Śārṅgadhara-saṃhitā 3.3

शरत्काले वसन्ते च प्रावृट्काले च देहिनाम् वमनं रेचनं चैव कारयेत्कुशलो भिषक्

śaratkāle vasante ca prāvṛṭkāle ca dehinām vamanaṃ recanaṃ caiva kārayetkuśalo bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवन्तं कफव्याप्तं हृल्लासार्त्तिनिपीडितम् तथा वमनसात्म्यं च धीरचित्तं च वामयेत्

balavantaṃ kaphavyāptaṃ hṛllāsārttinipīḍitam tathā vamanasātmyaṃ ca dhīracittaṃ ca vāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषदोषे स्तन्यरोगे मन्देऽग्नौ श्लीपदेऽबुदे हृद्रो गकुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च

viṣadoṣe stanyaroge mande'gnau ślīpade'bude hṛdro gakuṣṭhavīsarpamehājīrṇabhrameṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदारिकाऽपचीकासश्वासपीनसवृद्धिषु अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तातिसारिषु

vidārikā'pacīkāsaśvāsapīnasavṛddhiṣu apasmāre jvaronmāde tathā raktātisāriṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाताल्वोष्ठपाकेषु कर्णस्रावे द्विजिह्वके गलशुण्ड्यामतीसारे पित्तश्लेष्मगदे तथा मेदोगदेऽरुचौ चैव वमनं कारयेद्भिषक्

nāsātālvoṣṭhapākeṣu karṇasrāve dvijihvake galaśuṇḍyāmatīsāre pittaśleṣmagade tathā medogade'rucau caiva vamanaṃ kārayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी कृशः

na vāmanīyastimirī na gulmī nodarī kṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्थूलो न क्षतातुरः मदार्त्तो बालको रूक्षः क्षुधितश्च निरूहितः

nātivṛddho garbhiṇī ca na sthūlo na kṣatāturaḥ madārtto bālako rūkṣaḥ kṣudhitaśca nirūhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदावत्तर्यूर्ध्वरक्ती च दुश्छर्दिः केवलानिली पाण्डुरोगी कृमिव्याप्तः पठनात्स्वरघातकः

udāvattaryūrdhvaraktī ca duśchardiḥ kevalānilī pāṇḍurogī kṛmivyāptaḥ paṭhanātsvaraghātakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनानर्हाणामपि वमनव्यवस्था एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपीडिताः कफव्याप्ताश्च ते वाम्या मधुकक्वाथपानतः

vamanānarhāṇāmapi vamanavyavasthā ete'pyajīrṇavyathitā vāmyā ye viṣapīḍitāḥ kaphavyāptāśca te vāmyā madhukakvāthapānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारं कृशं बालं वृद्धं भीरुं न वामयेत् पीत्वा यवागूमाकण्ठं क्षीरतक्रदधीनि वा

sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ na vāmayet pītvā yavāgūmākaṇṭhaṃ kṣīratakradadhīni vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असात्म्यैः श्लेष्मलैर्भोज्यैर्दोषानुत्क्लिश्य देहिनः स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्त्तते

asātmyaiḥ śleṣmalairbhojyairdoṣānutkliśya dehinaḥ snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyakpravarttate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण वमनविरेचनयोर्हितकरपदार्थाः वमनेषु च सर्वेषु सैन्धवं मधु वा हितम् बीभत्सं वमनं दद्याद्विपरीतं विरेचनम्

krameṇa vamanavirecanayorhitakarapadārthāḥ vamaneṣu ca sarveṣu saindhavaṃ madhu vā hitam bībhatsaṃ vamanaṃ dadyādviparītaṃ virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वाथ्यद्र व्यस्य कुडवं श्रपयित्वा जलाढके अर्धभागावशिष्टं च वमनेष्ववचारयेत्

kvāthyadra vyasya kuḍavaṃ śrapayitvā jalāḍhake ardhabhāgāvaśiṣṭaṃ ca vamaneṣvavacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेडमतेन वामकक्वाथपानमात्रा क्वाथपाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मात्रा प्रकीर्त्तिता मध्यमा षण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी

bheḍamatena vāmakakvāthapānamātrā kvāthapāne navaprasthā jyeṣṭhā mātrā prakīrttitā madhyamā ṣaṇmitā proktā triprasthā ca kanīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं श्रेष्ठमात्रया मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत्

kalkacūrṇāvalehānāṃ tripalaṃ śreṣṭhamātrayā madhyamaṃ dvipalaṃ vidyātkanīyastu palaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमादिभेदेन वमनवेगसंख्याभेदाः वमने चापि वेगाः स्युरष्टौ पित्तान्तमुत्तमाः षड्वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारस्त्ववरे मताः

uttamādibhedena vamanavegasaṃkhyābhedāḥ vamane cāpi vegāḥ syuraṣṭau pittāntamuttamāḥ ṣaḍvegā madhyamā vegāścatvārastvavare matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः

vamane ca vireke ca tathā śoṇitamokṣaṇe sārdhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषविशेषेण वामकद्र व्यविशेषनिर्देशः कफं कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादु हिमैर्जयेत् सुस्वादुलवणाम्लोष्णैः संसृष्टं वायुना कफम्

doṣaviśeṣeṇa vāmakadra vyaviśeṣanirdeśaḥ kaphaṃ kaṭukatīkṣṇoṣṇaiḥ pittaṃ svādu himairjayet susvādulavaṇāmloṣṇaiḥ saṃsṛṣṭaṃ vāyunā kapham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णा राठफलं सिन्धु कफे कोष्णजलैः पिबेत् पटोलवासानिम्बैश्च पित्ते शीतजलं पिबेत्

kṛṣṇā rāṭhaphalaṃ sindhu kaphe koṣṇajalaiḥ pibet paṭolavāsānimbaiśca pitte śītajalaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सश्लेष्मवातपीडायां सक्षीरं मदनं पिबेत् अजीर्णे कोष्णपानीयैः सिन्धु पीत्वा वमेत्सुधीः

saśleṣmavātapīḍāyāṃ sakṣīraṃ madanaṃ pibet ajīrṇe koṣṇapānīyaiḥ sindhu pītvā vametsudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनं पाययित्वा च जानुमात्रासने स्थितम् कण्ठमेरण्डनालेन स्पृशन्तं वामयेद्भिषक् ललाटं वमतः पुंसः पार्श्वे द्वे च प्रदापयेत्

vamanaṃ pāyayitvā ca jānumātrāsane sthitam kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśantaṃ vāmayedbhiṣak lalāṭaṃ vamataḥ puṃsaḥ pārśve dve ca pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसेको हृद्ग्रहः कोठः कण्डूर्दुश्छर्दिताद्भवेत्

praseko hṛdgrahaḥ koṭhaḥ kaṇḍūrduścharditādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिवान्ते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारौ विसंज्ञता जिह्वानिःसर्पणं चाक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहतिः रक्तच्छर्दिः ष्ठीवनं च कण्ठे पीडा च जायते

ativānte bhavettṛṣṇā hikkodgārau visaṃjñatā jihvāniḥsarpaṇaṃ cākṣṇorvyāvṛttirhanusaṃhatiḥ raktacchardiḥ ṣṭhīvanaṃ ca kaṇṭhe pīḍā ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनस्यातियोगी तु मृदु कुर्याद्विरेचनम्

vamanasyātiyogī tu mṛdu kuryādvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनान्तः प्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहः स्निग्धाम्ललवणैर्हृद्यैर्घृतक्षीररसैर्हितः

vamanāntaḥ praviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahaḥ snigdhāmlalavaṇairhṛdyairghṛtakṣīrarasairhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसृतां तु तिलद्रा क्षाकल्कं लिप्त्वा प्रवेशयेत्

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ niḥsṛtāṃ tu tiladrā kṣākalkaṃ liptvā praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यावृत्तेऽक्ष्णि घृताभ्यक्ते पीडयेच्च शनैः शनैः हनुमोक्षे स्मृतः स्वेदो नस्यं च श्लेष्मवातहृत्

vyāvṛtte'kṣṇi ghṛtābhyakte pīḍayecca śanaiḥ śanaiḥ hanumokṣe smṛtaḥ svedo nasyaṃ ca śleṣmavātahṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तविधानेन रक्तच्छर्दिमुपाचरेत् धात्रीरसाञ्जनोशीरलाजाचन्दनवारिभिः

raktapittavidhānena raktacchardimupācaret dhātrīrasāñjanośīralājācandanavāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थं कृत्वा पाययेच्च सघृतक्षौद्र शर्करम् शाम्यन्त्यनेन तृष्णाद्याः पीडाश्छर्दिसमुद्भवाः

manthaṃ kṛtvā pāyayecca saghṛtakṣaudra śarkaram śāmyantyanena tṛṣṇādyāḥ pīḍāśchardisamudbhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृकत्कण्ठशिरसां शुद्धिर्दीप्ताग्नित्वं च लाघवम् कफपित्तविनाशश्च सम्यग्वान्तस्य चेष्टितम्

hṛkatkaṇṭhaśirasāṃ śuddhirdīptāgnitvaṃ ca lāghavam kaphapittavināśaśca samyagvāntasya ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽपराह्णे दीप्ताग्निं मुद्गषष्टिकशालिभिः हृद्यैश्च जाङ्गलरसैः कृत्वा यूषं च भोजयेत्

tato'parāhṇe dīptāgniṃ mudgaṣaṣṭikaśālibhiḥ hṛdyaiśca jāṅgalarasaiḥ kṛtvā yūṣaṃ ca bhojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्द्रा निद्रा स्यदौर्गन्ध्यं कण्डूश्च ग्रहणी विषम् सुवान्तस्य न पीडायै भवन्त्येते कदाचन

tandrā nidrā syadaurgandhyaṃ kaṇḍūśca grahaṇī viṣam suvāntasya na pīḍāyai bhavantyete kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णं शीतपानीयं व्यायामं मैथुनं तथा स्नेहाभ्यङ्गं प्रकोपं च दिनैकं वर्जयेत्सुधीः

ajīrṇaṃ śītapānīyaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā snehābhyaṅgaṃ prakopaṃ ca dinaikaṃ varjayetsudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.