Śārṅgadhara-saṃhitā 2.1

अथातः स्वरसः कल्कः क्वाथश्च हिमफाण्टकौ ज्ञेयाः कषायाः पञ्चैते लघवः स्युर्यथोत्तरम्

athātaḥ svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañcaite laghavaḥ syuryathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहतात्तत्क्षणाकृष्टाद् द्र व्यात् क्षुण्णात्समुद्धरेत् वस्त्रनिष्पीडितो यः स रसः स्वरस उच्यते

āhatāttatkṣaṇākṛṣṭād dra vyāt kṣuṇṇātsamuddharet vastraniṣpīḍito yaḥ sa rasaḥ svarasa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुडवं चूर्णितं द्र व्यं क्षिप्तं च द्विगुणे जले अहोरात्रं स्थितं तस्माद्भवेद्वा रस उत्तमः

kuḍavaṃ cūrṇitaṃ dra vyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale ahorātraṃ sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाय शुष्कद्र व्यं वा स्वरसानामसम्भवे जलेऽष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते

ādāya śuṣkadra vyaṃ vā svarasānāmasambhave jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśiṣṭaṃ ca gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरसस्य गुरुत्वाच्च पलमर्धं प्रयोजयेत् निशोषितं चाग्निसिद्धं पलमात्रं रसं पिबेत्

svarasasya gurutvācca palamardhaṃ prayojayet niśoṣitaṃ cāgnisiddhaṃ palamātraṃ rasaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरसे प्रक्षेप्यद्र व्याणि तेषां परिमाणं च मधुश्वेतागुडक्षाराञ्जीरकं लवणं तथा घृतं तैलं च चूर्णादीन्कोलमात्रान् रसे क्षिपेत्

svarase prakṣepyadra vyāṇi teṣāṃ parimāṇaṃ ca madhuśvetāguḍakṣārāñjīrakaṃ lavaṇaṃ tathā ghṛtaṃ tailaṃ ca cūrṇādīnkolamātrān rase kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ रोगानुसारेण स्वरसप्रयोगाः तत्र प्रमेहेऽमृतास्वरसो धात्रीस्वरसश्चस तथा अमृताया रसः क्षौद्र युक्तः सर्वप्रमेहजित् हरिद्रा चूर्णयुक्तो वा रसो धात्र्याः समाक्षिकः

atha rogānusāreṇa svarasaprayogāḥ tatra pramehe'mṛtāsvaraso dhātrīsvarasaścasa tathā amṛtāyā rasaḥ kṣaudra yuktaḥ sarvapramehajit haridrā cūrṇayukto vā raso dhātryāḥ samākṣikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासकस्वरसः पेयो मधुना रक्तपित्तजित् ज्वरकासक्षयहरः कामलाश्लेष्मपित्तहा

vāsakasvarasaḥ peyo madhunā raktapittajit jvarakāsakṣayaharaḥ kāmalāśleṣmapittahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामलायां त्रिफलाऽदीनां स्वरसचतुष्टयम् त्रिफलाया रसः क्षौद्र युक्तो दार्वीरसोऽथ वा निम्बस्य वा गुडूच्या वा पीतो जयति कामलाम्

kāmalāyāṃ triphalā'dīnāṃ svarasacatuṣṭayam triphalāyā rasaḥ kṣaudra yukto dārvīraso'tha vā nimbasya vā guḍūcyā vā pīto jayati kāmalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमज्वरे तुलसीद्रो णपुष्पीपत्रस्वरसौ पीतो मरिचचूर्णेन तुलसीपत्रजो रसः द्रो णपुष्पीरसो वाऽपि निहन्ति विषमज्वरान्

viṣamajvare tulasīdro ṇapuṣpīpatrasvarasau pīto maricacūrṇena tulasīpatrajo rasaḥ dro ṇapuṣpīraso vā'pi nihanti viṣamajvarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्ब्वाम्रामलकीनां च पल्लवोत्थो रसो जयेत् मध्वाज्यक्षीर संयुक्तो रक्तातीसारमुल्बणम्

jambvāmrāmalakīnāṃ ca pallavottho raso jayet madhvājyakṣīra saṃyukto raktātīsāramulbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलबब्बूलिकापत्ररसः पानाद्व्यपोहति सर्वातिसारान्श्योनाककुटजत्वग्रसोऽथ वा

sthūlababbūlikāpatrarasaḥ pānādvyapohati sarvātisārānśyonākakuṭajatvagraso'tha vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषणवातप्रतिश्यायादिष्वार्द्र कस्वरसः आर्द्र कस्वरसः क्षौद्र युक्तो वृषणवातनुत् श्वासकासारुचीर्हन्ति प्रतिश्यायं व्यपोहति

vṛṣaṇavātapratiśyāyādiṣvārdra kasvarasaḥ ārdra kasvarasaḥ kṣaudra yukto vṛṣaṇavātanut śvāsakāsārucīrhanti pratiśyāyaṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वदिशूलादिषु बीजपूरस्वरसः बीजपूररसः पानान्मधुक्षारयुतो जयेत् पार्श्वहृद्वस्तिशूलानि कोष्ठवातं च दारुणम्

pārśvadiśūlādiṣu bījapūrasvarasaḥ bījapūrarasaḥ pānānmadhukṣārayuto jayet pārśvahṛdvastiśūlāni koṣṭhavātaṃ ca dāruṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतावर्याश्च मधुना पित्तशूलहरो रसः निशाचूर्णयुतः कन्यारसः प्लीहाऽपचीहरः

śatāvaryāśca madhunā pittaśūlaharo rasaḥ niśācūrṇayutaḥ kanyārasaḥ plīhā'pacīharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलम्बुषायाः स्वरसः पीतो द्विपलमात्रया अपचीगण्डमालानां कामलायाश्च नाशनः

alambuṣāyāḥ svarasaḥ pīto dvipalamātrayā apacīgaṇḍamālānāṃ kāmalāyāśca nāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यावर्त्तार्धभेदकयोर्मुण्डीस्वरसः शशमुण्ड्या रसः कोष्णो मरिचैरवधूलितः जयेत्सप्तदिनाभ्यासात्सूर्यावर्त्तार्धभेदकौ

sūryāvarttārdhabhedakayormuṇḍīsvarasaḥ śaśamuṇḍyā rasaḥ koṣṇo maricairavadhūlitaḥ jayetsaptadinābhyāsātsūryāvarttārdhabhedakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोन्मादे ब्राह्म्यादीनां स्वरसचतुष्टयम् ब्राह्मीकूष्माण्डषड्ग्रन्थाशङ्खिनीस्वरसाः पृथक् मधुकुष्ठयुताः पीताः सर्वोन्मादापहारिणः

sarvonmāde brāhmyādīnāṃ svarasacatuṣṭayam brāhmīkūṣmāṇḍaṣaḍgranthāśaṅkhinīsvarasāḥ pṛthak madhukuṣṭhayutāḥ pītāḥ sarvonmādāpahāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूष्माण्डकस्य स्वरसो गुडेन सह योजितः दुष्टकोद्र वसञ्जातमदं पानाद्व्यपोहति

kūṣmāṇḍakasya svaraso guḍena saha yojitaḥ duṣṭakodra vasañjātamadaṃ pānādvyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खड्गादिक्षतव्रणे गाङ्गेरुकीस्वरसः खड्गादिच्छिन्नगात्रस्य तत्कालं पूरितो व्रणः गाङ्गेरुकीमूलरसैर्जायते गतवेदनः

khaḍgādikṣatavraṇe gāṅgerukīsvarasaḥ khaḍgādicchinnagātrasya tatkālaṃ pūrito vraṇaḥ gāṅgerukīmūlarasairjāyate gatavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटपाकस्य कल्कस्य स्वरसो गृह्यते यतः अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरत्रोच्यते मया

puṭapākasya kalkasya svaraso gṛhyate yataḥ atastu puṭapākānāṃ yuktiratrocyate mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटपाकस्य मात्रेयं लेपस्याङ्गारवर्णता लेपं च द्व्यङ्गुलं स्थूलं कुर्याद्वाऽङगुष्ठमात्रकम्

puṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā lepaṃ ca dvyaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādvā'ṅaguṣṭhamātrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्मरीवटजम्ब्वादिपत्रैर्वेष्टनमुत्तमम् पलमात्रं रसो ग्राह्यः कर्षमात्रं मधु क्षिपेत् कल्कचूर्णद्र वाद्यास्तु देयाः स्वरसवद् बुधैः

kāśmarīvaṭajambvādipatrairveṣṭanamuttamam palamātraṃ raso grāhyaḥ karṣamātraṃ madhu kṣipet kalkacūrṇadra vādyāstu deyāḥ svarasavad budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कालाकृष्टकुटजत्वचं तण्डुलवारिणा

tatkālākṛṣṭakuṭajatvacaṃ taṇḍulavāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टां चतुष्पलमितो जम्बूपल्लववेष्टिताम् सूत्रेण बद्धां गोधूमपिष्टेन परिवेष्टिताम्

piṣṭāṃ catuṣpalamito jambūpallavaveṣṭitām sūtreṇa baddhāṃ godhūmapiṣṭena pariveṣṭitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिप्तां च घनपङ्केन गोमयैर्वह्निना दहेत् अङ्गारवर्णां च मृदं दृष्ट्वा वह्नेः समुद्धरेत्

liptāṃ ca ghanapaṅkena gomayairvahninā dahet aṅgāravarṇāṃ ca mṛdaṃ dṛṣṭvā vahneḥ samuddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रसं गृहीत्वा च शीतं क्षौद्र युतं पिबेत् जयेत्सर्वानतीसारान्दुस्तरान्सुचिरोत्थितान्

tato rasaṃ gṛhītvā ca śītaṃ kṣaudra yutaṃ pibet jayetsarvānatīsārāndustarānsucirotthitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डितं तण्डुलपलं जलेऽष्टगुणिते क्षिपेत् भावयित्वा जलं ग्राह्यं देयं सर्वत्र कर्मसु

kaṇḍitaṃ taṇḍulapalaṃ jale'ṣṭaguṇite kṣipet bhāvayitvā jalaṃ grāhyaṃ deyaṃ sarvatra karmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरलूत्वक्कृतश्चैव पुटपाकोऽग्निदीपनः मधुमोचरसाभ्यां च युक्तः सर्वातिसारनुत्

aralūtvakkṛtaścaiva puṭapāko'gnidīpanaḥ madhumocarasābhyāṃ ca yuktaḥ sarvātisāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वातिसारे न्यग्रोधादितित्तिरपुटपाकः न्यग्रोधादेश्च कल्केन पूरयेद्गौरतित्तिरेः निरन्त्रमुदरं सम्यक्पुटपाकेन तत्पचेत् तत्कल्कस्य रसः क्षौद्र युक्तः सर्वातिसारनुत्

sarvātisāre nyagrodhāditittirapuṭapākaḥ nyagrodhādeśca kalkena pūrayedgauratittireḥ nirantramudaraṃ samyakpuṭapākena tatpacet tatkalkasya rasaḥ kṣaudra yuktaḥ sarvātisāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुटपाकेन विपचेत्सुपक्वं दाडिमीजलम् तद्र सो मधुसंयुक्तः सर्वातीसारनाशनः

puṭapākena vipacetsupakvaṃ dāḍimījalam tadra so madhusaṃyuktaḥ sarvātīsāranāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजपूराम्रजम्बूनां पल्लवानि जटाः पृथक्

bījapūrāmrajambūnāṃ pallavāni jaṭāḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपचेत्पुटपाकेन क्षौद्र युक्तश्च तद्र सः छर्दिं निवारयेद्धोरां सर्वदोषसमुद्भवाम्

vipacetpuṭapākena kṣaudra yuktaśca tadra saḥ chardiṃ nivārayeddhorāṃ sarvadoṣasamudbhavām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टानां वृषपत्राणां पुटपाकरसो हिमः मधुयुक्तो जयेद्र क्तपित्तकासज्वरक्षयान्

piṣṭānāṃ vṛṣapatrāṇāṃ puṭapākaraso himaḥ madhuyukto jayedra ktapittakāsajvarakṣayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेत्क्षुद्रां सपञ्चाङ्गां पुटपाकेन तद्र सः पिप्पली चूर्णसंयुक्तः कासश्वासकफापहः

pacetkṣudrāṃ sapañcāṅgāṃ puṭapākena tadra saḥ pippalī cūrṇasaṃyuktaḥ kāsaśvāsakaphāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभीतकफलं किञ्चिद् घृतेनाभ्यज्य लेपयेत् गोधूमपिष्टेनाङ्गारैर्विपचेत्पुटपाकवत्

bibhītakaphalaṃ kiñcid ghṛtenābhyajya lepayet godhūmapiṣṭenāṅgārairvipacetpuṭapākavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पक्वं समुद्धृत्य त्वचं तस्य मुखे क्षिपेत् कासश्वासप्रतिश्यायस्वरभङ्गाञ्जयेत्ततः

tataḥ pakvaṃ samuddhṛtya tvacaṃ tasya mukhe kṣipet kāsaśvāsapratiśyāyasvarabhaṅgāñjayettataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णं किञ्चिद् घृताभ्यक्तं शुण्ठ्या एरण्डजैर्दलैः वेष्टितं पुटपाकेन विपचेन्मन्दवह्निना

cūrṇaṃ kiñcid ghṛtābhyaktaṃ śuṇṭhyā eraṇḍajairdalaiḥ veṣṭitaṃ puṭapākena vipacenmandavahninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत उद्धृत्य तच्चूर्णं ग्राह्य प्रातः सितासमम् येन यान्ति शमं पीडा आमातीसारसंभवाः

tata uddhṛtya taccūrṇaṃ grāhya prātaḥ sitāsamam yena yānti śamaṃ pīḍā āmātīsārasaṃbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुण्ठीकल्कं विनिक्षिप्य रसैरेरण्डमूलजैः विपचेत्पुटपाकेन तद्र सः क्षौद्र संयुतः आमवातसमुद्भूतां पीडां जयति दुस्तराम्

śuṇṭhīkalkaṃ vinikṣipya rasaireraṇḍamūlajaiḥ vipacetpuṭapākena tadra saḥ kṣaudra saṃyutaḥ āmavātasamudbhūtāṃ pīḍāṃ jayati dustarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौरणं कन्दमादाय पुटपाकेन पाचयेत् सतैललवणस्तस्य रसश्चार्शोविकारनुत्

sauraṇaṃ kandamādāya puṭapākena pācayet satailalavaṇastasya rasaścārśovikāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृच्छूले पुटपाकजमृगशृङ्गभस्म शरावसम्पुटे दग्धं शृङ्गं हरिणजं पिबेत् गव्येन सर्पिषा युक्तं हृच्छूलं नाशयेद् ध्रुवम्

hṛcchūle puṭapākajamṛgaśṛṅgabhasma śarāvasampuṭe dagdhaṃ śṛṅgaṃ hariṇajaṃ pibet gavyena sarpiṣā yuktaṃ hṛcchūlaṃ nāśayed dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.