Śārṅgadhara-saṃhitā 3.13

सेकं आश्च्योतनं पिण्डी बिडालस्तर्पणं तथा पुटपाकोऽञ्जनं चैभिः कल्पैर्नेत्रमुपाचरेत्

sekaṃ āścyotanaṃ piṇḍī biḍālastarpaṇaṃ tathā puṭapāko'ñjanaṃ caibhiḥ kalpairnetramupācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेकस्तु सूक्ष्मधाराभिः सर्वस्मिन्नयने हितः मीलिताक्षस्य मत्तर्यस्य प्रदेयश्चतुरङ्गुलात्

sekastu sūkṣmadhārābhiḥ sarvasminnayane hitaḥ mīlitākṣasya mattaryasya pradeyaścaturaṅgulāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चापि स्नेहनो वाते रक्ते पित्ते च रोपणः लेखनश्च कफे कार्यस्तस्य मात्राऽधुनोच्यते

sa cāpi snehano vāte rakte pitte ca ropaṇaḥ lekhanaśca kaphe kāryastasya mātrā'dhunocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्वाक्शतैः स्नेहनेषु चतुर्भिश्चैव रोपणे वाक्शतैश्च त्रिभिः कार्यः सेकोलेखनकर्मणि

ṣaḍvākśataiḥ snehaneṣu caturbhiścaiva ropaṇe vākśataiśca tribhiḥ kāryaḥ sekolekhanakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यस्तु दिवसे सेको रात्रौ चात्ययिके गदे

kāryastu divase seko rātrau cātyayike gade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डत्वक्पत्रमूलैः शृतमाजं पयोहितम् सुखोष्णं सेचनं नेत्रे वाताभिष्यन्दनाशनम्

eraṇḍatvakpatramūlaiḥ śṛtamājaṃ payohitam sukhoṣṇaṃ secanaṃ netre vātābhiṣyandanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिषेकोहितोनेत्रे पयः कोष्णं ससैन्धवम् रजनीदारुसिद्धं वा सैन्धवेनसमन्वितम्

pariṣekohitonetre payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavenasamanvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताभिष्यन्दशमनं हितं मारुतपर्यये शुष्काक्षिपाके च हितमिदं सेचनकं सदा

vātābhiṣyandaśamanaṃ hitaṃ mārutaparyaye śuṣkākṣipāke ca hitamidaṃ secanakaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तरक्ताभिघातजनेत्रपीडाहृत्सेकः साबरं मधुकं तुल्यं घृतभृष्टं सुचूर्णितम् छागक्षीरे घृतं सेकात्पित्तरक्ताभिघातजित्

pittaraktābhighātajanetrapīḍāhṛtsekaḥ sābaraṃ madhukaṃ tulyaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitam chāgakṣīre ghṛtaṃ sekātpittaraktābhighātajit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलालोध्रयष्टीभिः शर्कराभद्र मुस्तकैः पिष्टः शीताम्बुना सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः

triphalālodhrayaṣṭībhiḥ śarkarābhadra mustakaiḥ piṣṭaḥ śītāmbunā seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाक्षामधुकमञ्जिष्ठालोध्रकालानुसारिवाः पुण्डरीकयुतः सेको रक्ताभिष्यन्दनाशनः

lākṣāmadhukamañjiṣṭhālodhrakālānusārivāḥ puṇḍarīkayutaḥ seko raktābhiṣyandanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतलोध्रं घृते भृष्टं चूर्णितं पटविस्रुतम् उष्णाम्बुना विमृदितं सेकाच्छूलघ्नमम्बके

śvetalodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ paṭavisrutam uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekācchūlaghnamambake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाश्च्योतनविधिः तत्राश्च्योतनकर्मसमयः अथाश्च्योतनकं कार्यं निशायां न कथंचन

athāścyotanavidhiḥ tatrāścyotanakarmasamayaḥ athāścyotanakaṃ kāryaṃ niśāyāṃ na kathaṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मीलितेऽक्ष्णि दृङ्मध्ये बिन्दुभिर्द्व्यङ्गुलाद्धितम्

unmīlite'kṣṇi dṛṅmadhye bindubhirdvyaṅgulāddhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणानुसारेण बिन्दुप्रक्षेपसंख्यानिर्देशः बिन्दवोऽष्टौ लेखनेषु स्नेहने दश बिन्दवः रोपणे द्वादश प्रोक्तास्ते शीतेकोष्णरूपिणः उष्णे च शीतरूपाः स्युः सर्वत्रैवैष निश्चयः

guṇānusāreṇa binduprakṣepasaṃkhyānirdeśaḥ bindavo'ṣṭau lekhaneṣu snehane daśa bindavaḥ ropaṇe dvādaśa proktāste śītekoṣṇarūpiṇaḥ uṣṇe ca śītarūpāḥ syuḥ sarvatraivaiṣa niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातादिभेदेनाश्च्योतनपदार्थनिर्देशः वाते तिक्तं तथा स्निग्धं पित्ते मधुरशीतलम् तिक्तोष्णरूक्षं च कफे क्रमादाश्च्योतनं हितम्

vātādibhedenāścyotanapadārthanirdeśaḥ vāte tiktaṃ tathā snigdhaṃ pitte madhuraśītalam tiktoṣṇarūkṣaṃ ca kaphe kramādāścyotanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्च्योतनानां सर्वेषां मात्रा स्याद्वाक्शतं हिता निमेषोन्मेषणं पुंसामङ्गुल्याच्छोटिकाऽथवा गुर्वक्षरोच्चारणं वा वाङ्मात्रेयं स्मृता बुधैः

āścyotanānāṃ sarveṣāṃ mātrā syādvākśataṃ hitā nimeṣonmeṣaṇaṃ puṃsāmaṅgulyācchoṭikā'thavā gurvakṣaroccāraṇaṃ vā vāṅmātreyaṃ smṛtā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिल्वादिपञ्चमूलेन बृहत्येरण्डशिग्रुभिः क्वाथ आश्च्योतने कोष्णो वाताभिष्यन्दनाशनः

bilvādipañcamūlena bṛhatyeraṇḍaśigrubhiḥ kvātha āścyotane koṣṇo vātābhiṣyandanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बुपिष्टैर्निम्बपत्रैस्त्वचं लोध्रस्य लेपयेत् प्रताप्य वह्निना पिष्ट्वा तद्र सो नेत्रपूरणात् वातोत्थं रक्तपित्तोत्थमभिष्यन्दं विनाशयेत्

ambupiṣṭairnimbapatraistvacaṃ lodhrasya lepayet pratāpya vahninā piṣṭvā tadra so netrapūraṇāt vātotthaṃ raktapittotthamabhiṣyandaṃ vināśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलाश्च्योतनं नेत्रे सर्वाभिष्यन्दनाशनम्

triphalāścyotanaṃ netre sarvābhiṣyandanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तादिजनेत्रपीडास्वाश्च्योतनम् स्त्रीस्तन्याश्च्योतनं नेत्रे रक्तपित्तानिलार्त्तिजित् क्षीरसर्पिर्घृतं वाऽपि वातरक्तरुजं जयेत्

raktapittādijanetrapīḍāsvāścyotanam strīstanyāścyotanaṃ netre raktapittānilārttijit kṣīrasarpirghṛtaṃ vā'pi vātaraktarujaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डी कवलिका प्रोक्ता बद्ध्य्ते पट्टवस्त्रकैः नेत्राभिष्यन्दयोग्या सा व्रणेष्वपि निबद्ध्यते

piṇḍī kavalikā proktā baddhyte paṭṭavastrakaiḥ netrābhiṣyandayogyā sā vraṇeṣvapi nibaddhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्यन्दाधिमन्थयोः शिरोविरेचनम् अभिष्यन्देऽधिमन्थे च सञ्जाते श्लेष्मसम्भवे स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य शिरस्तीक्ष्णैर्विरेचयेत्

abhiṣyandādhimanthayoḥ śirovirecanam abhiṣyande'dhimanthe ca sañjāte śleṣmasambhave snigdhasvinnottamāṅgasya śirastīkṣṇairvirecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिमन्थेषु सर्वेषु ललाटे वेधयेच्छिराम् अशान्ते सर्वथा मन्थे भ्रुवोरुपरि दाहयेत्

adhimantheṣu sarveṣu lalāṭe vedhayecchirām aśānte sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्यन्देषु सर्वेषु बध्नीयात्पिण्डिकां बुधः

abhiṣyandeṣu sarveṣu badhnīyātpiṇḍikāṃ budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातामिष्यन्दशान्त्यर्थं स्निग्धोष्णा पिण्डिका भवेत् एरण्डपत्रमूलत्वङ्निर्मिता वातनाशिनी

vātāmiṣyandaśāntyarthaṃ snigdhoṣṇā piṇḍikā bhavet eraṇḍapatramūlatvaṅnirmitā vātanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ताभिष्यन्दनाशाय धात्रीपिंडी सुखावहा महा निम्बफलोद्भूता पिंडी वा पित्तनाशिनी

pittābhiṣyandanāśāya dhātrīpiṃḍī sukhāvahā mahā nimbaphalodbhūtā piṃḍī vā pittanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिग्रुपत्रकृता पिण्डी श्लेष्माभिष्यन्दनाशिनी

śigrupatrakṛtā piṇḍī śleṣmābhiṣyandanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निम्बपत्रकृता पिण्डी श्लेष्मपित्तहरा भवेत् त्रिफलापिण्डिका प्रोक्ता नाशने श्लेष्मपित्तयोः

nimbapatrakṛtā piṇḍī śleṣmapittaharā bhavet triphalāpiṇḍikā proktā nāśane śleṣmapittayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्ट्वा काञ्जिकतोयेन घृतभृष्टा च पिण्डिका लोध्रस्य हरति क्षिप्रमभिष्यन्दमसृग्भवम्

piṣṭvā kāñjikatoyena ghṛtabhṛṣṭā ca piṇḍikā lodhrasya harati kṣipramabhiṣyandamasṛgbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुण्ठीनिम्बदलैः पिण्डी सुखोष्णा स्वल्पसैन्धवा धार्या चक्षुषि संयोगाच्छोथकण्डूव्यथाऽपहा

śuṇṭhīnimbadalaiḥ piṇḍī sukhoṣṇā svalpasaindhavā dhāryā cakṣuṣi saṃyogācchothakaṇḍūvyathā'pahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिडालको बहिर्लेपो नेत्रे पक्ष्मविवर्जितः तस्य मात्रा परिज्ञेया मुखलेपविधानवत्

biḍālako bahirlepo netre pakṣmavivarjitaḥ tasya mātrā parijñeyā mukhalepavidhānavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यष्टीगैरिकसिन्धूत्थदार्वीतार्क्ष्यः समांशकैः जलपिष्टैर्बहिर्लेपः सर्वनेत्रामयापहः

yaṣṭīgairikasindhūtthadārvītārkṣyaḥ samāṃśakaiḥ jalapiṣṭairbahirlepaḥ sarvanetrāmayāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जनेन वा लेपः पथ्याविश्वदलैरपि कुमारिकाऽग्निपत्रैर्वा दाडिमीपल्लवैरपि वचाहरिद्रा निम्बैर्वा तथा नागरगैरिकैः

rasāñjanena vā lepaḥ pathyāviśvadalairapi kumārikā'gnipatrairvā dāḍimīpallavairapi vacāharidrā nimbairvā tathā nāgaragairikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दग्ध्वा ससैन्धवं लोध्रं मधूच्छिष्टयुते घृते पिष्टमञ्जनलेपाभ्यां सद्यो नेत्ररुजाऽपहम्

dagdhvā sasaindhavaṃ lodhraṃ madhūcchiṣṭayute ghṛte piṣṭamañjanalepābhyāṃ sadyo netrarujā'paham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहस्य पात्रे संघृष्टो रसो निम्बफलोद्भवः किञ्चिद्घनो बहिर्लेपान्नेत्रबाधां व्यपोहति

lohasya pātre saṃghṛṣṭo raso nimbaphalodbhavaḥ kiñcidghano bahirlepānnetrabādhāṃ vyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचूर्ण्य मरिचं केशराजस्वरसमर्दनात् लेपनादर्मणां नाशं करोत्येष प्रयोगराट्

saṃcūrṇya maricaṃ keśarājasvarasamardanāt lepanādarmaṇāṃ nāśaṃ karotyeṣa prayogarāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विन्नां भित्वा विनिष्पीड्य भिन्नामञ्जननामिकाम् शिलैलानतसिन्धूत्थैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्

svinnāṃ bhitvā viniṣpīḍya bhinnāmañjananāmikām śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तर्पणविधिः तत्रादौ तर्पणयोग्यनेत्रलक्षणम् अथ तर्पणकं वच्मि नेत्रतृप्तिकरं परम् यद्रू क्षं परिशुष्कं च नेत्रं कुटिलमाविलम्

atha tarpaṇavidhiḥ tatrādau tarpaṇayogyanetralakṣaṇam atha tarpaṇakaṃ vacmi netratṛptikaraṃ param yadrū kṣaṃ pariśuṣkaṃ ca netraṃ kuṭilamāvilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीर्णपक्ष्मशिरोत्पातकृच्छ्रोन्मीलन संयुतम् तिमिरार्जुनशुक्राद्यैरभिष्यन्दाधिमन्थकैः

śīrṇapakṣmaśirotpātakṛcchronmīlana saṃyutam timirārjunaśukrādyairabhiṣyandādhimanthakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्काक्षिपाकशोथाभ्यां युक्तं वातविपर्ययैः तन्नेत्रं तर्पणे योज्यं नेत्ररोगविशारदैः तर्पणे वर्ज्यविषयाः दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च अशान्तोपद्र वे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते

śuṣkākṣipākaśothābhyāṃ yuktaṃ vātaviparyayaiḥ tannetraṃ tarpaṇe yojyaṃ netrarogaviśāradaiḥ tarpaṇe varjyaviṣayāḥ durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca aśāntopadra ve cākṣṇi tarpaṇaṃ na praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातातपरजोहीने देशे चोत्तानशायिनः आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ

vātātaparajohīne deśe cottānaśāyinaḥ ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समौ दृढावसम्बाधौ कर्त्तव्यौ नेत्रकोशयोः पूरयेद् घृतमण्डेन विलीनेन सुखोदकैः अथवा शतधौतेन सर्पिषा क्षीरजेन वा

samau dṛḍhāvasambādhau karttavyau netrakośayoḥ pūrayed ghṛtamaṇḍena vilīnena sukhodakaiḥ athavā śatadhautena sarpiṣā kṣīrajena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमग्नान्यक्षिपक्ष्माणि यावत्स्युस्तावदेव हि पूरयेन्मीलिते नेत्रे तत उन्मीलयेच्छनैः

nimagnānyakṣipakṣmāṇi yāvatsyustāvadeva hi pūrayenmīlite netre tata unmīlayecchanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयेद्वर्त्मरोगेषु वाङ्मात्राणां शतं बुधः

dhārayedvartmarogeṣu vāṅmātrāṇāṃ śataṃ budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छे कफे सन्धिरोगे मात्रापञ्चशतं हितम् शुक्ले च षट्शतं कृष्णरोगे सप्तशतं मतम्

svacche kaphe sandhiroge mātrāpañcaśataṃ hitam śukle ca ṣaṭśataṃ kṛṣṇaroge saptaśataṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिरोगेष्वष्टशतमधिमन्थे सहस्रकम् सहस्रं वातरोगेषु धार्यमेवं हि तर्पणम्

dṛṣṭirogeṣvaṣṭaśatamadhimanthe sahasrakam sahasraṃ vātarogeṣu dhāryamevaṃ hi tarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विन्नेन यवपिष्टेन स्नेहवीर्येरितं ततः यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत्

svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम्

ekāhaṃ vā tryahaṃ vā'pi pañcāhaṃ ceṣyate param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रेष्वेतानि भावयेत् सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् निवृत्तिर्व्याधिशान्तिश्च क्रियालाघवमेव च

tarpaṇe tṛptiliṅgāni netreṣvetāni bhāvayet sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam nivṛttirvyādhiśāntiśca kriyālāghavameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ साश्रु गुरु स्निग्धं नेत्रं स्यादतितर्पितम्

atha sāśru guru snigdhaṃ netraṃ syādatitarpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षमस्राविलं रुग्णं नेत्रं स्याद्धीनतर्पितम्

rūkṣamasrāvilaṃ rugṇaṃ netraṃ syāddhīnatarpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षस्निग्धोपचाराभ्यामेतयोः स्यात्प्रतिक्रिया

rūkṣasnigdhopacārābhyāmetayoḥ syātpratikriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकस्य साधनम् द्वौ बिल्वमात्रौ मांसस्य पिण्डौ स्निग्धौ सुपेषितौ

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākasya sādhanam dvau bilvamātrau māṃsasya piṇḍau snigdhau supeṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र व्याणां बिल्वमात्रं तु द्र वाणां कुडवो मतः तदेकस्थं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् पुटपाकेन तत्पक्त्वा गृह्णीयात्तद्र सं बुधः दृष्टिमध्ये निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः

dra vyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dra vāṇāṃ kuḍavo mataḥ tadekasthaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam puṭapākena tatpaktvā gṛhṇīyāttadra saṃ budhaḥ dṛṣṭimadhye niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहनो लेखनश्चैव रोपणश्चेति स त्रिधा

snehano lekhanaścaiva ropaṇaśceti sa tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि हि लेखनः दृष्टेर्बलार्थमितरः पित्तासृग्व्रणवातनुत्

hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi hi lekhanaḥ dṛṣṭerbalārthamitaraḥ pittāsṛgvraṇavātanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिर्मांसवसामज्जामेदःस्वाद्वौषधैः कृतः स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते दृशोः

sarpirmāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ snehanaḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate dṛśoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्र व्यसंयुतैः कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः समुद्र फेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः लेखनो वाक्शतं धार्यस्तस्यैतावद्विधारणम्

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadra vyasaṃyutaiḥ kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ samudra phenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ lekhano vākśataṃ dhāryastasyaitāvadvidhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तकद्र व्यपाचितः लेखनात्त्रिगुणो धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः

stanyajāṅgalamadhvājyatiktakadra vyapācitaḥ lekhanāttriguṇo dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितरेत्तर्पणोक्तां तु क्रियां व्यापत्तिदर्शने

vitarettarpaṇoktāṃ tu kriyāṃ vyāpattidarśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाञ्जनविधानम् तत्रादावञ्जनयोग्य समयाः अथ सम्पक्वदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् हेमन्ते शिशिरे चैव मध्याह्नेऽञ्जनमिष्यते

athāñjanavidhānam tatrādāvañjanayogya samayāḥ atha sampakvadoṣasya prāptamañjanamācaret hemante śiśire caiva madhyāhne'ñjanamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वाह्णे चापराह्णेच ग्रीष्मे शरदि चेष्यते वर्षासु नाभ्रे नात्युष्णे वसन्ते च सदैव हि

pūrvāhṇe cāparāhṇeca grīṣme śaradi ceṣyate varṣāsu nābhre nātyuṣṇe vasante ca sadaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेखनं रोपणं चैव तथा स्यात्स्नेहनाञ्जनम्

lekhanaṃ ropaṇaṃ caiva tathā syātsnehanāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेखनं क्षारतीक्ष्णाम्लरसैरञ्जनमिष्यते कषायतिक्तरसयुक्सस्नेहं रोपणं मतम् मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं च प्रसादनम्

lekhanaṃ kṣāratīkṣṇāmlarasairañjanamiṣyate kaṣāyatiktarasayuksasnehaṃ ropaṇaṃ matam madhuraṃ snehasampannamañjanaṃ ca prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि च कुर्याच्छलाकयाऽङ्गुल्या हीनानि च यथोत्तरम्

guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni ca kuryācchalākayā'ṅgulyā hīnāni ca yathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रान्ते प्ररुदिते भीते पीतमद्ये नवज्वरे अजीर्णे वेगघाते च नाञ्जनं सम्प्रशस्यते

śrānte prarudite bhīte pītamadye navajvare ajīrṇe vegaghāte ca nāñjanaṃ sampraśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्त्तिं तीक्ष्णाञ्जने भिषक् प्रमाणं मध्यमेऽध्यर्द्धं द्विगुणं तु मृदौ भवेत्

hareṇumātrāṃ kurvīta varttiṃ tīkṣṇāñjane bhiṣak pramāṇaṃ madhyame'dhyarddhaṃ dviguṇaṃ tu mṛdau bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसक्रिया तूत्तमा स्यात्त्रिविडङ्गमिता हिता मध्यमा द्विविडङ्गा स्याद्धीना त्वेकविडङ्गिका

rasakriyā tūttamā syāttriviḍaṅgamitā hitā madhyamā dviviḍaṅgā syāddhīnā tvekaviḍaṅgikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरेचनिकचूर्णं तु द्विशलाकं विधीयते मृदौ तु त्रिशलाकं स्याच्चतस्रः स्नैहिकेऽञ्जने

vairecanikacūrṇaṃ tu dviśalākaṃ vidhīyate mṛdau tu triśalākaṃ syāccatasraḥ snaihike'ñjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखयोः कुण्ठिता श्लक्ष्णा शलाकाऽष्टाङ्गुलोन्मिता अश्मजा धातुजा वा स्यात्कलायपरिमण्डला

mukhayoḥ kuṇṭhitā ślakṣṇā śalākā'ṣṭāṅgulonmitā aśmajā dhātujā vā syātkalāyaparimaṇḍalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम्रलोहाश्मसञ्जाता शलाका लेखने मता सुवर्णरजतोद्भूता शलाका स्नेहने मता अङ्गुली च मृदुत्वेन कथिता रोपणे बुधैः

tāmralohāśmasañjātā śalākā lekhane matā suvarṇarajatodbhūtā śalākā snehane matā aṅgulī ca mṛdutvena kathitā ropaṇe budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायं प्रातर्वाञ्जनं स्यात्तत्सदा नैव कारयेत्

sāyaṃ prātarvāñjanaṃ syāttatsadā naiva kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिशीतोष्णवाताभ्रवेलायां सम्प्रशस्यते कृष्णभागादधः कुर्यादपाङ्गं यावदञ्जनम्

nātiśītoṣṇavātābhravelāyāṃ sampraśasyate kṛṣṇabhāgādadhaḥ kuryādapāṅgaṃ yāvadañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खनाभिर्बिभीतस्य मज्जा पथ्या मनः शिला पिप्पली मरिचं कुष्ठं वचा चेति समांशकम्

śaṅkhanābhirbibhītasya majjā pathyā manaḥ śilā pippalī maricaṃ kuṣṭhaṃ vacā ceti samāṃśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छागीक्षीरेण संपिष्य वर्त्तिं कृत्वा यवोन्मिताम् हरेणुमात्रां संघृष्य जलैः कुर्यादथाञ्जनम्

chāgīkṣīreṇa saṃpiṣya varttiṃ kṛtvā yavonmitām hareṇumātrāṃ saṃghṛṣya jalaiḥ kuryādathāñjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिमिरं मांसवृद्धिं च काचं पटलमर्बुदम् रात्र्यान्ध्यं वार्षिकं पुष्पं वर्त्तिश्चन्द्रो दया जयेत्

timiraṃ māṃsavṛddhiṃ ca kācaṃ paṭalamarbudam rātryāndhyaṃ vārṣikaṃ puṣpaṃ varttiścandro dayā jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलाशपुष्पस्वरसैर्बहुशः परिभाविता करञ्जीबीजवर्त्तिस्तु दृष्टेः पुष्पं विनाशयेत्

palāśapuṣpasvarasairbahuśaḥ paribhāvitā karañjībījavarttistu dṛṣṭeḥ puṣpaṃ vināśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्र फेनसिन्धूत्थशङ्खदक्षाण्डवल्कलैः शिग्रुबीजयुतैर्वर्त्तिः शुक्रादींश्छस्त्रवल्लिखेत्

samudra phenasindhūtthaśaṅkhadakṣāṇḍavalkalaiḥ śigrubījayutairvarttiḥ śukrādīṃśchastravallikhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तैर्हस्तिवराहोष्ट्रगोहयाजखरोद्भवैः शङ्खमुक्ताऽम्भोधिफेनयुतैः सर्वैर्विचूर्णितैः दन्तवर्त्तिः कृता श्लक्ष्णा शुक्राणां नाशिनी परा

dantairhastivarāhoṣṭragohayājakharodbhavaiḥ śaṅkhamuktā'mbhodhiphenayutaiḥ sarvairvicūrṇitaiḥ dantavarttiḥ kṛtā ślakṣṇā śukrāṇāṃ nāśinī parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलोत्पलं शिग्रुबीजं नागकेशरकं तथा एतत्कल्कैः कृता वर्त्तिरतिनिद्रां निवारयेत्

nīlotpalaṃ śigrubījaṃ nāgakeśarakaṃ tathā etatkalkaiḥ kṛtā varttiratinidrāṃ nivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलपुष्पाण्यशीतिः स्युः षष्टिसंख्याः कणाकणाः

tilapuṣpāṇyaśītiḥ syuḥ ṣaṣṭisaṃkhyāḥ kaṇākaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातीकुसुमपञ्चाशन्मरिचानि च षोडश सूक्ष्मं पिष्ट्वा जले वर्त्तिः कृता कुसुमिकाऽभिधा

jātīkusumapañcāśanmaricāni ca ṣoḍaśa sūkṣmaṃ piṣṭvā jale varttiḥ kṛtā kusumikā'bhidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिमिरार्जुनशुक्राणां नाशिनी मांसवृद्धिहृत् एतस्याश्चाञ्जने मात्रा प्रोक्ता सार्धहरेणुका

timirārjunaśukrāṇāṃ nāśinī māṃsavṛddhihṛt etasyāścāñjane mātrā proktā sārdhahareṇukā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे मालतीनिम्बपल्लवाः गोशकृद्र ससंयुक्ता वर्त्तिर्नक्तान्ध्यनाशिनी

rasāñjanaṃ haridre dve mālatīnimbapallavāḥ gośakṛdra sasaṃyuktā varttirnaktāndhyanāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्र्यक्षपथ्याबीजानि एकद्वित्रिगुणानि च पिष्ट्वा वर्त्तिं जलैः कुर्यादञ्जनं द्विहरेणुकम् नेत्रस्रावं हरत्याशु वातरक्तरुजं तथा

dhātryakṣapathyābījāni ekadvitriguṇāni ca piṣṭvā varttiṃ jalaiḥ kuryādañjanaṃ dvihareṇukam netrasrāvaṃ haratyāśu vātaraktarujaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुत्थमाक्षिकसिन्धूत्थं सिताशङ्खमनः शिलाः गैरिकोदधिफेनं च मरिचं चेति चूर्णयेत्

tutthamākṣikasindhūtthaṃ sitāśaṅkhamanaḥ śilāḥ gairikodadhiphenaṃ ca maricaṃ ceti cūrṇayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोज्य मधुना कुर्यादञ्जनार्थं रसक्रियाम् वर्त्मरोगार्मतिमिरकाचशुक्रहरां पराम्

saṃyojya madhunā kuryādañjanārthaṃ rasakriyām vartmarogārmatimirakācaśukraharāṃ parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वटक्षीरेण संयुक्तो मुख्यःकर्पूरजःकणः क्षिप्रमञ्जनतो हन्ति कुसुमं तु द्विमासिकम्

vaṭakṣīreṇa saṃyukto mukhyaḥkarpūrajaḥkaṇaḥ kṣipramañjanato hanti kusumaṃ tu dvimāsikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षौद्रा श्वलालासंघृष्टैर्मरिचैर्नेत्रमञ्जयेत् अतिनिद्रा शमं याति तमः सूर्योदयादिव

kṣaudrā śvalālāsaṃghṛṣṭairmaricairnetramañjayet atinidrā śamaṃ yāti tamaḥ sūryodayādiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातीपुष्पं प्रवालं च मरिचं कटुकी वचा सैन्धवं बस्तमूत्रेण पिष्टं तन्द्रा घ्नमञ्जनम्

jātīpuṣpaṃ pravālaṃ ca maricaṃ kaṭukī vacā saindhavaṃ bastamūtreṇa piṣṭaṃ tandrā ghnamañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरीषबीजगोमूत्रकृष्णामरिचसैन्धवैः अञ्जनं स्यात्प्रबोधाय सरसोनशिलावचैः

śirīṣabījagomūtrakṛṣṇāmaricasaindhavaiḥ añjanaṃ syātprabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्वी पटोलं मधुकं सनिम्बं पद्मकोत्पलम्

dārvī paṭolaṃ madhukaṃ sanimbaṃ padmakotpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपौण्डरीकं चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे विपाच्य पादशेषं तु शृतं नीत्वा पुनः पचेत्

prapauṇḍarīkaṃ caitāni pacettoye caturguṇe vipācya pādaśeṣaṃ tu śṛtaṃ nītvā punaḥ pacet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीते तस्मिन्मधुसितां दद्यात्पादांशिकां नरः रसक्रियैषा दाहाश्रुरक्तरागरुजोहरेत्

śīte tasminmadhusitāṃ dadyātpādāṃśikāṃ naraḥ rasakriyaiṣā dāhāśruraktarāgarujoharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाञ्जनं सर्जरसो जातीपुष्पं मनः शिला समुद्र फेनो लवणं गैरिकं मरिचानि च

rasāñjanaṃ sarjaraso jātīpuṣpaṃ manaḥ śilā samudra pheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्समांशंमधुना पिष्ट्वा प्रक्लिन्नवर्त्मनि अञ्जनं क्लेदकण्डूघ्नंपक्ष्मणां च प्ररोहणम्

etatsamāṃśaṃmadhunā piṣṭvā praklinnavartmani añjanaṃ kledakaṇḍūghnaṃpakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडूचीस्वरसः कर्षः क्षौद्रं स्यान्माषकोन्मितम् सैन्धवं क्षौद्र तुल्यं स्यात्सर्वमेकत्र मर्दयेत्

guḍūcīsvarasaḥ karṣaḥ kṣaudraṃ syānmāṣakonmitam saindhavaṃ kṣaudra tulyaṃ syātsarvamekatra mardayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जयेन्नयनं तेन पिल्लार्मतिमिरं जयेत् काचं कण्डूं लिङ्गनाशंशुक्लकृष्णगतान्गदान्

añjayennayanaṃ tena pillārmatimiraṃ jayet kācaṃ kaṇḍūṃ liṅganāśaṃśuklakṛṣṇagatāngadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्धेन कण्डूं क्षौद्रे ण नेत्रस्रावं च सर्पिषा पुष्पं तैलेन तिमिरं काञ्जिकेन निशान्ध्यताम् पुनर्नवा जयेदाशु भास्करस्तिमिरं यथा

dugdhena kaṇḍūṃ kṣaudre ṇa netrasrāvaṃ ca sarpiṣā puṣpaṃ tailena timiraṃ kāñjikena niśāndhyatām punarnavā jayedāśu bhāskarastimiraṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बब्बूलदलनिःक्वाथो लेहीभूतस्तदञ्जनात् नेत्रस्रावं जयत्येष मधुयुक्तो न संशयः

babbūladalaniḥkvātho lehībhūtastadañjanāt netrasrāvaṃ jayatyeṣa madhuyukto na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिज्जलस्य फलं घृष्ट्वा पानीये नित्यमञ्जनम् चक्षुःस्रावोपशान्त्यर्थं कार्यमेतन्महौषधम्

hijjalasya phalaṃ ghṛṣṭvā pānīye nityamañjanam cakṣuḥsrāvopaśāntyarthaṃ kāryametanmahauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रप्रसादनं कतकादिरसाञ्जनम् कतकस्यफलं घृष्ट्वा मधुना नेत्रमञ्जयेत् ईषत्कर्पूरसहितं स्मृतं नेत्रप्रसादनम्

netraprasādanaṃ katakādirasāñjanam katakasyaphalaṃ ghṛṣṭvā madhunā netramañjayet īṣatkarpūrasahitaṃ smṛtaṃ netraprasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिः क्षौद्रं चाञ्जनं स्याच्छिरोत्पातस्य शान्तये

sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syācchirotpātasya śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णसर्पवसा शङ्खः कतकात्फलमञ्जनम् रसक्रियेयमचिरादन्धानां दर्शनप्रदा

kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakātphalamañjanam rasakriyeyamacirādandhānāṃ darśanapradā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षाण्डत्वक्शिलाकाचशंखचन्दनसैन्धवैः द्र व्यैरञ्जनयोगोऽय पुष्पार्मादिविलेखनः

dakṣāṇḍatvakśilākācaśaṃkhacandanasaindhavaiḥ dra vyairañjanayogo'ya puṣpārmādivilekhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कणा छागयकृन्मध्ये पक्त्वा नेत्रयुगेऽञ्जिता अचिराद्धन्ति नक्तान्ध्यं तद्वत्सक्षौद्र मूषणम्

kaṇā chāgayakṛnmadhye paktvā netrayuge'ñjitā acirāddhanti naktāndhyaṃ tadvatsakṣaudra mūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाणार्धं मरिचं द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः शाणार्धं सैन्धवं शाणा नव सौवीरकाञ्जनात्

śāṇārdhaṃ maricaṃ dvau ca pippalyarṇavaphenayoḥ śāṇārdhaṃ saindhavaṃ śāṇā nava sauvīrakāñjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम् कण्डूकाचकफार्त्तानां मलानां च विशोधनम्

piṣṭaṃ susūkṣmaṃ citrāyāṃ cūrṇāñjanamidaṃ śubham kaṇḍūkācakaphārttānāṃ malānāṃ ca viśodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलायां रसकं पिष्ट्वा सम्यगाप्लाव्य वारिणा गृह्णीयात्तज्जलं सर्वं त्यजेच्चूर्णमधोगतम्

śilāyāṃ rasakaṃ piṣṭvā samyagāplāvya vāriṇā gṛhṇīyāttajjalaṃ sarvaṃ tyajeccūrṇamadhogatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कं च तज्जलं सर्वं पर्पटीसंनिभं भवेत् विचूर्ण्य भावयेत्सम्यक्त्रिवेलं त्रिफलारसैः

śuṣkaṃ ca tajjalaṃ sarvaṃ parpaṭīsaṃnibhaṃ bhavet vicūrṇya bhāvayetsamyaktrivelaṃ triphalārasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूरस्य रजस्तत्र दशमांशेन निक्षिपेत् अञ्जयेन्नयने तेन सर्वदोषहरं हि तत् सर्वरोगहरं चूर्णं चक्षुषोः सुखकारि च

karpūrasya rajastatra daśamāṃśena nikṣipet añjayennayane tena sarvadoṣaharaṃ hi tat sarvarogaharaṃ cūrṇaṃ cakṣuṣoḥ sukhakāri ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नितप्तं हि सौवीरं निषिञ्चेत्त्रिफलारसैः सप्तवेलं तथा स्तन्यैः स्त्रीणां सिक्तं विचूर्णितम्

agnitaptaṃ hi sauvīraṃ niṣiñcettriphalārasaiḥ saptavelaṃ tathā stanyaiḥ strīṇāṃ siktaṃ vicūrṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जयेत्तेन नयने प्रत्यहं चक्षुषोर्हितम् सर्वानक्षिविकारांस्तु हन्यादेतन्न संशयः

añjayettena nayane pratyahaṃ cakṣuṣorhitam sarvānakṣivikārāṃstu hanyādetanna saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलाभृङ्गशुण्ठीनां रसैस्तद्वच्च सर्पिषा

triphalābhṛṅgaśuṇṭhīnāṃ rasaistadvacca sarpiṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोमूत्रमध्वजाक्षीरैः सिक्तो नागः प्रतापितः तच्छलाका हरत्येव सर्वान्नेत्रभवान्गदान्

gomūtramadhvajākṣīraiḥ sikto nāgaḥ pratāpitaḥ tacchalākā haratyeva sarvānnetrabhavāngadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतदोषमपेताश्रु संपश्यन्सम्यगम्भसि प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः

gatadoṣamapetāśru saṃpaśyansamyagambhasi prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वाऽनिर्गतदोषेऽक्ष्णि धावनं संप्रयोजयेत् प्रत्यञ्जनं तीक्ष्णतप्ते नेत्रे चूर्णं प्रसादनम्

na vā'nirgatadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet pratyañjanaṃ tīkṣṇatapte netre cūrṇaṃ prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धे नागे द्रुते तुल्यं शुद्धं सूतं विनिक्षिपेत् कृष्णाञ्जनं तयोस्तुल्यं सर्वमेकत्र चूर्णयेत्

śuddhe nāge drute tulyaṃ śuddhaṃ sūtaṃ vinikṣipet kṛṣṇāñjanaṃ tayostulyaṃ sarvamekatra cūrṇayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमांशेन कर्पूरं तस्मिंश्चूर्णे प्रदापयेत् एतत्प्रत्यञ्जनं नेत्रगदजिन्नयनामृतम्

daśamāṃśena karpūraṃ tasmiṃścūrṇe pradāpayet etatpratyañjanaṃ netragadajinnayanāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.