Śārṅgadhara-saṃhitā 1.2

भैषज्यमभ्यवहरेत्प्रभाते प्रायशो बुधः कषायांश्च विशेषेण तत्र भेदस्तु दर्शितः

bhaiṣajyamabhyavaharetprabhāte prāyaśo budhaḥ kaṣāyāṃśca viśeṣeṇa tatra bhedastu darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औषधभक्षणे पञ्चविधकालनिर्देशः ज्ञेयः पञ्चविधः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् किंचित्सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने

auṣadhabhakṣaṇe pañcavidhakālanirdeśaḥ jñeyaḥ pañcavidhaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām kiṃcitsūryodaye jāte tathā divasabhojane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायन्तने भोजने च मुहुश्चापि तथा निशि

sāyantane bhojane ca muhuścāpi tathā niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायः पित्तकफोद्रे के विरेकवमनार्थयोः लेखनार्थं च भैषज्यं प्रभाते तत्समाहरेत् एवं स्यात् प्रथमः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम्

prāyaḥ pittakaphodre ke virekavamanārthayoḥ lekhanārthaṃ ca bhaiṣajyaṃ prabhāte tatsamāharet evaṃ syāt prathamaḥ kālo bhaiṣajyagrahaṇe nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते अरुचौ चित्रभोज्यैश्च मिश्रं रुचिरमाहरेत्

bhaiṣajyaṃ viguṇe'pāne bhojanāgre praśasyate arucau citrabhojyaiśca miśraṃ ruciramāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानवाते विगुणे मन्देऽग्नावग्निदीपनम् दद्याद्भोजनमध्ये च भैषज्यं कुशलो भिषक्

samānavāte viguṇe mande'gnāvagnidīpanam dadyādbhojanamadhye ca bhaiṣajyaṃ kuśalo bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यानकोपे च भैषज्यं भोजनान्ते समाहरेत् हिक्काऽक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात्

vyānakope ca bhaiṣajyaṃ bhojanānte samāharet hikkā'kṣepakakampeṣu pūrvamante ca bhojanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं द्वितीयकालश्च प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

evaṃ dvitīyakālaśca prokto bhaiṣajyakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि ग्रासे ग्रासान्तरे देयं भैषज्यं सान्ध्यभोजने प्राणे प्रदुष्टे सान्ध्यस्य भुक्तस्यान्ते च दीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽय स्यात्तृतीयकः

udāne kupite vāte svarabhaṅgādikāriṇi grāse grāsāntare deyaṃ bhaiṣajyaṃ sāndhyabhojane prāṇe praduṣṭe sāndhyasya bhuktasyānte ca dīyate auṣadhaṃ prāyaśo dhīraiḥ kālo'ya syāttṛtīyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुर्मुहुश्च तृट्च्छर्दिहिक्काश्वासगरेषु च सान्नं च भेषजं दद्यादितिकालश्चतुर्थकः

muhurmuhuśca tṛṭcchardihikkāśvāsagareṣu ca sānnaṃ ca bheṣajaṃ dadyāditikālaścaturthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु लेखने बृंहणे तथा पाचनं शमनं देयमनन्नं भेषजं निशि इति पञ्चमकालः स्यात् प्रोक्तो भैषज्यकर्मणि

ūrdhvajatruvikāreṣu lekhane bṛṃhaṇe tathā pācanaṃ śamanaṃ deyamanannaṃ bheṣajaṃ niśi iti pañcamakālaḥ syāt prokto bhaiṣajyakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र व्ये रसो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च संबन्धेन क्रमादेताः पञ्चावस्थाः प्रकीर्त्तिताः

dra vye raso guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca saṃbandhena kramādetāḥ pañcāvasthāḥ prakīrttitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरोऽम्ल पटुश्चैव कटुतिक्तकषायकाः इत्येते षड्रसाः ख्याता नानाद्र व्यसमाश्रिताः

madhuro'mla paṭuścaiva kaṭutiktakaṣāyakāḥ ityete ṣaḍrasāḥ khyātā nānādra vyasamāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धराऽम्बुक्ष्माऽनलजलज्वलनाकाशमारुतैः वाय्वग्निक्ष्माऽनिलैभूर्तद्वयै रसभवः क्रमात्

dharā'mbukṣmā'nalajalajvalanākāśamārutaiḥ vāyvagnikṣmā'nilaibhūrtadvayai rasabhavaḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुः स्निग्धश्च तीक्ष्णश्च रूक्षो लघुरिति क्रमात् धराऽम्बुवह्निपवनव्योम्नां प्रायो गुणाः स्मृताः

guruḥ snigdhaśca tīkṣṇaśca rūkṣo laghuriti kramāt dharā'mbuvahnipavanavyomnāṃ prāyo guṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष्वेवान्तर्भवन्त्यन्ये गुणेषु गुणसंचयाः

eṣvevāntarbhavantyanye guṇeṣu guṇasaṃcayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर्यमुष्णं तथा शीतं प्रायशो द्र व्यसंश्रयम् तत्सर्वमग्नीषोमीयं दृश्यते भुवनत्रये अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति वीर्याण्न्यानि यान्यपि

vīryamuṣṇaṃ tathā śītaṃ prāyaśo dra vyasaṃśrayam tatsarvamagnīṣomīyaṃ dṛśyate bhuvanatraye atraivāntarbhaviṣyanti vīryāṇnyāni yānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिधा विपाको द्र व्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः मिष्टः पटुश्च मधुरमम्लोऽम्ल पच्यते रसः

tridhā vipāko dra vyasya svādvamlakaṭukātmakaḥ miṣṭaḥ paṭuśca madhuramamlo'mla pacyate rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायकटुतिक्तानां पाकः स्यात्प्रायशः कटुः मधुराज्जायते श्लेष्मा पित्तमम्लाच्च जायते

kaṣāyakaṭutiktānāṃ pākaḥ syātprāyaśaḥ kaṭuḥ madhurājjāyate śleṣmā pittamamlācca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुकाज्जायते वायुः कर्माणीति विपाकतः

kaṭukājjāyate vāyuḥ karmāṇīti vipākataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभावस्तु यथा धात्री लकुचस्य रसादिभिः समाऽपि कुरुते दोषत्रितयस्य विनाशनम्

prabhāvastu yathā dhātrī lakucasya rasādibhiḥ samā'pi kurute doṣatritayasya vināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्तु केवलं द्र व्यं कर्म कुर्यात्प्रभावतः ज्वरं हन्ति शिरोबद्धा सहदेवीजटा यथा

kvacittu kevalaṃ dra vyaṃ karma kuryātprabhāvataḥ jvaraṃ hanti śirobaddhā sahadevījaṭā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद्र सो गुणो वीर्यं विपाकः शक्तिरेव च कर्म स्वं स्वं प्रकुर्वन्ति द्र व्यमाश्रित्य ये स्थिताः

kvacidra so guṇo vīryaṃ vipākaḥ śaktireva ca karma svaṃ svaṃ prakurvanti dra vyamāśritya ye sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुभेदेन वातादीनां संचयकोपोपशमाः चयकोपशमा यस्मिन्दोषाणां सम्भवन्ति हि ऋतुषट्कं तदाख्यातं रवे राशिषु संक्रमात्

ṛtubhedena vātādīnāṃ saṃcayakopopaśamāḥ cayakopaśamā yasmindoṣāṇāṃ sambhavanti hi ṛtuṣaṭkaṃ tadākhyātaṃ rave rāśiṣu saṃkramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्मो मेषवृषौ प्रोक्तः प्रावृण्मिथुनकर्कयोः सिंहकन्ये स्मृता वर्षास्तुलावृश्चिकयोः शरत् धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनयोः

grīṣmo meṣavṛṣau proktaḥ prāvṛṇmithunakarkayoḥ siṃhakanye smṛtā varṣāstulāvṛścikayoḥ śarat dhanurgrāhau ca hemanto vasantaḥ kumbhamīnayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातादिदोषत्रयस्य चयकोपशमाः ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति वर्षासु चीयते पित्तं शरत्काले प्रकुप्यति

vātādidoṣatrayasya cayakopaśamāḥ grīṣme sañcīyate vāyuḥ prāvṛṭkāle prakupyati varṣāsu cīyate pittaṃ śaratkāle prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः

hemante cīyate śleṣmā vasante ca prakupyati prāyeṇa praśamaṃ yāti svayameva samīraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः

śaratkāle vasante ca pittaṃ prāvṛḍṛtau kaphaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्त्तिकस्य दिनान्यष्टावष्टावाग्रयणस्य च यमदंष्ट्रा समाख्याता स्वल्पभुक्तो हि जीवति

kārttikasya dinānyaṣṭāvaṣṭāvāgrayaṇasya ca yamadaṃṣṭrā samākhyātā svalpabhukto hi jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चयकोपशमा दोषा विहाराहारसेवनैः समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्ययम्

cayakopaśamā doṣā vihārāhārasevanaiḥ samānairyāntyakāle'pi viparītairviparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुरूक्षमिताहारादतिशीताच्छ्रमात्तथा प्रदोषे कामशोकाभ्यां भीचिन्तारात्रिजागरैः

laghurūkṣamitāhārādatiśītācchramāttathā pradoṣe kāmaśokābhyāṃ bhīcintārātrijāgaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिघातादपां गाहाज्जीर्णेऽन्ने धातुसंक्षयात् वायुः प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

abhighātādapāṃ gāhājjīrṇe'nne dhātusaṃkṣayāt vāyuḥ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहिकटुकाम्लोष्णभोज्यैरत्युष्णसेवनात् मध्याह्ने क्षुत्तृषारोधाज्जीर्यत्यन्नेऽद्धरात्रके पित्तं प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

vidāhikaṭukāmloṣṇabhojyairatyuṣṇasevanāt madhyāhne kṣuttṛṣārodhājjīryatyanne'ddharātrake pittaṃ prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुरस्निग्धशीतादिभोज्यैर्दिवसनिद्र या मन्देऽग्नौ च प्रभाते च भुक्तमात्रे तथाऽश्रमात् श्लेष्मा प्रकोपं यात्येभिः प्रत्यनीकैश्च शाम्यति

madhurasnigdhaśītādibhojyairdivasanidra yā mande'gnau ca prabhāte ca bhuktamātre tathā'śramāt śleṣmā prakopaṃ yātyebhiḥ pratyanīkaiśca śāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.