāsitāpāṅganayanagaṇḍatalā| krīḍākārayutāhāsyarase vikāsitā dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विख्याता प्रीतिविकारिर्व्यक्तभया भ्रान्ततारका या च। ज्ञेया विकृत्यकारैः सारै च भयानका दृष्टिः

vikhyātā prītivikārirvyaktabhayā bhrāntatārakā yā ca| jñeyā vikṛtyakāraiḥ sārai ca bhayānakā dṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्तोर्थताकातास्रप्रतता मन्ददर्शना। दृष्टिरूर्ध्वं निविष्टा तु भ्रूकुटिः परिकीर्तिता

dīptorthatākātāsrapratatā mandadarśanā| dṛṣṭirūrdhvaṃ niviṣṭā tu bhrūkuṭiḥ parikīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वस्था दृढलक्ष्मा ससौष्ठ व्यक्ततारका सौम्या। विप्रत्यपरजालाता दृष्टिः स्याद् विभ्रमा नाम

sattvasthā dṛḍhalakṣmā sasauṣṭha vyaktatārakā saumyā| vipratyaparajālātā dṛṣṭiḥ syād vibhramā nāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्मथमदेन युक्ता स्पर्शरसोन्मीलिताक्षिपुटयुग्मा। सुतरुसुखानन्दयुतासङ्कुचिता नाम दृष्टिराख्याता

manmathamadena yuktā sparśarasonmīlitākṣipuṭayugmā| sutarusukhānandayutāsaṅkucitā nāma dṛṣṭirākhyātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारा क्वचित्तावन्नासिकाग्रावलोकिनी। योगिनी नाम सा दृष्टिस्तत्त्वे चित्तस्य योजनात्

nirvikārā kvacittāvannāsikāgrāvalokinī| yoginī nāma sā dṛṣṭistattve cittasya yojanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्संरुद्धतारका। मन्दसञ्चारिणी सास्रा शोके दीनाभिधीयते

ardhasrastottarapuṭā kiñcitsaṃruddhatārakā| mandasañcāriṇī sāsrā śoke dīnābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्थिते तारके यस्याः स्थिरा विकसिता तथा। सत्त्वमुद्गिरती दृष्टा दृष्टिरुत्साहसम्भवा

saṃsthite tārake yasyāḥ sthirā vikasitā tathā| sattvamudgiratī dṛṣṭā dṛṣṭirutsāhasambhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्लानभ्रूपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी। क्रामप्रविष्टतारा च विह्वला तामला स्मृता

mlānabhrūpuṭapakṣmā yā śithilā mandacāriṇī| krāmapraviṣṭatārā ca vihvalā tāmalā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुत्ताना तिर्यगायता। मूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते

kiñciccalā sthirā kiñciduttānā tiryagāyatā| mūḍhā cakitatārā ca śaṅkitā dṛṣṭiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनिकुञ्चितपक्ष्मा या पुटैराकुञ्चितस्ता तथा। सत्रिजन्त ---तारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते

ānikuñcitapakṣmā yā puṭairākuñcitastā tathā| satrijanta ---tārā ca kuñcitā dṛṣṭirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बितार्धपुटा --- तिर्यग्रूक्षेक्षणा शनैः। निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता

lambitārdhapuṭā --- tiryagrūkṣekṣaṇā śanaiḥ| nigūḍhā gūḍhatārā ca jihmā dṛṣṭirudāhṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजुतारा ऋजुपुटा प्रसन्ना रागवर्जिता। त्यक्तादरा च विषये मध्यस्था दृष्टिरुच्यते

ṛjutārā ṛjupuṭā prasannā rāgavarjitā| tyaktādarā ca viṣaye madhyasthā dṛṣṭirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समतारा समपुटा समभ्रूरविकारिणी। उपगारा विहीना च स्थिरा दृष्टिः प्रकीर्तिता

samatārā samapuṭā samabhrūravikāriṇī| upagārā vihīnā ca sthirā dṛṣṭiḥ prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन्। सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात्

hastena sūcayannarthaṃ dṛṣṭyā ca pratipādayan| sajīva iti dṛśyeta sarvābhinayadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आङ्गिके चैव चित्रे --- साधनमुच्यते। भवेदत्रादतस्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम्

āṅgike caiva citre --- sādhanamucyate| bhavedatrādatastasmādanayościtramāśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः ।। प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशां च सांक्षिप्ततया तदेत्येत्। विज्ञेयचित्रालिखनान्तराणां न संशयं याति मनः कदाचित्

dṛṣṭiḥ || proktaṃ rasānāmidamatra lakṣma dṛśāṃ ca sāṃkṣiptatayā tadetyet| vijñeyacitrālikhanāntarāṇāṃ na saṃśayaṃ yāti manaḥ kadācit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.