Śārṅgadhara-saṃhitā 2.2

पथ्यारोहितकक्वाथं यवक्षारकणायुतम् पिबेत्प्रातर्यकृत्प्लीहगुल्मोदरनिवृत्तये

pathyārohitakakvāthaṃ yavakṣārakaṇāyutam pibetprātaryakṛtplīhagulmodaranivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्नवा दारुनिशा निशा शुण्ठी हरीतकी

punarnavā dāruniśā niśā śuṇṭhī harītakī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडूची चित्रको भार्ङ्गी देवदारु च तैः शृतः पाणिपादोदरमुखप्राप्तं शोफं निवारयेत्

guḍūcī citrako bhārṅgī devadāru ca taiḥ śṛtaḥ pāṇipādodaramukhaprāptaṃ śophaṃ nivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलत्रिकोद्भवं क्वाथं गोमूत्रेणैव पाययेत् वातश्लेष्मकृतं हन्ति शोथं वृषणसम्भवम्

phalatrikodbhavaṃ kvāthaṃ gomūtreṇaiva pāyayet vātaśleṣmakṛtaṃ hanti śothaṃ vṛṣaṇasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रास्नाऽमृताबलायष्टीगोकण्टैरण्डजः शृतः एरण्डतैलसंयुक्तो वृद्धिमन्त्रभवां जयेत्

rāsnā'mṛtābalāyaṣṭīgokaṇṭairaṇḍajaḥ śṛtaḥ eraṇḍatailasaṃyukto vṛddhimantrabhavāṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चनारत्वचः क्वाथः शुण्ठीचूर्णेन नाशयेत् गण्डमालां तथा क्वाथः क्षौद्रे ण वरुणत्वचः

kāñcanāratvacaḥ kvāthaḥ śuṇṭhīcūrṇena nāśayet gaṇḍamālāṃ tathā kvāthaḥ kṣaudre ṇa varuṇatvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लीपदमेदोरोगयोः शाखोटकत्वक्क्वाथः शाखोटवल्कलक्वाथं गोम्रूत्रेण युतं पिबेत् श्लीपदानां विनाशाय मेदोदोषनिवृत्तये

ślīpadamedorogayoḥ śākhoṭakatvakkvāthaḥ śākhoṭavalkalakvāthaṃ gomrūtreṇa yutaṃ pibet ślīpadānāṃ vināśāya medodoṣanivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्नवावरुणयोः क्वाथोऽन्तर्विद्र धीञ्जयेत् तथा शिग्रुभवः क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

punarnavāvaruṇayoḥ kvātho'ntarvidra dhīñjayet tathā śigrubhavaḥ kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपक्वान्तर्विद्र धौ वरुणादिगणक्वाथः वरुणादिगणक्वाथमपक्वे मध्यविद्र धौ ऊषकादिरजोयुक्तं पिबेच्छमनहेतवे

apakvāntarvidra dhau varuṇādigaṇakvāthaḥ varuṇādigaṇakvāthamapakve madhyavidra dhau ūṣakādirajoyuktaṃ pibecchamanahetave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरुणो बकपुष्पश्च बिल्वापामार्गचित्रकाः अग्निमन्थद्वयं शिग्रुद्वयं च बृहतीद्वयम्

varuṇo bakapuṣpaśca bilvāpāmārgacitrakāḥ agnimanthadvayaṃ śigrudvayaṃ ca bṛhatīdvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैरेयकत्रयं मूर्वा मेषशृङ्गी किरातकः अजशृङ्गी च बिम्बी च करञ्जश्च शतावरी

saireyakatrayaṃ mūrvā meṣaśṛṅgī kirātakaḥ ajaśṛṅgī ca bimbī ca karañjaśca śatāvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरुणादिगणक्वाथः कफमेदोहरः स्मृतः हन्ति गुल्मं शिरः शूलन्तथाभ्यन्तरविद्र धीन्

varuṇādigaṇakvāthaḥ kaphamedoharaḥ smṛtaḥ hanti gulmaṃ śiraḥ śūlantathābhyantaravidra dhīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खदिरत्रिफलाक्वाथो महिषीघृतसंयुतः विडङ्गचूर्णयुक्तश्च भगन्दरविनाशनः

khadiratriphalākvātho mahiṣīghṛtasaṃyutaḥ viḍaṅgacūrṇayuktaśca bhagandaravināśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलत्रिफलानिम्बकिरातखदिरासनैः क्वाथः पीतो जयेत्सर्वानुपदंशान्सगुग्गुलुः

paṭolatriphalānimbakirātakhadirāsanaiḥ kvāthaḥ pīto jayetsarvānupadaṃśānsagugguluḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतैरण्डवासानां क्वाथ एरण्डतैलयुक् पीतः सर्वाङ्गसञ्च्रारिवातरक्तं जयेद् ध्रुवम्

amṛtairaṇḍavāsānāṃ kvātha eraṇḍatailayuk pītaḥ sarvāṅgasañcrārivātaraktaṃ jayed dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलं त्रिफला तिक्ता गुडूची च शतावरी एतत्क्वाथो जयेत्पीतो वातास्रं दाहसंयुतम्

paṭolaṃ triphalā tiktā guḍūcī ca śatāvarī etatkvātho jayetpīto vātāsraṃ dāhasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतकुष्ठेऽवल्गुजचूर्णयुग्धात्र्यादिक्वाथः क्वाथोऽवल्गुजचूर्णाढ्यो धात्रीखदिरसारयोः जयेत्सुशीलितो नित्यं श्वित्रं पथ्याशिनां नृणाम्

śvetakuṣṭhe'valgujacūrṇayugdhātryādikvāthaḥ kvātho'valgujacūrṇāḍhyo dhātrīkhadirasārayoḥ jayetsuśīlito nityaṃ śvitraṃ pathyāśināṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातरक्तकुष्ठादौ लघुमञ्जिष्ठाऽदिक्वाथः मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचा दारुनिशाऽमृता निम्बश्चैषां कृतः क्वाथो वातरक्तविनाशनः पामाकपालिकाकुष्ठरक्तमण्डलजिन्मतः

vātaraktakuṣṭhādau laghumañjiṣṭhā'dikvāthaḥ mañjiṣṭhā triphalā tiktā vacā dāruniśā'mṛtā nimbaścaiṣāṃ kṛtaḥ kvātho vātaraktavināśanaḥ pāmākapālikākuṣṭharaktamaṇḍalajinmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जिष्ठामुस्तकुटजगुडूचीकुष्ठनागरैः भार्ङ्गीक्षुद्रा वचानिम्बनिशाद्वयफलत्रिकैः

mañjiṣṭhāmustakuṭajaguḍūcīkuṣṭhanāgaraiḥ bhārṅgīkṣudrā vacānimbaniśādvayaphalatrikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोलकटुकीमूर्वाविडङ्गासनचित्रकैः शतावरीत्रायमाणाकृष्णेन्द्र यववासकैः

paṭolakaṭukīmūrvāviḍaṅgāsanacitrakaiḥ śatāvarītrāyamāṇākṛṣṇendra yavavāsakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृङ्गराजमहादारुपाठाखदिरचन्दनैः त्रिवृद्वरुणकैरातवाकुचीकृतमालकैः

bhṛṅgarājamahādārupāṭhākhadiracandanaiḥ trivṛdvaruṇakairātavākucīkṛtamālakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाखोटकमहानिम्बकरञ्जातिविषाजलैः इन्द्र वारुणिकानन्तासारिवापर्पटैः समैः

śākhoṭakamahānimbakarañjātiviṣājalaiḥ indra vāruṇikānantāsārivāparpaṭaiḥ samaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एमिः कृतं पिबेत्क्वाथं कणागुग्गुलुसंयुतम् अष्टादशसु कुष्ठेषु वातरक्तार्दिते तथा

emiḥ kṛtaṃ pibetkvāthaṃ kaṇāguggulusaṃyutam aṣṭādaśasu kuṣṭheṣu vātaraktārdite tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदंशे श्लीपदे च प्रसुप्तौ पक्षघातके मेदोदोषे नेत्ररोगे मञ्जिष्ठादिः प्रशस्यते

upadaṃśe ślīpade ca prasuptau pakṣaghātake medodoṣe netraroge mañjiṣṭhādiḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोरोगे नेत्ररोगादौ च पथ्यादिषडङ्गक्वाथः पथ्याऽक्षधात्रीभूनिम्बनिशानिम्बामृतायुतैः

śiroroge netrarogādau ca pathyādiṣaḍaṅgakvāthaḥ pathyā'kṣadhātrībhūnimbaniśānimbāmṛtāyutaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतः क्वाथः षडङ्गोऽय सगुडः शीर्षशूलहृत् भ्रूशङ्खकर्णशूलानि तथाऽधशिरसो रुजम्

kṛtaḥ kvāthaḥ ṣaḍaṅgo'ya saguḍaḥ śīrṣaśūlahṛt bhrūśaṅkhakarṇaśūlāni tathā'dhaśiraso rujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यावर्त्तं शङ्खकं च दन्तपातं च तद्रुजम् नक्तान्ध्यं पटलं शुक्रं चक्षुःपीडां व्यपोहति

sūryāvarttaṃ śaṅkhakaṃ ca dantapātaṃ ca tadrujam naktāndhyaṃ paṭalaṃ śukraṃ cakṣuḥpīḍāṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासाविश्वामृतादार्वीरक्तचन्दनचित्रकैः भूनिम्बनिम्बकटुकापटोलत्रिफलाऽम्बुदैः

vāsāviśvāmṛtādārvīraktacandanacitrakaiḥ bhūnimbanimbakaṭukāpaṭolatriphalā'mbudaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवकालिङ्गकुटजैः क्वाथः सर्वाक्षिरोगहा वैस्वर्यं पीनसं श्वासं नाशयेदुरसः क्षतम्

yavakāliṅgakuṭajaiḥ kvāthaḥ sarvākṣirogahā vaisvaryaṃ pīnasaṃ śvāsaṃ nāśayedurasaḥ kṣatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमृतात्रिफलाक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः सक्षौद्रः शीलितो नित्यं सर्वनेत्रव्यथां जयेत्

amṛtātriphalākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṃyutaḥ sakṣaudraḥ śīlito nityaṃ sarvanetravyathāṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षवटवेतसजं शृतम् व्रणशोथोपदंशानां नाशनं क्षालनात्स्मृतम्

aśvatthodumbaraplakṣavaṭavetasajaṃ śṛtam vraṇaśothopadaṃśānāṃ nāśanaṃ kṣālanātsmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रमथ्याऽदिकषायभेदानाह तत्र प्रमथ्यापरिभाषा प्रमथ्या प्रोच्यते द्र व्यपलात्कल्कीकृताच्छृतात् तोयेऽष्टगुणिते यस्याः पानमाहुः पलद्वयम्

atha pramathyā'dikaṣāyabhedānāha tatra pramathyāparibhāṣā pramathyā procyate dra vyapalātkalkīkṛtācchṛtāt toye'ṣṭaguṇite yasyāḥ pānamāhuḥ paladvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुस्तकेन्द्र यवैः सिद्धा प्रमथ्या द्विपलोन्मिता सुशीता मधुसंयुक्ता रक्तातीसारनाशिनी

mustakendra yavaiḥ siddhā pramathyā dvipalonmitā suśītā madhusaṃyuktā raktātīsāranāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यं चतुष्पलं द्र व्यं चतुःषष्टिपले जले तत्क्वाथेनार्धशिष्टेन यवागूं साधयेद्घनाम्

sādhyaṃ catuṣpalaṃ dra vyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale tatkvāthenārdhaśiṣṭena yavāgūṃ sādhayedghanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम्राम्रातकजम्बूत्वक्कषाये विपचेद् बुधः यवागूं शालिभिर्युक्तां तां भुक्त्वा ग्रहणीं जयेत्

āmrāmrātakajambūtvakkaṣāye vipaced budhaḥ yavāgūṃ śālibhiryuktāṃ tāṃ bhuktvā grahaṇīṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कद्र व्यपलं शुण्ठी पिप्पली चार्धकार्षिकी वारिप्रस्थेन विपचेत्स द्र वो यूष उच्यते

kalkadra vyapalaṃ śuṇṭhī pippalī cārdhakārṣikī vāriprasthena vipacetsa dra vo yūṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलत्थयवकोलैश्च मुद्गैर्मूलकग्रन्थिकैः शुण्ठीधान्याकयुक्तैश्च यूषः श्लेष्मानिलापहः

kulatthayavakolaiśca mudgairmūlakagranthikaiḥ śuṇṭhīdhānyākayuktaiśca yūṣaḥ śleṣmānilāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमुष्टिक इत्येष सन्निपातज्वरं जयेत् आमवातहरः कण्ठहृद्वक्त्राणां विशोधनः

saptamuṣṭika ityeṣa sannipātajvaraṃ jayet āmavātaharaḥ kaṇṭhahṛdvaktrāṇāṃ viśodhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुण्णं द्र व्यपलं साध्यं चतुःषष्टिपले जले अर्द्धशिष्टं च तद्देयं पाने भक्तादिसंविधौ

kṣuṇṇaṃ dra vyapalaṃ sādhyaṃ catuḥṣaṣṭipale jale arddhaśiṣṭaṃ ca taddeyaṃ pāne bhaktādisaṃvidhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उशीरपर्पटोदीच्यमुस्तनागरचन्दनैः जलं शृतं हिमं पेयं पिपासाज्वरनाशनम्

uśīraparpaṭodīcyamustanāgaracandanaiḥ jalaṃ śṛtaṃ himaṃ peyaṃ pipāsājvaranāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्धकेन वा अथवा क्वथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत्

aṣṭamenāṃśaśeṣeṇa caturthenārdhakena vā athavā kvathanenaiva siddhamuṣṇodakaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मामवातमेदोघ्नं बस्तिशोधनदीपनम् कासश्वासज्वरहरं पीतमुष्णोदकं निशि

śleṣmāmavātamedoghnaṃ bastiśodhanadīpanam kāsaśvāsajvaraharaṃ pītamuṣṇodakaṃ niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरमष्टगुणं द्र व्यात्क्षीरान्नीरं चतुर्गुणम् क्षीरावशेषं तत्पीतं शूलमामोद्भवं जयेत्

kṣīramaṣṭaguṇaṃ dra vyātkṣīrānnīraṃ caturguṇam kṣīrāvaśeṣaṃ tatpītaṃ śūlamāmodbhavaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिर्वज्वराणां जीर्णानां क्षीरं भैषज्यमुत्तमम् श्वासात्कासाच्छिरः शूलात्पार्श्वशूलात्सपीनसात् मुच्यते ज्वरितः पीत्वा पञ्चमूलीशृतं पयः

sirvajvarāṇāṃ jīrṇānāṃ kṣīraṃ bhaiṣajyamuttamam śvāsātkāsācchiraḥ śūlātpārśvaśūlātsapīnasāt mucyate jvaritaḥ pītvā pañcamūlīśṛtaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिकण्टकबलाव्याघ्रीगुडनागरसाधितम् वर्चोमूत्रविबन्धघ्नं कफज्वरहरं पयः

trikaṇṭakabalāvyāghrīguḍanāgarasādhitam varcomūtravibandhaghnaṃ kaphajvaraharaṃ payaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नप्रक्रिया तत्र यवागूकृशरासाधनविधिः अथान्नप्रक्रियाऽत्रैव प्रोच्यते नातिविस्तरा यवागूः षड्गुणजले सिद्धा स्यात्कृशरा घना

annaprakriyā tatra yavāgūkṛśarāsādhanavidhiḥ athānnaprakriyā'traiva procyate nātivistarā yavāgūḥ ṣaḍguṇajale siddhā syātkṛśarā ghanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तण्डुलैर्मुद्गमाषैश्च तिलैर्वा साधिता हिता यवागूर्ग्राहिणीबल्या तर्पणी वातनाशिनी

taṇḍulairmudgamāṣaiśca tilairvā sādhitā hitā yavāgūrgrāhiṇībalyā tarpaṇī vātanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलेपी घनसिक्था स्यात्सिद्धा नीरे चतुर्गुणे बृंहणी तर्पणी हृद्या मधुरा पित्तनाशिनी

vilepī ghanasikthā syātsiddhā nīre caturguṇe bṛṃhaṇī tarpaṇī hṛdyā madhurā pittanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र वाधिका स्वल्पसिक्था चतुर्दशगुणे जले सिद्धा पेया बुधैर्ज्ञेया यूषः किञ्चिद् घनः स्मृतः

dra vādhikā svalpasikthā caturdaśaguṇe jale siddhā peyā budhairjñeyā yūṣaḥ kiñcid ghanaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेया लघुतराज्ञेया ग्राहिणी धातुपुष्टिदा यूषो बल्यस्ततः कण्ठ्यो लघुपाकः कफापहः

peyā laghutarājñeyā grāhiṇī dhātupuṣṭidā yūṣo balyastataḥ kaṇṭhyo laghupākaḥ kaphāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जले चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुष्पलम् विपचेत्स्रावयेन्मण्डं स भक्तो मधुरो लघुः

jale caturdaśaguṇe taṇḍulānāṃ catuṣpalam vipacetsrāvayenmaṇḍaṃ sa bhakto madhuro laghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरे चतुर्दशगुणे सिद्धो मण्डस्त्वसिक्थकः शुण्ठीसैन्धवसंयुक्तः पाचनो दीपनः परः

nīre caturdaśaguṇe siddho maṇḍastvasikthakaḥ śuṇṭhīsaindhavasaṃyuktaḥ pācano dīpanaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यत्रिकटुसिन्धूत्थमुद्गतण्डुलयोजितः भृष्टश्च हिङ्गुतैलाभ्यां स मण्डोऽष्टगुणः स्मृतः

dhānyatrikaṭusindhūtthamudgataṇḍulayojitaḥ bhṛṣṭaśca hiṅgutailābhyāṃ sa maṇḍo'ṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीपनः प्राणदो बस्तिशोधनो रक्तवर्धनः ज्वरजित्सर्वदोषघ्नो मण्डोऽष्टगुण उच्यते

dīpanaḥ prāṇado bastiśodhano raktavardhanaḥ jvarajitsarvadoṣaghno maṇḍo'ṣṭaguṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकण्डितैस्तथा भृष्टैर्वाट्यमण्डो यवैर्भवेत् कफपित्तहरः कण्ठ्यो रक्तपित्तप्रसादनः

sukaṇḍitaistathā bhṛṣṭairvāṭyamaṇḍo yavairbhavet kaphapittaharaḥ kaṇṭhyo raktapittaprasādanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाजैर्वा तण्डुलैभृष्टैर्लाजमण्डः प्रकीर्त्तितः श्लेष्मपित्तहरो ग्राही पिपासाज्वरजिन्मतः

lājairvā taṇḍulaibhṛṣṭairlājamaṇḍaḥ prakīrttitaḥ śleṣmapittaharo grāhī pipāsājvarajinmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.