Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 83

चतुधनिता कार्ये परस्परनिपीडने। ऊर्ध्वाग्रचलिता यावत्कर्तव्यै के --- वर्णने

catudhanitā kārye parasparanipīḍane| ūrdhvāgracalitā yāvatkartavyai ke --- varṇane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याद् दृशं भ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः। इति सूचीमुखः ।। यस्याङ्गुल्यस्तु विरलामाभोरुहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः

kuryād dṛśaṃ bhruvau cāsya hastasyānugate budhaḥ| iti sūcīmukhaḥ || yasyāṅgulyastu viralāmābhoruhāṅguṣṭhena kuñcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वाश्च सङ्गताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः। श्रीफलकस्य कपित्थस्य ग्रहणं तेन रूपयेत्

ūrdhvāśca saṅgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ| śrīphalakasya kapitthasya grahaṇaṃ tena rūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजपूरकमुख्यानामन्येषामपि दर्शनम्। कार्यं फलानां तत्तुल्यरूपेणोर्ध्वस्थितेन च

bījapūrakamukhyānāmanyeṣāmapi darśanam| kāryaṃ phalānāṃ tattulyarūpeṇordhvasthitena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यात् प्रसारितास्येन योषित्कुचनिरूपणम्। कुर्याद् दृष्टिभ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः

kuryāt prasāritāsyena yoṣitkucanirūpaṇam| kuryād dṛṣṭibhruvau cāsya hastasyānugate budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकोणकः। अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य तु। तथानितघाश्चैव स तु सर्पशिराः करः

padmakoṇakaḥ| aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya tu| tathānitaghāścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानितं तु कुर्वीत सेचनोदकदानयोः। अधोमुखं विचलितं भुजगस्य गतौ पुनः

uttānitaṃ tu kurvīta secanodakadānayoḥ| adhomukhaṃ vicalitaṃ bhujagasya gatau punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधात द्विगुणां वामबाहुतस्थिशरादधः। विदध्यात्सर्पशिरसा हस्तेनास्फोटनक्रियाम्

vidhāta dviguṇāṃ vāmabāhutasthiśarādadhaḥ| vidadhyātsarpaśirasā hastenāsphoṭanakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रचितभ्रुकुटिः कुर्यादेवं तिर्यक्छिरो दधत्। पुरतोऽधोमुखे न भास्या लनमाचरेत्

racitabhrukuṭiḥ kuryādevaṃ tiryakchiro dadhat| purato'dhomukhe na bhāsyā lanamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिर्भ्रूसहिता कार्या हस्तस्यास्यानुयायिनी। इति सर्पशिराः ।। अधोमुखीनानिसृणे मङ्गुलीनां समागतिः

dṛṣṭirbhrūsahitā kāryā hastasyāsyānuyāyinī| iti sarpaśirāḥ || adhomukhīnānisṛṇe maṅgulīnāṃ samāgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वे तदासौ मृगशीर्षकः। इह साम्प्रतमस्तथेत्यत्ना प्रयोजयेत्

kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhve tadāsau mṛgaśīrṣakaḥ| iha sāmpratamastathetyatnā prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थाच्छत्र्यलाभेने तिर्यगुक्ति पूश्वाक्षे पातने। स्वेदापमार्जने कार्योऽधोमुखस्तत्प्रदेर्युशगः

sthācchatryalābhene tiryagukti pūśvākṣe pātane| svedāpamārjane kāryo'dhomukhastatpraderyuśagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुट्टमिते संचलितः कर्तव्योऽधोमुखश्च सः। अस्यानुयायिनी दृष्टिः पाणी कुर्याद्भवापि

kuṭṭamite saṃcalitaḥ kartavyo'dhomukhaśca saḥ| asyānuyāyinī dṛṣṭiḥ pāṇī kuryādbhavāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मृगशीर्षकः ।। त्रेताग्निसंस्थिता मध्यातर्जन्यङ्गुष्ठका मता। काङ्गूलेऽनामिका वक्रा तथाचोर्ध्वा कनीयसी

iti mṛgaśīrṣakaḥ || tretāgnisaṃsthitā madhyātarjanyaṅguṣṭhakā matā| kāṅgūle'nāmikā vakrā tathācordhvā kanīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रेतोत्तनेन कर्कन्धूप्रभृतीनि प्रदर्शयेत्। तरुणानि फलान्यन्यद्वस्तु किञ्चिच्च यल्लघु

tretottanena karkandhūprabhṛtīni pradarśayet| taruṇāni phalānyanyadvastu kiñcicca yallaghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यान्यङ्गुलिविक्षेपैः स्त्रीणां रोषकृतानि च। मुक्तामरकतादीनां रत्नानां च प्रदर्शनम्

vākyānyaṅgulivikṣepaiḥ strīṇāṃ roṣakṛtāni ca| muktāmarakatādīnāṃ ratnānāṃ ca pradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तेनानेन कर्तव्यं भ्रुवौ चास्पृष्टष्टगे। इति काङ्गूलः ।। आवर्तिन्यः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि

hastenānena kartavyaṃ bhruvau cāspṛṣṭaṣṭage| iti kāṅgūlaḥ || āvartinyaḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वागता विकीर्णाश्च सोऽलपद्मः प्रकीर्तितः। तिर्यक्पुरःस्थितः कार्यो हस्तोऽयं प्रतिषेधने

pārśvāgatā vikīrṇāśca so'lapadmaḥ prakīrtitaḥ| tiryakpuraḥsthitaḥ kāryo hasto'yaṃ pratiṣedhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य त्वमिति नास्तीति वाक्ये शून्ये च धीमता। आत्मोपन्यसने स्त्रीणां न सन्देशच्छेतो भवेत्

kasya tvamiti nāstīti vākye śūnye ca dhīmatā| ātmopanyasane strīṇāṃ na sandeśaccheto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य चानुगता दृष्टिर्विधातव्या भ्रुवौ तथा। इत्यलपद्मः ।। अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथाचोर्ध्वा कनीयसी

asya cānugatā dṛṣṭirvidhātavyā bhruvau tathā| ityalapadmaḥ || aṅgulyaḥ prasṛtāstisrastathācordhvā kanīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः। अधोमुखः प्रचलितो मतस्येन ततत्कथा

tāsāṃ madhye sthito'ṅguṣṭhaḥ sa karaścaturaḥ smṛtaḥ| adhomukhaḥ pracalito matasyena tatatkathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनये च नये चायं कार्योऽभिनयवेदिना। वैपुणा तून्नतशिवा साः कृस्वा भ्रेतां भ्रुवा

vinaye ca naye cāyaṃ kāryo'bhinayavedinā| vaipuṇā tūnnataśivā sāḥ kṛsvā bhretāṃ bhruvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदध्याच्चतुरं हस्तमुत्तानं नियमे पुनः। किन्तु भ्रवं --- कुटिलां विनयं प्रति नाचरेत्

vidadhyāccaturaṃ hastamuttānaṃ niyame punaḥ| kintu bhravaṃ --- kuṭilāṃ vinayaṃ prati nācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोमुखेन हस्तेन तेन बालं प्रदर्शयेत्। बालप्रदर्शने कुर्याद् कुटीविनतानिरः

adhomukhena hastena tena bālaṃ pradarśayet| bālapradarśane kuryād kuṭīvinatāniraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनोत्तानवलता येदातुरनन्तरम्। तिर्यक्प्रसर्प्य तूत्तानो बहिश्चाविकृताननैः

tenottānavalatā yedāturanantaram| tiryakprasarpya tūttāno bahiścāvikṛtānanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्ये चानुमतौ चैव हस्त एष विधीयते। एवमेव प्रयोक्तव्यो युक्ते पय्येशमध्यमः

satye cānumatau caiva hasta eṣa vidhīyate| evameva prayoktavyo yukte payyeśamadhyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यामेकेन वा स्तुस्तौ क मण्डलावस्थितेन च। विचारितं प्रयोक्तव्यं विह्रतं लज्जितं तथा

dvābhyāmekena vā stustau ka maṇḍalāvasthitena ca| vicāritaṃ prayoktavyaṃ vihrataṃ lajjitaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदनं तत्र कर्तव्यमविकार्यं नतभ्रुवा। वितर्कितमुरोभ्यर्णे मण्डलावस्थितेन तु

vadanaṃ tatra kartavyamavikāryaṃ natabhruvā| vitarkitamurobhyarṇe maṇḍalāvasthitena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोमुखेन पुरतः कार्यं विश्लिष्यता तथा। मुखं चानिकृतं तत्र कार्यमभ्युन्नते भ्रुवौ

adhomukhena purataḥ kāryaṃ viśliṣyatā tathā| mukhaṃ cānikṛtaṃ tatra kāryamabhyunnate bhruvau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरस्तु वामतो तत्र नतं च पुनः। उभाभ्यां नयनाभ्यां तु मृगकर्णप्रदर्शनम्

śirastu vāmato tatra nataṃ ca punaḥ| ubhābhyāṃ nayanābhyāṃ tu mṛgakarṇapradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं तद्देशवर्तिभ्यां सभ्रूक्षेपं विचक्षणैः। उत्तानेन युतेनाथ पत्राकारं प्रदर्शयेत्

kāryaṃ taddeśavartibhyāṃ sabhrūkṣepaṃ vicakṣaṇaiḥ| uttānena yutenātha patrākāraṃ pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तेन चतुरा खे विनमय्य भ्रुवं मनाक्। लीलां रतिं स्मृतिं बुद्धिं संज्ञामायाविचारणा

hastena caturā khe vinamayya bhruvaṃ manāk| līlāṃ ratiṃ smṛtiṃ buddhiṃ saṃjñāmāyāvicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गतं प्रणयं शौचमावर्त्य भावमक्षमम्। पुष्टिं सविच शीलं च चातुर्यं मार्दवं सुखम्

saṅgataṃ praṇayaṃ śaucamāvartya bhāvamakṣamam| puṣṭiṃ savica śīlaṃ ca cāturyaṃ mārdavaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नं वार्तां च वेषं च युक्तिं दाक्षिण्ययौवने। विभवाविभवौ स्तोकं सुरतं सद्वरं मृदु

praśnaṃ vārtāṃ ca veṣaṃ ca yuktiṃ dākṣiṇyayauvane| vibhavāvibhavau stokaṃ surataṃ sadvaraṃ mṛdu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणागुणौ गृहा दारा वर्णा नानाविधाश्रयाः। चतुरेणाभिनेतव्यास्ते सर्वेऽपि यथोचितम्

guṇāguṇau gṛhā dārā varṇā nānāvidhāśrayāḥ| catureṇābhinetavyāste sarve'pi yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्प्रभावता क्वापि भ्रमता मृदुता क्वचित्। प्रतीतिर्जायतेऽर्थस्य यस्य यस्य यथा यथा

kvacitprabhāvatā kvāpi bhramatā mṛdutā kvacit| pratītirjāyate'rthasya yasya yasya yathā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्ञैस्तथा तथा शीर्षेऽभिनेयान्युक्तपाणिना। भ्रूदृष्टिचकुरगोश्च कार्यास्तदनुसारतः

prājñaistathā tathā śīrṣe'bhineyānyuktapāṇinā| bhrūdṛṣṭicakuragośca kāryāstadanusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलस्थेन हस्तेन पीतं रक्तं च दर्शयेत्। किञ्चिन्नतभ्रूः शिरसा परिमण्डलितेन च

maṇḍalasthena hastena pītaṃ raktaṃ ca darśayet| kiñcinnatabhrūḥ śirasā parimaṇḍalitena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन द्भूप्रदर्शयेत् कृष्णं नीलं च परिमृद्गता। चतुरेण कपोतादीन् वर्णान् स्वाभाविकेन च

tena dbhūpradarśayet kṛṣṇaṃ nīlaṃ ca parimṛdgatā| catureṇa kapotādīn varṇān svābhāvikena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चतुरः ।। मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी। ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णो --- अङ्गुल्यो भ्रमरे करे

iti caturaḥ || madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī| ūrdhvamanye prakīrṇo --- aṅgulyo bhramare kare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमुदोत्पलपद्मानां ग्रहणं तेन पाणिना। तथैव दीर्घवृन्तानामन्येषामपि रूपयेत्

kumudotpalapadmānāṃ grahaṇaṃ tena pāṇinā| tathaiva dīrghavṛntānāmanyeṣāmapi rūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णपूरो विधातव्यः कर्णदेशे स्थितेन च। दृष्टिभ्रुवौ चाभिन्ना तेषां कार्ये करानुगे

karṇapūro vidhātavyaḥ karṇadeśe sthitena ca| dṛṣṭibhruvau cābhinnā teṣāṃ kārye karānuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भ्रमरः ।। तर्जनीमध्यमाङ्गष्ठाभूताग्निस्था निरन्तरा। भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेष सम्प्रसारिता

iti bhramaraḥ || tarjanīmadhyamāṅgaṣṭhābhūtāgnisthā nirantarā| bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣa samprasāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चित् प्रस्पन्दिताङ्गुष्ठेनामुनोत्क्षिप्य च भ्रुवौ। निस्सारमल्पं सूक्ष्मं च दर्शयेन्मृदुलं लघु

kiñcit praspanditāṅguṣṭhenāmunotkṣipya ca bhruvau| nissāramalpaṃ sūkṣmaṃ ca darśayenmṛdulaṃ laghu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तव्येऽभिनये चैषां दृग्भ्रुवौ च करानुगे। इति हंसवक्त्रः ।। अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी

kartavye'bhinaye caiṣāṃ dṛgbhruvau ca karānuge| iti haṃsavaktraḥ || aṅgulyaḥ prasṛtāstisrastathā cordhvā kanīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव संसपक्ष इति स्मृतः। उत्तानेन बहिस्तिर्यग्ग्रीवायजलभूषणम्

aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva saṃsapakṣa iti smṛtaḥ| uttānena bahistiryaggrīvāyajalabhūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्तव्यं तेन गण्डस्य रूपस्य गण्डवर्तनम्। कुर्वीत चैनमुत्तानं भोजने च प्रतिग्रहे

kartavyaṃ tena gaṇḍasya rūpasya gaṇḍavartanam| kurvīta cainamuttānaṃ bhojane ca pratigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाचमनकार्ये च कर्तव्योऽयं द्विजन्मनाम्। अधस्तादन्तयोरेनं कुर्यात् स्वस्तिकयोगिनम्

tathācamanakārye ca kartavyo'yaṃ dvijanmanām| adhastādantayorenaṃ kuryāt svastikayoginam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चिन्नतेन शिरसा य परि यथारसम्। उभाभ्यां पार्श्वयोस्तिर्यग्वैताभ्यां स्तम्भदर्शनम्

kiñcinnatena śirasā ya pari yathārasam| ubhābhyāṃ pārśvayostiryagvaitābhyāṃ stambhadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वीतैकेन रोमाञ्च वामबाहुप्रसर्पिणा। संवाहनेऽनुलेपे च स्पर्शे तद्देशवर्तिनम्

kurvītaikena romāñca vāmabāhuprasarpiṇā| saṃvāhane'nulepe ca sparśe taddeśavartinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादे विभ्रमे स्त्रीणां स्तन्यं तत्स्थं यथा रसः। अधस्तलं प्रयुञ्जीत तथैनं हनुधारणे

viṣāde vibhrame strīṇāṃ stanyaṃ tatsthaṃ yathā rasaḥ| adhastalaṃ prayuñjīta tathainaṃ hanudhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यानुयायिनीं दृष्टिं पाणेः कुर्याद् भ्रुवौ तथा। इति हंसपक्षः ।। तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्व रोदनस्य यदा भवेत्

asyānuyāyinīṃ dṛṣṭiṃ pāṇeḥ kuryād bhruvau tathā| iti haṃsapakṣaḥ || tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśasva rodanasya yadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभुग्नतलमध्यश्च सन्दंश इति स स्मृतः। स चाग्रमुखपार्श्वानां भेदेन त्रिविधो भवेत्

ābhugnatalamadhyaśca sandaṃśa iti sa smṛtaḥ| sa cāgramukhapārśvānāṃ bhedena trividho bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पुष्पावचये पुष्पर्माग्रथने च प्रयोजयेत्। तृणपर्णग्रहे केशसूत्रादिस्तथापरे

taṃ puṣpāvacaye puṣparmāgrathane ca prayojayet| tṛṇaparṇagrahe keśasūtrādistathāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिल्पैकादेशग्रहणे त्वग्रसंदंशकं स्थिरम्। आकर्षणे तथा कृष्णे वृन्तात्पुष्पस्य चोद्धृतौ

śilpaikādeśagrahaṇe tvagrasaṃdaṃśakaṃ sthiram| ākarṣaṇe tathā kṛṣṇe vṛntātpuṣpasya coddhṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदध्यादेवमेवैनं शलाकारनिरूपणे। रोषे धिगिति वाक्ये च बहिर्भागप्रसर्पिणम्

vidadhyādevamevainaṃ śalākāranirūpaṇe| roṣe dhigiti vākye ca bahirbhāgaprasarpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञोपचितं तत्प्रदेशे स्थितेन च। उत्तानेनोरसोऽग्रे तु संयुतेन च तिर्द्वतम्

yajñopacitaṃ tatpradeśe sthitena ca| uttānenoraso'gre tu saṃyutena ca tirdvatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचनं वलहा किञ्चित्समध्येनाधोमुखेन च। ग्रहणं गुणसूत्रस्य बाणलक्षनिरूपणम्

vacanaṃ valahā kiñcitsamadhyenādhomukhena ca| grahaṇaṃ guṇasūtrasya bāṇalakṣanirūpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यानं योगं च हृद्देशवर्तिना संप्रदर्शयेत्। स्तोकतिभिन्ना ये कर्तव्यः संयुतस्तूरसः पुरः

dhyānaṃ yogaṃ ca hṛddeśavartinā saṃpradarśayet| stokatibhinnā ye kartavyaḥ saṃyutastūrasaḥ puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत्सास्तयाकोमलेषु सदोषवचनेषु च। विवर्तिताग्रः कर्तव्यो वामो विघटितो मनाक्

kutsāstayākomaleṣu sadoṣavacaneṣu ca| vivartitāgraḥ kartavyo vāmo vighaṭito manāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवालरचने वर्तिग्रहणे नेत्ररञ्जने। आलेख्ये चैष कर्तव्यस्तथालक्तकपीडने

pravālaracane vartigrahaṇe netrarañjane| ālekhye caiṣa kartavyastathālaktakapīḍane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य भ्रुवौ च दृष्टिं च कुर्यादनुगतां ततः। इति सन्दंशः ।। समागताग्रसहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि

asya bhruvau ca dṛṣṭiṃ ca kuryādanugatāṃ tataḥ| iti sandaṃśaḥ || samāgatāgrasahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः। कर्तव्यः संहतोऽत्रातो मुकुलाम्भोरुहादिषु

ūrdhvaṃ haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ| kartavyaḥ saṃhato'trāto mukulāmbhoruhādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरः प्रसर्प्योच्चलितः कर्तव्यो विटचुम्बकः। इति मुकुलः ।। पद्मकोशस्य हस्तस्य त्वङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा

puraḥ prasarpyoccalitaḥ kartavyo viṭacumbakaḥ| iti mukulaḥ || padmakośasya hastasya tvaṅgulyaḥ kuñcitā yadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु। चौर्यकेशग्रहे चैष कर्तव्योऽधोमुखः करः

ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaścauryakeśagrahādiṣu| cauryakeśagrahe caiṣa kartavyo'dhomukhaḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरःकण्डूयने मूर्ध्नः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः। तर्यकवर्ती विधातव्यः कुष्ठव्याधेर्निरूपणे

śiraḥkaṇḍūyane mūrdhnaḥ pradeśe pracalanmuhuḥ| taryakavartī vidhātavyaḥ kuṣṭhavyādhernirūpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधोमुखः स्थितेनाधः सिंहव्याघ्रादिरूपणे। कार्यो भ्रुकुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य ग्रहस्तथा

adhomukhaḥ sthitenādhaḥ siṃhavyāghrādirūpaṇe| kāryo bhrukuṭivaktreṇa saṃyato'sya grahastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि दृष्टिभ्रूकर्म प्राग्वदेव विधीयते। इत्यूर्णनाभः ।। मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी

atrāpi dṛṣṭibhrūkarma prāgvadeva vidhīyate| ityūrṇanābhaḥ || madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगव्यालादिविश्वासं बालसन्धारणे तथा। अयं हस्तो विधातव्यो भर्त्सने भ्रुकुटीयुतः

mṛgavyālādiviśvāsaṃ bālasandhāraṇe tathā| ayaṃ hasto vidhātavyo bhartsane bhrukuṭīyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहव्याघ्रादियोगे च विच्युतः शब्दवान् भवेत्। दृष्टिभ्रुवौ च कर्तव्यौ न्यत्यमस्यानुगे बुधैः

siṃhavyāghrādiyoge ca vicyutaḥ śabdavān bhavet| dṛṣṭibhruvau ca kartavyau nyatyamasyānuge budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरैः छिदितासंज्ञो हस्तोऽयं परिकीर्तितः। इति ताम्रचूडः ।। असंयुतानां हस्तानां चतुर्विंशतिरीरिता

aparaiḥ chiditāsaṃjño hasto'yaṃ parikīrtitaḥ| iti tāmracūḍaḥ || asaṃyutānāṃ hastānāṃ caturviṃśatirīritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाथ कथ्यन्ते संयुता नामलक्षणैः। अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

trayodaśātha kathyante saṃyutā nāmalakṣaṇaiḥ| añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खटकावर्धमानश्चाप्युत्सङ्गनिषधावपि। डोलः पुष्पपुटस्तद्वन्मकरो गजदन्तकः

khaṭakāvardhamānaścāpyutsaṅganiṣadhāvapi| ḍolaḥ puṣpapuṭastadvanmakaro gajadantakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरित्थादश कथ्यन्ते संयता नामलक्षणैः। अञ्जलिश्च कपोतस्य कर्कटः स्वस्तिकस्तथा

varitthādaśa kathyante saṃyatā nāmalakṣaṇaiḥ| añjaliśca kapotasya karkaṭaḥ svastikastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशैते कथिता हस्ताः संयुक्तसंज्ञिताः। पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषात्सोऽञ्जलिः स्मृतः

trayodaśaite kathitā hastāḥ saṃyuktasaṃjñitāḥ| patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣātso'ñjaliḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरश्च विनतं किञ्चित्तत्र कार्यं विपश्चिता। कार्यो गुरुनमस्कारो मुखस्यासन्नवर्तिना

śiraśca vinataṃ kiñcittatra kāryaṃ vipaścitā| kāryo gurunamaskāro mukhasyāsannavartinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेक्षते न मित्राणां न स्थाननियमः कृधे। इत्यञ्जलिः ।। उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात्

pekṣate na mitrāṇāṃ na sthānaniyamaḥ kṛdhe| ityañjaliḥ || ubhābhyāmapi hastābhyāmanyonyaṃ pārśvasaṅgrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हस्तः कपोतनामा स्यात्कर्म चास्याभिधीयते। कुर्यात्प्रणमनं वक्षःस्थितेन तु न मच्छिराः

sa hastaḥ kapotanāmā syātkarma cāsyābhidhīyate| kuryātpraṇamanaṃ vakṣaḥsthitena tu na macchirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुसंभाषणं कुर्यात्तेन शीतं भयं तथा। विनयस्याभ्युपगमे चायमित्यभिधीयते

gurusaṃbhāṣaṇaṃ kuryāttena śītaṃ bhayaṃ tathā| vinayasyābhyupagame cāyamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैवाङ्गुलिसंघृष्यमाणमुक्तेन पाणिना। एतान् वदति नेदानीं कृत्यंधो चेति प्रदर्शयेत्

tenaivāṅgulisaṃghṛṣyamāṇamuktena pāṇinā| etān vadati nedānīṃ kṛtyaṃdho ceti pradarśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंरूपो पमे च रूपेण। इति कपोतः ।। अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनिःसृताः। स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्मास्य कथ्यते

evaṃrūpo pame ca rūpeṇa| iti kapotaḥ || aṅgulyo yasya hastasyānyonyābhyantaraniḥsṛtāḥ| sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karmāsya kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुन्नतशिराः किञ्चिदुत्क्षिप्तभ्रूश्च जृम्भणम्। अनेनैवाङ्गमर्दं च कामार्तानां निरूपयेत्

samunnataśirāḥ kiñcidutkṣiptabhrūśca jṛmbhaṇam| anenaivāṅgamardaṃ ca kāmārtānāṃ nirūpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कर्कटः ।। उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः। समन्ततस्तदूर्ध्वं च विस्तीर्णं वनानि च

iti karkaṭaḥ || uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ| samantatastadūrdhvaṃ ca vistīrṇaṃ vanāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतवो गगनं मेघा --- तेनार्थंवर्तिना। इति स्वस्तिकः ।। खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः

ṛtavo gaganaṃ meghā --- tenārthaṃvartinā| iti svastikaḥ || khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्यः परावृत्तस्तथापरः। कार्यो विटगतौ नम्रमूर्धा --- तत्प्रमाणतः

śṛṅgārārthe prayoktavyaḥ parāvṛttastathāparaḥ| kāryo viṭagatau namramūrdhā --- tatpramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति खटकः ।। अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ। उत्सङ्ग इति ज्ञेयः --- स्पर्शग्रहणे करः

iti khaṭakaḥ || arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau| utsaṅga iti jñeyaḥ --- sparśagrahaṇe karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सङ्गसंज्ञकौ स्यातां हस्तौ तत्कर्म चोच्यते। विनियोगस्तयोः कार्यः बालकः प्रहरेण तु

utsaṅgasaṃjñakau syātāṃ hastau tatkarma cocyate| viniyogastayoḥ kāryaḥ bālakaḥ prahareṇa tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधातव्याविमौ हस्तौ स्त्रीणामीर्ष्यायिते तथा। दक्षिणं वापि वामं वा न्यस्येत् कूर्परमध्यगम्

vidhātavyāvimau hastau strīṇāmīrṣyāyite tathā| dakṣiṇaṃ vāpi vāmaṃ vā nyasyet kūrparamadhyagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युत्सङ्गः ।। अस्यो प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ। यदा भवेतां करणे स दोल इति संस्मृतः

ityutsaṅgaḥ || asyo praśithilau muktau patākau tu pralambitau| yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti saṃsmṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति दोलः ।। यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः। द्वितीय पार्श्वसंश्लिष्टः स तुपुष्पपुटः पराणि च

iti dolaḥ || yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ| dvitīya pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tupuṣpapuṭaḥ parāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रास्यान्यथो यानि यानि द्र व्याण्येतेन दर्शयेत्। जलादानापयने कुर्यात् ---

grāsyānyatho yāni yāni dra vyāṇyetena darśayet| jalādānāpayane kuryāt ---

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पुष्पपुटः ।। पताकौ तु यदा हस्तावूर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ। उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासौ मकरध्वजः

iti puṣpapuṭaḥ || patākau tu yadā hastāvūrdhvāṅguṣṭhāvadhomukhau| uparyupari vinyastau tadāsau makaradhvajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मकरः। कर्परौ सन्धितौ हस्तौ यदा स्तां सर्पशीर्षकौ। गजदन्तः स विज्ञेयः करः कर्मास्य तस्य च

iti makaraḥ| karparau sandhitau hastau yadā stāṃ sarpaśīrṣakau| gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karaḥ karmāsya tasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गजदन्तः ।। शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ। शनैरधोमुखाविद्धौ सौबहिस्थल इति स्मृतः

iti gajadantaḥ || śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau| śanairadhomukhāviddhau saubahisthala iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तकण्ठाप्रभृतीनि च कुर्यादेतेन हस्तेन। इत्यवहित्थः ।। वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निगद्यते

uktakaṇṭhāprabhṛtīni ca kuryādetena hastena| ityavahitthaḥ || vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन सत्यवचनं परिग्रह सग्रहस्तथा। संखेयकल्पश्चानेन निपीडितेन कर्तव्यः

etena satyavacanaṃ parigraha sagrahastathā| saṃkheyakalpaścānena nipīḍitena kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयापि नीदृगेषां --- क्रौञ्चौ च कार्यौ। नलिनीपद्मकोशश्च तथा गरुडपक्षकः

anayāpi nīdṛgeṣāṃ --- krauñcau ca kāryau| nalinīpadmakośaśca tathā garuḍapakṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां नृत्तहस्तत्वेऽप्यभिनीत्युपयोगिताम्। समा---जितां तत्र स्वयमभ्युह्य कल्पयेत्

eteṣāṃ nṛttahastatve'pyabhinītyupayogitām| samā---jitāṃ tatra svayamabhyuhya kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेष्टयाङ्गेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकैरपि। गण्डोष्ठनासापार्श्वोरुपादचाराम्भदिभिस्तथा

ceṣṭayāṅgena hastena prayogaḥ sattvakairapi| gaṇḍoṣṭhanāsāpārśvorupādacārāmbhadibhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा यथा प्रतीतिः स्यात्प्रयतेत तथा तथा। कृतानुकरणं ---

yathā yathā pratītiḥ syātprayateta tathā tathā| kṛtānukaraṇaṃ ---

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणं नृत्तहस्तानामिदानीमभिधीयते। चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णकौ

lakṣaṇaṃ nṛttahastānāmidānīmabhidhīyate| caturaśrau tathodvṛttau svastikau viprakīrṇakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मकोशाभिधानौ चाप्यरालखटकामुखौ। आविद्धवक्त्रकौ सूचीमुद्गरेविवसंज्ञकौ

padmakośābhidhānau cāpyarālakhaṭakāmukhau| āviddhavaktrakau sūcīmudgarevivasaṃjñakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धरेचितसंज्ञौ तु तथैवोत्तानवञ्चितौ। पल्लवाख्यौ निरावोऽथ केशबन्धौ लताकरौ

ardharecitasaṃjñau tu tathaivottānavañcitau| pallavākhyau nirāvo'tha keśabandhau latākarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिहस्तौ तथा पक्षवञ्चिताख्यौ ततः परम्। पक्षे प्रद्योतकरेव्याच तथा गरुडपक्षकौ

karihastau tathā pakṣavañcitākhyau tataḥ param| pakṣe pradyotakarevyāca tathā garuḍapakṣakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च दण्डपक्षाख्यावूर्ध्वमण्डलिनौ ततः। पार्श्वमण्डलिनौ तद्वदुरोमण्डलिनावपि

tataśca daṇḍapakṣākhyāvūrdhvamaṇḍalinau tataḥ| pārśvamaṇḍalinau tadvaduromaṇḍalināvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तरं करौ ज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ। मुष्टिकस्वस्तिकाख्यौ च नलिनीपद्मकोशकौ

anantaraṃ karau jñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau| muṣṭikasvastikākhyau ca nalinīpadmakośakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च कथितौ हस्तावलपल्लवकोल्बणौ। ललितौ वलिताख्यावित्येकान्नत्रिंशदीरिता

tataśca kathitau hastāvalapallavakolbaṇau| lalitau valitākhyāvityekānnatriṃśadīritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्ताद्वक्षसा हस्तौ प्रदेशेऽष्टाङ्गुले स्थितौ। समान कर्पूरशौ तु संमुखौ खटकामुखौ

purastādvakṣasā hastau pradeśe'ṣṭāṅgule sthitau| samāna karpūraśau tu saṃmukhau khaṭakāmukhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरश्राविति प्रोक्तौ नृत्तहस्तविशारदैः । इति चतुरश्रौ ।। तावेव हंसपक्षाख्यौ व्यावृत्तिपरिवर्तनात्

caturaśrāviti proktau nṛttahastaviśāradaiḥ | iti caturaśrau || tāveva haṃsapakṣākhyau vyāvṛttiparivartanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतौ स्वस्तिकतां पश्चात्पच्च्या वितौ मणिबन्धनात्। विप्रकीर्णाविति प्रोक्तौ नृत्ताभिनयकोविदैः

nītau svastikatāṃ paścātpaccyā vitau maṇibandhanāt| viprakīrṇāviti proktau nṛttābhinayakovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विप्रकीर्णः ।। तावेव हंसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावर्तनक्रियाम्। अलपल्लवतां नीतौ ततश्च परिवर्तितौ

iti viprakīrṇaḥ || tāveva haṃsapakṣākhyau kṛtvā vyāvartanakriyām| alapallavatāṃ nītau tataśca parivartitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधायोर्ध्वमुखौ हस्तौ कर्तव्यौ पद्मकोशकौ। इति पद्मकोशकौ ।। पुनर्विवर्तितं कृत्वा परिवर्तनकं ततः

vidhāyordhvamukhau hastau kartavyau padmakośakau| iti padmakośakau || punarvivartitaṃ kṛtvā parivartanakaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरालं दक्षिणं कुर्याद्वामं च खटकः सुखम्। खटकाख्यास्त्रयो हस्ताः स्वक्षेत्रेऽसौ विधीयते

arālaṃ dakṣiṇaṃ kuryādvāmaṃ ca khaṭakaḥ sukham| khaṭakākhyāstrayo hastāḥ svakṣetre'sau vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यरालखटकामुखौ ।। भुजांसकूर्परैः सार्धं कुटिलावर्तितौ यदा। हस्तावधोमुखतलावाविद्धावुद्धतावुभौ

ityarālakhaṭakāmukhau || bhujāṃsakūrparaiḥ sārdhaṃ kuṭilāvartitau yadā| hastāvadhomukhatalāvāviddhāvuddhatāvubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनतौ नामतो विद्याद्दीनाना विद्धवक्रकौ। आविद्धविक्रकौ चैव गदावेष्टनयोगतः

vinatau nāmato vidyāddīnānā viddhavakrakau| āviddhavikrakau caiva gadāveṣṭanayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतविद्धवक्रकौ ।। रचितौ सलावर्तितौ। यदा तु सर्पशिरसौ तलस्थाङ्गुष्ठकौ करौ। तेयकास्थौ प्रसृताग्रौ च शूलन्यासो भरस्तदा

itaviddhavakrakau || racitau salāvartitau| yadā tu sarpaśirasau talasthāṅguṣṭhakau karau| teyakāsthau prasṛtāgrau ca śūlanyāso bharastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सूचीमुखौ ।। हस्तौ सूचीमुखा ते मणिबन्धनविच्युतौ। व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ तदनन्तरम्

iti sūcīmukhau || hastau sūcīmukhā te maṇibandhanavicyutau| vyāvṛttiparivṛttibhyāṃ vartitau tadanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसपक्षत्वमानीय कुर्यात्कमलवर्तिताम्। तथा द्रुतभ्रमौ कृत्वा रेचितौ पार्श्वयोः शनैः

haṃsapakṣatvamānīya kuryātkamalavartitām| tathā drutabhramau kṛtvā recitau pārśvayoḥ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेचिताविति विज्ञेयौ हस्तौ हस्तविशारदैः। इति रेचितौ। व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ चतुरश्रवत्

recitāviti vijñeyau hastau hastaviśāradaiḥ| iti recitau| vyāvṛttiparivṛttibhyāṃ vartitau caturaśravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्परांसाञ्चितौ हस्तौ नीतौ च त्रिपताकताम्। शकिञ्चि आश्रस्थितावेतौ ज्ञेयावुत्तानितौ

kūrparāṃsāñcitau hastau nītau ca tripatākatām| śakiñci āśrasthitāvetau jñeyāvuttānitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.