Śārṅgadhara-saṃhitā 3.5

बस्तिर्द्विधाऽनुवासाख्यो निरूहश्च ततः परम् बस्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्माद्बस्तिरिति स्मृतः

bastirdvidhā'nuvāsākhyo nirūhaśca tataḥ param bastibhirdīyate yasmāttasmādbastiriti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्नेहैर्दीयते स स्यादनुवासननामकः कषायक्षीरतैलैर्यो निरूहः स निगद्यते

yaḥ snehairdīyate sa syādanuvāsananāmakaḥ kaṣāyakṣīratailairyo nirūhaḥ sa nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानुवासनाख्यो हि बस्तिर्यः सोऽत्र कथ्यते पूर्वमेव ततो बस्तिर्निरूहाख्यो भविष्यति

tatrānuvāsanākhyo hi bastiryaḥ so'tra kathyate pūrvameva tato bastirnirūhākhyo bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहादुत्तरश्चैव बस्तिः स्यादुत्तराभिधः अनुवासनभेदश्च मात्राबस्तिरुदीरितः

nirūhāduttaraścaiva bastiḥ syāduttarābhidhaḥ anuvāsanabhedaśca mātrābastirudīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलद्वयं तस्य मात्रा तस्मादर्धाऽपि वा भवेत्

paladvayaṃ tasya mātrā tasmādardhā'pi vā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली

anuvāsyastu rūkṣaḥ syāttīkṣṇāgniḥ kevalānilī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुवास्यस्तु कुष्ठी स्यान्मेही स्थूलस्तथोदरी नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादतृड्युताः शोकमूर्च्छाऽरुचिभयश्वासकासक्षयातुराः

nānuvāsyastu kuṣṭhī syānmehī sthūlastathodarī nāsthāpyā nānuvāsyāḥ syurajīrṇonmādatṛḍyutāḥ śokamūrcchā'rucibhayaśvāsakāsakṣayāturāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रं कार्यं सुवर्णादिधातुभिर्वृक्षवेणुभिः नलैर्दन्तैर्विषाणाग्रैर्मणिभिर्वा विधीयते

netraṃ kāryaṃ suvarṇādidhātubhirvṛkṣaveṇubhiḥ nalairdantairviṣāṇāgrairmaṇibhirvā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुर्विभेदेन नेत्रपरिमाणभेदाः एकवर्षात्तु षड्वर्षं यावन्मानं षडङ्गुलम् ततो द्वादशकं यावन्मानं स्यादष्टसम्मितम् ततः परं द्वादशभिरङ्गुलैर्नेत्रदीर्घता

āyurvibhedena netraparimāṇabhedāḥ ekavarṣāttu ṣaḍvarṣaṃ yāvanmānaṃ ṣaḍaṅgulam tato dvādaśakaṃ yāvanmānaṃ syādaṣṭasammitam tataḥ paraṃ dvādaśabhiraṅgulairnetradīrghatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्गच्छिद्रं कलायाभं छिद्रं कोलास्थिसन्निभम् यथासङ्ख्यं भवेन्नेत्रं श्लक्ष्णं गोपुच्छसन्निभम्

mudgacchidraṃ kalāyābhaṃ chidraṃ kolāsthisannibham yathāsaṅkhyaṃ bhavennetraṃ ślakṣṇaṃ gopucchasannibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतुराङ्गुष्ठमानेन मूले स्थूलं विधीयते कनिष्ठिकापरीणाहमग्रे च गुटिकामुखम्

āturāṅguṣṭhamānena mūle sthūlaṃ vidhīyate kaniṣṭhikāparīṇāhamagre ca guṭikāmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मूले कर्णिके द्वे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात् योजयेत्तत्र बस्तिं च बन्धद्वयविधानतः

tanmūle karṇike dve ca kārye bhāgāccaturthakāt yojayettatra bastiṃ ca bandhadvayavidhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृगाजशूकरगवां महिषस्यापि वा भवेत् मूत्रकोशस्य बस्तिस्तु तदलाभेन चर्मजः कषायरक्तः सुमृदुर्बस्तिः स्निग्धो दृढो हितः

mṛgājaśūkaragavāṃ mahiṣasyāpi vā bhavet mūtrakośasya bastistu tadalābhena carmajaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛdurbastiḥ snigdho dṛḍho hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणबस्तेस्तु नेत्रं स्याछ्लक्ष्णमष्टाङ्गुलोन्मितम् मुद्गच्छिद्रं गृध्रपक्षनलिकापरिणाहि च

vraṇabastestu netraṃ syāchlakṣṇamaṣṭāṅgulonmitam mudgacchidraṃ gṛdhrapakṣanalikāpariṇāhi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः

śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा शीते वसन्ते च स्नेहबस्तिः प्रदीयते ग्रीष्मवर्षाशरत्काले रात्रौ स्यादनुवासनम्

divā śīte vasante ca snehabastiḥ pradīyate grīṣmavarṣāśaratkāle rātrau syādanuvāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चातिस्निग्धमशनं भोजयित्वाऽनुवासयेत्

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvā'nuvāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदं मूर्च्छां च जनयेद् द्विधा स्नेहः प्रयोजितः रूक्षं भुक्तवतोऽत्यन्नं बलं वर्णश्च हीयते

madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ rūkṣaṃ bhuktavato'tyannaṃ balaṃ varṇaśca hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ स्मृतौ अतिमात्रौ तथानाहक्लमातीसारकारकौ

hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau smṛtau atimātrau tathānāhaklamātīsārakārakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमस्य पलैः षड्भिर्मध्यमस्य पलैस्त्रिभिः पलाद्यर्धेन हीनस्य युक्ता मात्राऽनुवासने

uttamasya palaiḥ ṣaḍbhirmadhyamasya palaistribhiḥ palādyardhena hīnasya yuktā mātrā'nuvāsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहबस्तौ सैन्धवशताह्वाचूर्णप्रक्षेपमानम् शताह्वासैन्धवाभ्यां च देयं स्नेहे च चूर्णकम् तन्मात्रोत्तममध्यान्त्याः षट्चतुर्द्वयमाषकैः

snehabastau saindhavaśatāhvācūrṇaprakṣepamānam śatāhvāsaindhavābhyāṃ ca deyaṃ snehe ca cūrṇakam tanmātrottamamadhyāntyāḥ ṣaṭcaturdvayamāṣakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनात्सप्तरात्रे गते जातबलाय च भक्तान्नायानुवास्याय बस्तिर्देयोऽनुवासनः

virecanātsaptarātre gate jātabalāya ca bhaktānnāyānuvāsyāya bastirdeyo'nuvāsanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानुवास्यं स्वभ्यक्तमुष्णाम्बुस्वेदितं शनैः भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतचङ्क्रमणं ततः

athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहबस्तिना सुप्तस्य वामपार्श्वेन वामजङ्घाप्रसारिणः

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ yojayetsnehabastinā suptasya vāmapārśvena vāmajaṅghāprasāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुञ्चितापरजङ्घस्य नेत्रं स्निग्धगुदे न्यसेत् बद्ध्वा बस्तिमुखं स्रूत्रैर्वामहस्तेन धारयेत्

kuñcitāparajaṅghasya netraṃ snigdhagude nyaset baddhvā bastimukhaṃ srūtrairvāmahastena dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीडयेद्दक्षिणेनैव मध्यवेगेन धीरधीः जृम्भाकासक्षवादींश्च बस्तिकाले न कारयेत्

pīḍayeddakṣiṇenaiva madhyavegena dhīradhīḥ jṛmbhākāsakṣavādīṃśca bastikāle na kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो बस्तेस्तु पीडने ततः प्रणिहितः स्नेह उत्तानो वाक्शतं भवेत्

triṃśanmātrāmitaḥ kālaḥ prokto bastestu pīḍane tataḥ praṇihitaḥ sneha uttāno vākśataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानुमण्डलमावेष्ट्य कुर्याच्छोटिकया युतम् एका मात्रा भवेदेषा सर्वत्रैष विनिश्चयः

jānumaṇḍalamāveṣṭya kuryācchoṭikayā yutam ekā mātrā bhavedeṣā sarvatraiṣa viniścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसारितैः सर्वगात्रैर्यथावीर्यं विसर्पति ताडयेत्तलयोरेनं त्रीन्वारांश्च शनैः शनैः

prasāritaiḥ sarvagātrairyathāvīryaṃ visarpati tāḍayettalayorenaṃ trīnvārāṃśca śanaiḥ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फिजोश्चैवं ततः श्रोणीं शय्यां चैवोत्क्षिपेत्ततः जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रां यथासुखम्

sphijoścaivaṃ tataḥ śroṇīṃ śayyāṃ caivotkṣipettataḥ jāte vidhāne tu tataḥ kuryānnidrāṃ yathāsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सानिलः सपुरीषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य तु उपद्र वं विना शीघ्रं स सम्यगनुवासितः

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu upadra vaṃ vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णान्नमथ सायाह्ने स्नेहेप्रत्यागते पुनः लघ्वन्नं भोजयेत्कामं दीप्ताग्निस्तु नरो यदि

jīrṇānnamatha sāyāhne snehepratyāgate punaḥ laghvannaṃ bhojayetkāmaṃ dīptāgnistu naro yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवासिताय दातव्यमितरेऽह्नि सुखोदकम् धान्यशुण्ठीकषायो वा स्नेहव्यापत्तिनाशनम्

anuvāsitāya dātavyamitare'hni sukhodakam dhānyaśuṇṭhīkaṣāyo vā snehavyāpattināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषानुसारेण बस्तिमानसंख्यानिर्देशः अनेन विधिना षड् वा सप्तवाऽष्टौ नवापि वा विधेया बस्तयस्तेषामन्ते चैवनिरूहणम्

doṣānusāreṇa bastimānasaṃkhyānirdeśaḥ anena vidhinā ṣaḍ vā saptavā'ṣṭau navāpi vā vidheyā bastayasteṣāmante caivanirūhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तस्तु प्रथमो वस्तिः स्नेहयेद्बस्तिवङ्क्षणैः सम्यग्दत्तो द्वितीयस्तु मूर्धस्थमनिलं जयेत्

dattastu prathamo vastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇaiḥ samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं वर्णं च जनयेत्तृतीयस्तु प्रयोजितः चतुर्थपञ्चमौ दत्तौ स्नेहयेतां रसासृजी

balaṃ varṇaṃ ca janayettṛtīyastu prayojitaḥ caturthapañcamau dattau snehayetāṃ rasāsṛjī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठो मांसं स्नेहयति सप्तमो मेद एव च अष्टमो नवमश्चापि मज्जानं च यथाक्रमम्

ṣaṣṭho māṃsaṃ snehayati saptamo meda eva ca aṣṭamo navamaścāpi majjānaṃ ca yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शुक्रगतान्दोषान्द्विगुणः साधु साधयेत् अष्टादशाष्टादशकान्बस्तीनां यो निषेवयेत् स कुञ्जरबलोऽप्यश्वं जयेत्तुल्योऽमरप्रभः

evaṃ śukragatāndoṣāndviguṇaḥ sādhu sādhayet aṣṭādaśāṣṭādaśakānbastīnāṃ yo niṣevayet sa kuñjarabalo'pyaśvaṃ jayettulyo'maraprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षाय बहुवाताय स्नेहबस्तिं दिने दिने दद्याद् वैद्यस्तथाऽन्येषामन्यां बाधामपाहरेत्

rūkṣāya bahuvātāya snehabastiṃ dine dine dadyād vaidyastathā'nyeṣāmanyāṃ bādhāmapāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहोऽल्पमात्रो रूक्षाणां दीर्घकालमनत्ययः तथा निरूहः स्निग्धानामल्पमात्रः प्रशस्यते

sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा यस्य तत्कालं स्नेहो निर्याति केवलः तस्यान्योऽन्यतरो देयो न हि स्निह्यत्यतिष्ठति

athavā yasya tatkālaṃ sneho niryāti kevalaḥ tasyānyo'nyataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुद्धस्य मलोन्मिश्रः स्नेहो नैति यदा पुनः तदा शैथिल्यमाध्मानं शूलं श्वासश्च जायते

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ tadā śaithilyamādhmānaṃ śūlaṃ śvāsaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशये गुरुत्वं च तत्र दद्यान्निरूहणम् तीक्ष्णं तीक्ष्णौषधैर्युक्ताफलवर्तिंर्हिता तथा

pakvāśaye gurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhairyuktāphalavartiṃrhitā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाऽनुलोमनं वायुर्मलं स्नेहश्च जायते तथा विरेचनं दद्यात्तीक्ष्णं नस्यं च शस्यते

yathā'nulomanaṃ vāyurmalaṃ snehaśca jāyate tathā virecanaṃ dadyāttīkṣṇaṃ nasyaṃ ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य नोपद्र वं कुर्यात्स्नेहबस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो वा वृते रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

yasya nopadra vaṃ kuryātsnehabastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vā vṛte raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रादनिःसृते स्नेहे प्रतीकारः अनायातं त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैर्ह रेत् स्नेहबस्तावनायाते नान्यः स्नेहो विधीयते

ahorātrādaniḥsṛte snehe pratīkāraḥ anāyātaṃ tvahorātre snehaṃ saṃśodhanairha ret snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडूच्येरण्डपूतीकभार्ङ्गीविषकरोहिषम् शतावरीं सहचरं काकनासां पलोन्मिताम्

guḍūcyeraṇḍapūtīkabhārṅgīviṣakarohiṣam śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palonmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवमाषातसीकोलकुलत्थान्प्रसृतोन्मितान् चतुद्रो र्णेऽम्भसः पक्त्वा द्रो णशेषेण तेन च

yavamāṣātasīkolakulatthānprasṛtonmitān catudro rṇe'mbhasaḥ paktvā dro ṇaśeṣeṇa tena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत्

pacettailāḍhakaṃ peṣyairjīvanīyaiḥ palonmitaiḥ anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिकर्मव्यापत्तिसंख्याचिकित्सयोर्निर्देशः षटसप्ततिव्यापदस्तु जायन्ते बस्तिकर्मणः दूषितात्समुदायेन ताश्चिकित्स्यास्तु सुश्रुतात्

bastikarmavyāpattisaṃkhyācikitsayornirdeśaḥ ṣaṭasaptativyāpadastu jāyante bastikarmaṇaḥ dūṣitātsamudāyena tāścikitsyāstu suśrutāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानहारविहाराश्च परिहाराश्च कृत्स्नशः स्नेहपानसमाः कार्या नात्रकार्याविचारणा

pānahāravihārāśca parihārāśca kṛtsnaśaḥ snehapānasamāḥ kāryā nātrakāryāvicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.