Bhoja: Samarāṅgaṇa-sūtradhāra 9

हेतुः समस्तवास्तूनामाधारः सर्वकर्मणाम्। मानोन्मानविभागादिनिर्णयैकनिबन्धनम्

hetuḥ samastavāstūnāmādhāraḥ sarvakarmaṇām| mānonmānavibhāgādinirṇayaikanibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिध्युदयविस्तारदैर्घ्याणां स्युरमी यतः। ज्येष्ठमध्याधमा भेदा यं च ज्ञात्वा न मुह्यति

paridhyudayavistāradairghyāṇāṃ syuramī yataḥ| jyeṣṭhamadhyādhamā bhedā yaṃ ca jñātvā na muhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं तस्य हस्तस्य सम्यङ् निश्चयसंयुतम्। कथ्यते त्रिविधस्यापि लक्षणं शास्त्रदर्शितम्

idānīṃ tasya hastasya samyaṅ niścayasaṃyutam| kathyate trividhasyāpi lakṣaṇaṃ śāstradarśitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेण्वष्टकेन वालाग्रं लिक्षा स्यादष्टभिस्तु तैः। भवेद् यूकाष्टभिस्ताभिर्यवमध्यं तदष्टकात्

reṇvaṣṭakena vālāgraṃ likṣā syādaṣṭabhistu taiḥ| bhaved yūkāṣṭabhistābhiryavamadhyaṃ tadaṣṭakāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टाभिः सप्तभिः षड्भिरङ्गुलानि यवोदरैः। ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तच्चतुर्विंशतिः करः

aṣṭābhiḥ saptabhiḥ ṣaḍbhiraṅgulāni yavodaraiḥ| jyeṣṭhamadhyakaniṣṭhāni taccaturviṃśatiḥ karaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽष्टभिः पर्वभिर्युक्तः करः कार्यो विजानता। करस्यार्धं चतुःपर्व शेषं स्याद्भक्तमङ्गुलैः

so'ṣṭabhiḥ parvabhiryuktaḥ karaḥ kāryo vijānatā| karasyārdhaṃ catuḥparva śeṣaṃ syādbhaktamaṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राग्रे पर्वरेखाः स्युस्तिस्रः पुष्पकभूषिताः। शेषास्वङ्गुलरेखासु पुष्पाणि विदधीत न

tatrāgre parvarekhāḥ syustisraḥ puṣpakabhūṣitāḥ| śeṣāsvaṅgularekhāsu puṣpāṇi vidadhīta na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रार्धे मध्यतः कार्यं द्वेधा पञ्चममङ्गुलम्। मध्यं त्रिधाष्टमं कार्यं चतुर्धा द्वादशं ततः

atrārdhe madhyataḥ kāryaṃ dvedhā pañcamamaṅgulam| madhyaṃ tridhāṣṭamaṃ kāryaṃ caturdhā dvādaśaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तः स्वाङ्गुलमानेन विधेयाङ्गुलमिष्यते। तत्साधं द्विगुणं वापि बाहुल्यं तु तदर्धतः

hastaḥ svāṅgulamānena vidheyāṅgulamiṣyate| tatsādhaṃ dviguṇaṃ vāpi bāhulyaṃ tu tadardhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथितः करभेदोऽयमङ्गुलानां विभेदतः। तस्य निर्माणदारूणि देवताश्च प्रचक्ष्महे

kathitaḥ karabhedo'yamaṅgulānāṃ vibhedataḥ| tasya nirmāṇadārūṇi devatāśca pracakṣmahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खदिराञ्जनवंशादि श्लक्ष्णं हीरं मनोरमम्। सारवच्च भवेदिष्टं दारु हस्तप्रकल्पने

khadirāñjanavaṃśādi ślakṣṇaṃ hīraṃ manoramam| sāravacca bhavediṣṭaṃ dāru hastaprakalpane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिलं लघु निर्दग्धं जीर्णं विस्फुटितं तथा। अदृढं कोटराक्रान्तं दारु हस्ताय नेष्यते

granthilaṃ laghu nirdagdhaṃ jīrṇaṃ visphuṭitaṃ tathā| adṛḍhaṃ koṭarākrāntaṃ dāru hastāya neṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधस्याप्यथैतस्य पर्वरेखासु देवताः। मध्यादारभ्य विज्ञेयाः क्रमेण नव वच्मि ताः

trividhasyāpyathaitasya parvarekhāsu devatāḥ| madhyādārabhya vijñeyāḥ krameṇa nava vacmi tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा वह्निर्यमो विश्वकर्मा नाथश्च पाथसाम्। वायुर्धनाधिपो रुद्रो विष्णुश्चाग्रे जगत्पतिः

brahmā vahniryamo viśvakarmā nāthaśca pāthasām| vāyurdhanādhipo rudro viṣṇuścāgre jagatpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वास्तुद्र व्यविभागेषु यानेषु च विशेषतः। प्रारभेत यतो मानं कल्पयेद्देवतास्ततः

vāstudra vyavibhāgeṣu yāneṣu ca viśeṣataḥ| prārabheta yato mānaṃ kalpayeddevatāstataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्धैश्च द्र व्यमध्यैश्च देवताभिश्च पीडिते। प्रत्येकं त्रिदशस्थाने यथोक्तं फलमादिशेत्

viddhaiśca dra vyamadhyaiśca devatābhiśca pīḍite| pratyekaṃ tridaśasthāne yathoktaṃ phalamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोर्त्तिरनलप्लोषो मरणं स्थपतेर्वधः। अतिसारो मरुद्व्याधिरर्थभ्रंशो भयं नृपात्

śirorttiranalaploṣo maraṇaṃ sthapatervadhaḥ| atisāro marudvyādhirarthabhraṃśo bhayaṃ nṛpāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलपीडा च महती कर्तृकारकयोरिति। यथाक्रमममी दोषा ब्रह्मादीनां निपीडनात्

kulapīḍā ca mahatī kartṛkārakayoriti| yathākramamamī doṣā brahmādīnāṃ nipīḍanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मानलकयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत्। कर्मस्वधिगतस्तेषां पुत्रलाभो भविष्यति

brahmānalakayormadhye yadā hastaṃ tu dhārayet| karmasvadhigatasteṣāṃ putralābho bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणः सुष्ठुनिष्पत्तिस्तिष्टतेभोगमक्षयम्। ब्रह्मा यमस्तयोर्मध्ये यदा हस्तं तु धारयेत्

karmaṇaḥ suṣṭhuniṣpattistiṣṭatebhogamakṣayam| brahmā yamastayormadhye yadā hastaṃ tu dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ता सशिल्पिकश्चैव नचिरेण विनश्यति। विश्वानलकयोर्मध्ये हस्तसूत्रं यदा धृतम्

kartā saśilpikaścaiva nacireṇa vinaśyati| viśvānalakayormadhye hastasūtraṃ yadā dhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकर्मणि मध्यान्तं निष्पन्ने पुरवृद्धिता। यमजलदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत्

sukarmaṇi madhyāntaṃ niṣpanne puravṛddhitā| yamajaladayormadhye madhyamaṃ ca vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनो विश्वकर्मा चोभयोर्मध्ये च धारणम्। यदा तु तत्र कर्मान्तं शुभं तत्सर्वकामदम्

pavano viśvakarmā cobhayormadhye ca dhāraṇam| yadā tu tatra karmāntaṃ śubhaṃ tatsarvakāmadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरधनदयोर्मध्ये मध्यमं च विनिर्दिशेत्। एषां मध्ये यदा वत्सहस्तं तत्र यदा धृतम्

nīradhanadayormadhye madhyamaṃ ca vinirdiśet| eṣāṃ madhye yadā vatsahastaṃ tatra yadā dhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनावृष्टिभयं लोके देशभङ्गो न संशयः। रुद्र पवनयोर्मध्ये रुचिहस्तं तु धारयेत्

anāvṛṣṭibhayaṃ loke deśabhaṅgo na saṃśayaḥ| rudra pavanayormadhye rucihastaṃ tu dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लक्ष्मीवतस्तस्य कार्यसिद्धिर्न संशयः। विष्णुधनदयोर्मध्ये यदा पाणिकरायतः

tatra lakṣmīvatastasya kāryasiddhirna saṃśayaḥ| viṣṇudhanadayormadhye yadā pāṇikarāyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधास्तत्र भोगाश्च प्रजायन्ते नरस्य हि। ज्येष्ठादीनामथैतेषां संज्ञाभेदो विधीयते

vividhāstatra bhogāśca prajāyante narasya hi| jyeṣṭhādīnāmathaiteṣāṃ saṃjñābhedo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्च येन भवेद्द्रव्यं मेयं तदपि कीर्त्यते। यवाष्टकाङ्गुलैः कॢप्तः प्रकर्षेणायतः किल

yacca yena bhaveddravyaṃ meyaṃ tadapi kīrtyate| yavāṣṭakāṅgulaiḥ kḷptaḥ prakarṣeṇāyataḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्येष्ठो हस्तः स विद्वद्भिः प्रोक्तः प्राशयसंज्ञितः। यः पुनः कल्पितः सप्तयवकॢप्तैरिहाङ्गुलैः

jyeṣṭho hastaḥ sa vidvadbhiḥ proktaḥ prāśayasaṃjñitaḥ| yaḥ punaḥ kalpitaḥ saptayavakḷptairihāṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञैः स मध्यमो हस्तः साधारण इति स्मृतः। मात्रेत्यल्पं यतः प्रोक्तं हस्तश्च शय उच्यते

tajjñaiḥ sa madhyamo hastaḥ sādhāraṇa iti smṛtaḥ| mātretyalpaṃ yataḥ proktaṃ hastaśca śaya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन मात्राशयः स स्याद्धस्तो यः षड्यवाङ्गुलः। विभागायामविस्ताराः खेटग्रामपुरादिषु

tena mātrāśayaḥ sa syāddhasto yaḥ ṣaḍyavāṅgulaḥ| vibhāgāyāmavistārāḥ kheṭagrāmapurādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासादवेश्मपरिखाद्वाररथ्यासभादिषु। मार्गाश्च निर्गमाश्चैषां सीमक्षेत्रान्तराणि च

prāsādaveśmaparikhādvārarathyāsabhādiṣu| mārgāśca nirgamāścaiṣāṃ sīmakṣetrāntarāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनोपवनभागाश्च देशान्तरविभक्तयः। योजनक्रोशगव्यूतिप्रमाणमपि चाध्वनः

vanopavanabhāgāśca deśāntaravibhaktayaḥ| yojanakrośagavyūtipramāṇamapi cādhvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राशयेन प्रमातव्याः खातक्रकचराशयः। तलोच्छ्रयान् मूलपादान् जलोद्देशानधः क्षितेः

prāśayena pramātavyāḥ khātakrakacarāśayaḥ| talocchrayān mūlapādān jaloddeśānadhaḥ kṣiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा दोलाम्बुशस्त्रादि पातमानविनिर्णयम्। शैलखातनिकेतानि सुरुङ्गामानमान्तरम्

tathā dolāmbuśastrādi pātamānavinirṇayam| śailakhātaniketāni suruṅgāmānamāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारणेन वाट्यध्वमानं च परिकल्पयेत्। आयुधानि धनुर्दण्डान् यानं शयनमासनम्

sādhāraṇena vāṭyadhvamānaṃ ca parikalpayet| āyudhāni dhanurdaṇḍān yānaṃ śayanamāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणं कूपवापीनां गजानां वाजिनां नृणाम्। अरघट्टेक्षुयन्त्राणि युगयूपहलानि च

pramāṇaṃ kūpavāpīnāṃ gajānāṃ vājināṃ nṛṇām| araghaṭṭekṣuyantrāṇi yugayūpahalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिल्प्युपस्करनौछत्रध्वजातोद्यानि यानि च। वृसीधर्मोपकरणपटवानादिकं च यत्

śilpyupaskaranauchatradhvajātodyāni yāni ca| vṛsīdharmopakaraṇapaṭavānādikaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नल्वदण्डांस्तथा मात्राशयहस्तेन मापयेत्। भेदत्रयान्वितमपि प्रोक्तं हस्तस्य लक्षणम्

nalvadaṇḍāṃstathā mātrāśayahastena māpayet| bhedatrayānvitamapi proktaṃ hastasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञाभेदोऽथ सामान्यमानानां प्रतिपाद्यते। स्यादेकमङ्गुलं मात्रा कला प्रोक्ताङ्गुलद्वयम्

saṃjñābhedo'tha sāmānyamānānāṃ pratipādyate| syādekamaṅgulaṃ mātrā kalā proktāṅguladvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्व त्रीण्यङ्गुलान्याहुर्मुष्टिः स्याच्चतुरङ्गुला। तलं स्यात्पञ्चभिः षड्भिः करपादाङ्गुलैर्भवेत्

parva trīṇyaṅgulānyāhurmuṣṭiḥ syāccaturaṅgulā| talaṃ syātpañcabhiḥ ṣaḍbhiḥ karapādāṅgulairbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तभिर्दिष्टिरष्टाभिरङ्गुलैस्तूणिरिष्यते। प्रादेशो नवभिस्तैः स्याच्छ्यतालो दशाङ्गुलः

saptabhirdiṣṭiraṣṭābhiraṅgulaistūṇiriṣyate| prādeśo navabhistaiḥ syācchyatālo daśāṅgulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोकर्ण एकादशभिर्वितस्तिर्द्वादशाङ्गुला। चतुर्दशभिरुद्दिष्टः पादो नाम तथाङ्गुलैः

gokarṇa ekādaśabhirvitastirdvādaśāṅgulā| caturdaśabhiruddiṣṭaḥ pādo nāma tathāṅgulaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्निः स्यादेकविंशत्या स्यादरत्निः करोन्मितः। द्वाचत्वारिंशता किष्कुरङ्गुलैः परिकीर्त्तितः

ratniḥ syādekaviṃśatyā syādaratniḥ karonmitaḥ| dvācatvāriṃśatā kiṣkuraṅgulaiḥ parikīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरुत्तरयाशीत्या व्यामः स्यात्पुरुषस्तथा। षण्णवत्याङ्गुलैश्चापं भवेन्नाडीयुगं तथा

caturuttarayāśītyā vyāmaḥ syātpuruṣastathā| ṣaṇṇavatyāṅgulaiścāpaṃ bhavennāḍīyugaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतं षडुत्तरं दण्डो नल्वस्त्रिंशद्धनुर्मितः। क्रोशो धनुःसहस्रं तु गव्यूतं तद्द्वयं विदुः

śataṃ ṣaḍuttaraṃ daṇḍo nalvastriṃśaddhanurmitaḥ| krośo dhanuḥsahasraṃ tu gavyūtaṃ taddvayaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्गव्यूतमिच्छन्ति योजनं मानवेदिनः। एकं दश शतमस्मात्सहस्रमनु चायुतम्

caturgavyūtamicchanti yojanaṃ mānavedinaḥ| ekaṃ daśa śatamasmātsahasramanu cāyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियुतं प्रयुतं तस्मादर्बुदन्यर्बुदे अपि। वृन्दखर्वनिखर्वाणि शङ्कुपद्माम्वुराशयः

niyutaṃ prayutaṃ tasmādarbudanyarbude api| vṛndakharvanikharvāṇi śaṅkupadmāmvurāśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्यान्मध्यमन्त्यं च परं चापरमप्यतः। परार्धं चेति विज्ञेयं दशवृद्ध्योत्तरोत्तरम्

tataḥ syānmadhyamantyaṃ ca paraṃ cāparamapyataḥ| parārdhaṃ ceti vijñeyaṃ daśavṛddhyottarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यास्थानानि कथितान्येवमेतानि विंशतिः। इदानीं कालसङ्ख्यायाः प्रमाणमभिधीयते

saṅkhyāsthānāni kathitānyevametāni viṃśatiḥ| idānīṃ kālasaṅkhyāyāḥ pramāṇamabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृङ्निमेषो निमेषः स्यात् तैः पञ्चदशभिः स्मृता। काष्ठा ताभिः कला ताभिर्मुहूर्त्तस्तैरहर्निशम्

dṛṅnimeṣo nimeṣaḥ syāt taiḥ pañcadaśabhiḥ smṛtā| kāṣṭhā tābhiḥ kalā tābhirmuhūrttastairaharniśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशतैतत् त्रिकं विद्यात्क्रमादित्युत्तरोत्तरम्। अहोरात्रैः पुनः पञ्चदशभिः पक्ष उच्यते

triṃśataitat trikaṃ vidyātkramādityuttarottaram| ahorātraiḥ punaḥ pañcadaśabhiḥ pakṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षद्वयेन मासः स्याद्भवेन्मासद्वयादृतुः। ऋतुत्रयं स्यादयनं वत्सरस्त्वयनद्वयम्

pakṣadvayena māsaḥ syādbhavenmāsadvayādṛtuḥ| ṛtutrayaṃ syādayanaṃ vatsarastvayanadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशधायमिति प्रोक्तः कालः कालविदां वरैः। इत्युक्तमेतदखिलं करमानमत्र सम्यक्तया निगदितापि च कालसङ्ख्या। अन्तःपुरं जनपदामरधाममार्गैराचक्ष्महे नगरसंप्रविभागमत्र

daśadhāyamiti proktaḥ kālaḥ kālavidāṃ varaiḥ| ityuktametadakhilaṃ karamānamatra samyaktayā nigaditāpi ca kālasaṅkhyā| antaḥpuraṃ janapadāmaradhāmamārgairācakṣmahe nagarasaṃpravibhāgamatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.