Śārṅgadhara-saṃhitā 3.4

स्निग्ध स्विन्नस्य वान्तस्य दद्यात्सम्यग्विरेचनम्

snigdha svinnasya vāntasya dadyātsamyagvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत्कफः मन्दाग्निं गौरवं कुर्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम्

avāntasya tvadhaḥsrasto grahaṇīṃ chādayetkaphaḥ mandāgniṃ gauravaṃ kuryājjanayedvā pravāhikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा पाचनैरामं बलासं च विपाचयेत् स्निग्धस्य स्नेहनैः कार्यं स्वेदैः स्विन्नस्य रेचनम्

athavā pācanairāmaṃ balāsaṃ ca vipācayet snigdhasya snehanaiḥ kāryaṃ svedaiḥ svinnasya recanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरदृतौ वसन्ते च देहशुद्ध्यै विरेचयेत् अन्यदात्ययिके काले शोधनं शीलयेद् बुधः

śaradṛtau vasante ca dehaśuddhyai virecayet anyadātyayike kāle śodhanaṃ śīlayed budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः

doṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ punarudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते विरेचनं युञ्ज्यादामोद्भूते गदे तथा उदरे च तथाऽध्माने कोष्ठशुद्ध्यै विशेषतः

pitte virecanaṃ yuñjyādāmodbhūte gade tathā udare ca tathā'dhmāne koṣṭhaśuddhyai viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालवृद्धावतिस्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः श्रान्तस्तृषार्त्तः स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी

bālavṛddhāvatisnigdhaḥ kṣatakṣīṇo bhayānvitaḥ śrāntastṛṣārttaḥ sthūlaśca garbhiṇī ca navajvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी शल्यार्दितश्चरूक्षश्च न विरेच्या विजानता

navaprasūtā nārī ca mandāgniśca madātyayī śalyārditaścarūkṣaśca na virecyā vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरक्ती भगन्दरी अर्शःपाण्डूदरग्रन्थिहृद्रो गारुचिपीडिताः योनिरोगप्रमेहार्त्ता गुल्मप्लीहव्रणार्दिताः

jīrṇajvarī garavyāpto vātaraktī bhagandarī arśaḥpāṇḍūdaragranthihṛdro gārucipīḍitāḥ yonirogapramehārttā gulmaplīhavraṇārditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्र धिच्छर्दिविस्फोटविषूचीकुष्ठसंयुताः कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः

vidra dhicchardivisphoṭaviṣūcīkuṣṭhasaṃyutāḥ karṇanāsāśirovaktragudameḍhrāmayānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षीणानिलार्दिताः शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः

plīhaśothākṣirogārttāḥ kṛmikṣīṇānilārditāḥ śūlino mūtraghātārttā virekārhā narā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुपित्तो मृदुः कोष्ठो बहुश्लेष्मा च मध्यमः बहुवातः क्रूरकोष्ठो दुर्वि रेच्यः स कथ्यते

bahupitto mṛduḥ koṣṭho bahuśleṣmā ca madhyamaḥ bahuvātaḥ krūrakoṣṭho durvi recyaḥ sa kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठानुरूपविरेचनमात्रानिर्देशः मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा क्रूरे तीक्ष्णा मता द्र व्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः

koṣṭhānurūpavirecanamātrānirdeśaḥ mṛdvī mātrā mṛdau koṣṭhe madhyakoṣṭhe ca madhyamā krūre tīkṣṇā matā dra vyairmṛdumadhyamatīkṣṇakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुद्रा र्क्षापयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्विरिच्यते क्रूरः स्नुक्पयसा हेमक्षीरदन्तीफलादिभिः

mṛdudrā rkṣāpayaścañcutailairapi viricyate madhyamastrivṛtātiktārājavṛkṣairviricyate krūraḥ snukpayasā hemakṣīradantīphalādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफान्तिका वेगैर्विंशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका

mātrottamā virekasya triṃśadvegaiḥ kaphāntikā vegairviṃśatibhirmadhyā hīnoktā daśavegikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमं च पलं भवेत् पलार्धे च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम्

dvipalaṃ śreṣṭhamākhyātaṃ madhyamaṃ ca palaṃ bhavet palārdhe ca kaṣāyāṇāṃ kanīyastu virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कमोदकचूर्णानां कर्षं मध्वाज्यलेहतः कर्षद्वयं पलं वाऽपि वयोरोगाद्यपेक्षया

kalkamodakacūrṇānāṃ karṣaṃ madhvājyalehataḥ karṣadvayaṃ palaṃ vā'pi vayorogādyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्ठानुसारेण विरेकौषधव्यवस्था पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्रा क्षाक्वाथादिभिः पिबेत् त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेद् व्योषं कफार्दितः

koṣṭhānusāreṇa virekauṣadhavyavasthā pittottare trivṛccūrṇaṃ drā kṣākvāthādibhiḥ pibet triphalākvāthagomūtraiḥ pibed vyoṣaṃ kaphārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबेन्नरः वातार्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा

trivṛtsaindhavaśuṇṭhīnāṃ cūrṇamamlaiḥ pibennaraḥ vātārdito virekāya jāṅgalānāṃ rasena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्विगुणेन च युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena dviguṇena ca yuktaṃ pītaṃ payobhirvā na cireṇa viricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षादिषडृतुषु क्रमेण षड् विरेचनयोगाः त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्

varṣādiṣaḍṛtuṣu krameṇa ṣaḍ virecanayogāḥ trivṛtā kauṭajaṃ bījaṃ pippalī viśvabheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समृद्वीकारसक्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम् त्रिवृद्दुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम्

samṛdvīkārasakṣaudraṃ varṣākāle virecanam trivṛddurālabhāmustāśarkarodīcyacandanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रा क्षाऽम्बुना सयष्टीकं शीतलं च घनात्यये त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलां वचाम्

drā kṣā'mbunā sayaṣṭīkaṃ śītalaṃ ca ghanātyaye trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralāṃ vacām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत् पिप्पली नागरं सिन्धु श्यामा त्रिवृतया सह

hemakṣīrīṃ ca hemante cūrṇamuṣṇāmbunā pibet pippalī nāgaraṃ sindhu śyāmā trivṛtayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिहेत्क्षौद्रे ण शिशिरे वसन्ते च विरेचनम् त्रिवृता शर्करा तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्

lihetkṣaudre ṇa śiśire vasante ca virecanam trivṛtā śarkarā tulyā grīṣmakāle virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृतां हपुषां दन्तीं सप्तलां कटुरोहिणीम् स्वर्णक्षीरीं च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत् त्र्यहम् एष सर्वर्त्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहा

trivṛtāṃ hapuṣāṃ dantīṃ saptalāṃ kaṭurohiṇīm svarṇakṣīrīṃ ca sañcūrṇya gomūtre bhāvayet tryaham eṣa sarvarttuko yogaḥ snigdhānāṃ maladoṣahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च

abhayā maricaṃ śuṇṭhīviḍaṅgāmalakāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च एतानि समभागानि दन्ती च द्विगुणा भवेत्

pippalī pippalīmūlaṃ tvakpatraṃ mustameva ca etāni samabhāgāni dantī ca dviguṇā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृदष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा चात्र शर्करा मधुना मोदकान्कृत्वा कर्षमात्रप्रमाणतः

trivṛdaṣṭaguṇā jñeyā ṣaḍguṇā cātra śarkarā madhunā modakānkṛtvā karṣamātrapramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकं भक्षयेत्प्रातः शीतं चानुपिबेज्जलम् तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते

ekaikaṃ bhakṣayetprātaḥ śītaṃ cānupibejjalam tāvadviricyate janturyāvaduṣṇaṃ na sevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान्

pānāhāravihāreṣu bhavenniryantraṇaḥ sadā viṣamajvaramandāgnipāṇḍukāsabhagandarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्नामकुष्ठगुल्मार्शोगलगण्डभ्रमोदरान् विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान्

durnāmakuṣṭhagulmārśogalagaṇḍabhramodarān vidāhaplīhamehāṃśca yakṣmāṇaṃ nayanāmayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातरोगांस्तथाध्मानं मूत्रकृच्छ्राणि चाश्मरीम् पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत्

vātarogāṃstathādhmānaṃ mūtrakṛcchrāṇi cāśmarīm pṛṣṭhapārśvorujaghanajaṅghodararujaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सततं शीलनादेषां पलितानि प्रणाशयेत् अभयामोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः

satataṃ śīlanādeṣāṃ palitāni praṇāśayet abhayāmodakā hyete rasāyanavarāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी सुगन्धिं किंचिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेन्नरः

pītvā virecanaṃ śītajalaiḥ saṃsicya cakṣuṣī sugandhiṃ kiṃcidāghrāya tāmbūlaṃ śīlayennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न स्वपेत्तथा शीताम्बु न स्पृशेत्क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः

nirvātastho na vegāṃśca dhārayenna svapettathā śītāmbu na spṛśetkvāpi koṣṇanīraṃ pibenmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजं च कफो व्रजेत्

balāsauṣadhapittāni vāyurvānte yathā vrajet rekāttathā malaṃ pittaṃ bheṣajaṃ ca kapho vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धत्वं कुक्षिशूलता पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवाः विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते

durviriktasya nābhestu stabdhatvaṃ kukṣiśūlatā purīṣavātasaṅgaśca kaṇḍūmaṇḍalagauravāḥ vidāho'rucirādhmānaṃ bhramaśchardiśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा संस्निह्य रेचयेत् तेनास्योपद्र वा यान्ति दीप्तोऽग्निर्लघुता भवेत्

taṃ punaḥ pācanaiḥ snehaiḥ paktvā saṃsnihya recayet tenāsyopadra vā yānti dīpto'gnirlaghutā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च

virekasyātiyogena mūrcchā bhraṃśo gudasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधावनसन्निभम् मेदोनिभं जलाभासं रक्तं चापि विरिच्यते

śūlaṃ kaphātiyogaḥ syānmāṃsadhāvanasannibham medonibhaṃ jalābhāsaṃ raktaṃ cāpi viricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु

tasya śītāmbubhiḥ siktvā śarīraṃ taṇḍulāmbubhiḥ madhumiśraistathā śītaiḥ kārayedvamanaṃ mṛdu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा पिष्टो नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्बणम्

sahakāratvacaḥ kalko dadhnā sauvīrakeṇa vā piṣṭo nābhipralepena hantyatīsāramulbaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजाक्षीरं रसं वाऽपि वैष्किरं हारिणं तथा शालिभिः षष्टिकैः स्वल्पं मसूरैर्वाऽपि भोजयेत्

ajākṣīraṃ rasaṃ vā'pi vaiṣkiraṃ hāriṇaṃ tathā śālibhiḥ ṣaṣṭikaiḥ svalpaṃ masūrairvā'pi bhojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतैः संग्राहिभिर्द्र व्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिषक्

śītaiḥ saṃgrāhibhirdra vyaiḥ kuryātsaṃgrahaṇaṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाघवे मनसस्तुष्टावनुलोमे गतेऽनिले सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि

lāghave manasastuṣṭāvanulome gate'nile suviriktaṃ naraṃ jñātvā pācanaṃ pāyayenniśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रि याणां बलं बुद्धेः प्रसादो वह्निदीपनम् धातुस्थैर्यं वयः स्थैर्यं भवेद्रे चनसेवनात्

indri yāṇāṃ balaṃ buddheḥ prasādo vahnidīpanam dhātusthairyaṃ vayaḥ sthairyaṃ bhavedre canasevanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवातसेवां शीताम्बु स्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम् व्यायामं मैथुनं चैव न सेवेत विरेचितः

pravātasevāṃ śītāmbu snehābhyaṅgamajīrṇatām vyāyāmaṃ maithunaṃ caiva na seveta virecitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालिषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत्कृताम् जाङ्गलैर्विष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम्

śāliṣaṣṭikamudgādyairyavāgūṃ bhojayetkṛtām jāṅgalairviṣkirāṇāṃ vā rasaiḥ śālyodanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.