Śārṅgadhara-saṃhitā 3.6

निरूहबस्तिर्बहुधा भिद्यते कारणान्तरैः तैरेव तस्य नामानि कृतानि मुनिपुङ्गवैः

nirūhabastirbahudhā bhidyate kāraṇāntaraiḥ taireva tasya nāmāni kṛtāni munipuṅgavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहस्यापरं नाम प्रोक्तमास्थापनं बुधैः स्वस्थानस्थापनाद्दोषधातूनां स्थापनं मतम्

nirūhasyāparaṃ nāma proktamāsthāpanaṃ budhaiḥ svasthānasthāpanāddoṣadhātūnāṃ sthāpanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहस्य प्रमाणं च प्रस्थं पादोत्तरं परम् मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं हीनस्य कुडवास्त्रयः

nirūhasya pramāṇaṃ ca prasthaṃ pādottaraṃ param madhyamaṃ prasthamuddiṣṭaṃ hīnasya kuḍavāstrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिस्निग्धोत्क्लिष्टदोषौ क्षतोरस्कः कृशस्तथा आध्मानच्छर्दिहिक्काऽश कासश्वासप्रपीडितः

atisnigdhotkliṣṭadoṣau kṣatoraskaḥ kṛśastathā ādhmānacchardihikkā'śa kāsaśvāsaprapīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदशोफातिसारार्त्तो विषूचीकुष्ठसंयुतः गर्भिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी

gudaśophātisārārtto viṣūcīkuṣṭhasaṃyutaḥ garbhiṇī madhumehī ca nāsthāpyaśca jalodarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातव्याधावुदावर्त्ते वातासृग्विषमज्वरे मूर्च्छातृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च

vātavyādhāvudāvartte vātāsṛgviṣamajvare mūrcchātṛṣṇodarānāhamūtrakṛcchrāśmarīṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धासृग्दरमन्दाग्निप्रमेहेषु निरूहणम् शूलेऽम्लपित्ते हृद्रो गे योजयेद्विधिवद् बुधः

vṛddhāsṛgdaramandāgniprameheṣu nirūhaṇam śūle'mlapitte hṛdro ge yojayedvidhivad budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं स्निग्धस्विन्नमभोजितम् मध्याह्ने गृहमध्ये च यथायोग्यं निरूहयेत्

utsṛṣṭānilaviṇmūtraṃ snigdhasvinnamabhojitam madhyāhne gṛhamadhye ca yathāyogyaṃ nirūhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहबस्तिविधानेन बुधः कुर्यान्निरूहणम् जाते निरूहे च ततो भवेदुत्कटकासनः

snehabastividhānena budhaḥ kuryānnirūhaṇam jāte nirūhe ca tato bhavedutkaṭakāsanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठेन्मुहूर्त्तमात्रं तु निरूहागमनेच्छया अनायातं मुहूर्तं तु निरूहं शौधनैर्ह रेत् निरूहैरेव मतिमान्क्षारमूत्राम्लसैन्धवैः

tiṣṭhenmuhūrttamātraṃ tu nirūhāgamanecchayā anāyātaṃ muhūrtaṃ tu nirūhaṃ śaudhanairha ret nirūhaireva matimānkṣāramūtrāmlasaindhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः लाघवं चोपजायेत सुनिरूहं तमादिशेत्

yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ lāghavaṃ copajāyeta sunirūhaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य स्याद्बस्तिरल्पाल्पवेगो हीनमलानिलः मूर्च्छार्त्तिजाड्यारुचिमान्दुर्निरूहं तमादिशेत्

yasya syādbastiralpālpavego hīnamalānilaḥ mūrcchārttijāḍyārucimāndurnirūhaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहस्य बस्तिदानविधेयतानिर्देशः अनेन विधिना युञ्ज्यान्निरूहं बस्तिदानवित् ॠ द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथोचितम्

nirūhasya bastidānavidheyatānirdeśaḥ anena vidhinā yuñjyānnirūhaṃ bastidānavit ṝ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् निरूहं भोजयित्वा च ततस्तदनुवासयेत्

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt nirūhaṃ bhojayitvā ca tatastadanuvāsayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारस्य वृद्धस्य बालस्य च मृदुर्हितः बस्तिस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु तेषां हन्याद् बलायुषी

sukumārasya vṛddhasya bālasya ca mṛdurhitaḥ bastistīkṣṇaḥ prayuktastu teṣāṃ hanyād balāyuṣī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्क्लेशनादिबस्तीनां प्रयोगकालनिर्देशः दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं ततः पश्चात्संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः

utkleśanādibastīnāṃ prayogakālanirdeśaḥ dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ tataḥ paścātsaṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शताह्वा मधुकं बिल्वं कौटजं फलमेव च सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः

śatāhvā madhukaṃ bilvaṃ kauṭajaṃ phalameva ca sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः स्मृतः

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोधनद्र व्यनिष्क्वाथैस्तत्कल्कैः स्नेहसैन्धवैः युक्त्या खजेन मथिता बस्तयः शोधनाः स्मृताः

śodhanadra vyaniṣkvāthaistatkalkaiḥ snehasaindhavaiḥ yuktyā khajena mathitā bastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्र क्षारसमायुताः ऊषकादिप्रतीवापैर्बस्तयो लेखनाः स्मृताः

triphalākvāthagomūtrakṣaudra kṣārasamāyutāḥ ūṣakādipratīvāpairbastayo lekhanāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृंहणद्र व्यनिष्क्वाथकल्कैर्मधुरकैर्युताः सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः

bṛṃhaṇadra vyaniṣkvāthakalkairmadhurakairyutāḥ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनागराः क्षीरसिद्धाः क्षौद्र युक्ता नाम्ना पिच्छिलसंज्ञिताः

badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāgarāḥ kṣīrasiddhāḥ kṣaudra yuktā nāmnā picchilasaṃjñitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजोरभ्रैणरुधिरैर्युक्ता देया विचक्षणैः मात्रा पिच्छिलबस्तीनां पलैर्द्वादशभिर्मता

ajorabhraiṇarudhirairyuktā deyā vicakṣaṇaiḥ mātrā picchilabastīnāṃ palairdvādaśabhirmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहार्थं द्र व्याणां परिमाणपूर्वकं विधानम् दत्त्वादौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् विनिर्मथ्य ततो दद्यात्स्नेहस्य प्रसृतित्रयम्

nirūhārthaṃ dra vyāṇāṃ parimāṇapūrvakaṃ vidhānam dattvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam vinirmathya tato dadyātsnehasya prasṛtitrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् संमूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसंमितम्

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्त्वा विमथ्य दद्याच्च निरूहं कुशलो भिषक् वाते चतुष्पलं क्षौद्रं दद्यात्स्नेहस्य षट्पलम्

kṣiptvā vimathya dadyācca nirūhaṃ kuśalo bhiṣak vāte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ dadyātsnehasya ṣaṭpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ते चतुष्पलं क्षौद्रं स्नेहं दद्यात्पलत्रयम् कफे च षट्पलं क्षौद्रं क्षिपेत्स्नेहं चतुष्पलम्

pitte catuṣpalaṃ kṣaudraṃ snehaṃ dadyātpalatrayam kaphe ca ṣaṭpalaṃ kṣaudraṃ kṣipetsnehaṃ catuṣpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डक्वाथतुल्यांशं मधु तैलं पलाष्टकम्

eraṇḍakvāthatulyāṃśaṃ madhu tailaṃ palāṣṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतपुष्पापलार्धेन सैन्धवार्धेन संयुतम् मधुतैलिकसंज्ञोऽय बस्तिः खजविलोडितः

śatapuṣpāpalārdhena saindhavārdhena saṃyutam madhutailikasaṃjño'ya bastiḥ khajaviloḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेदोगुल्मकृमिप्लीहमलोदावर्त्तनाशनः बलवर्णकरश्चैव वृष्यो दीपनबृंहणः

medogulmakṛmiplīhamalodāvarttanāśanaḥ balavarṇakaraścaiva vṛṣyo dīpanabṛṃhaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षौद्रा ज्यक्षीरतैलानां प्रसृतं प्रसृतं भवेत् हपुषासैन्धवाक्षांशो बस्तिः स्याद्दीपनः परः

kṣaudrā jyakṣīratailānāṃ prasṛtaṃ prasṛtaṃ bhavet hapuṣāsaindhavākṣāṃśo bastiḥ syāddīpanaḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधु तैलं ससैन्धवम् एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः

eraṇḍamūlaniṣkvātho madhu tailaṃ sasaindhavam eṣa yuktaratho bastiḥ savacāpippalīphalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः

pañcamūlasya niṣkvāthastailaṃ māgadhikā madhu sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानमुष्णोदकैः कुर्याद्दिवास्वप्नमजीर्णताम् वर्जयेदपरं सर्वमाचरेत्स्नेहबस्तिवत्

snānamuṣṇodakaiḥ kuryāddivāsvapnamajīrṇatām varjayedaparaṃ sarvamācaretsnehabastivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.