Śārṅgadhara-saṃhitā 3.8

नस्यं तत्कथ्यते धीरैर्नासाग्राह्यं यदौषधम् नावनं नस्यकर्मेति तस्य नामद्वयं मतम्

nasyaṃ tatkathyate dhīrairnāsāgrāhyaṃ yadauṣadham nāvanaṃ nasyakarmeti tasya nāmadvayaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यभेदो द्विधा प्रोक्तो रेचनं स्नेहनं तथा रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं बृंहणं मतम्

nasyabhedo dvidhā prokto recanaṃ snehanaṃ tathā recanaṃ karṣaṇaṃ proktaṃ snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफपित्तानिलध्वंसे पूर्वमध्यापराह्णके दिने तु गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे

kaphapittāniladhvaṃse pūrvamadhyāparāhṇake dine tu gṛhyate nasyaṃ rātrāvapyutkaṭe gade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यं त्यजेद्भोजनान्ते दुर्दिने चापतर्पणे तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूषितः

nasyaṃ tyajedbhojanānte durdine cāpatarpaṇe tathā navapratiśyāyī garbhiṇī garadūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णीदत्तबस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः क्रुद्धः शोकाभिभूतश्च तृषाऽत्तो वृद्धबालकौ वेगावरोधी स्नातश्च स्नातुकामश्च वर्जयेत्

ajīrṇīdattabastiśca pītasnehodakāsavaḥ kruddhaḥ śokābhibhūtaśca tṛṣā'tto vṛddhabālakau vegāvarodhī snātaśca snātukāmaśca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टवर्षस्य बालस्य नस्यकर्म समाचरेत् अशीतिवर्षादूर्ध्वं च नावनं नैव दीयते

aṣṭavarṣasya bālasya nasyakarma samācaret aśītivarṣādūrdhvaṃ ca nāvanaṃ naiva dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः तीक्ष्णभेषजसिद्धैर्वा स्नेहैः क्वाथै रसैस्तथा

atha vairecanaṃ nasyaṃ grāhyaṃ tailaiḥ sutīkṣṇakaiḥ tīkṣṇabheṣajasiddhairvā snehaiḥ kvāthai rasaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासिकारन्ध्रयोरष्टौ षट् चत्वारश्च बिन्दवः प्रत्येकं रेचने योज्या मुख्यमध्यान्त्यमात्रया

nāsikārandhrayoraṣṭau ṣaṭ catvāraśca bindavaḥ pratyekaṃ recane yojyā mukhyamadhyāntyamātrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् हिङ्गु स्याद्यावमात्रं तु माषैकं सैन्धवं मतम्

nasyakarmaṇi dātavyaṃ śāṇaikaṃ tīkṣṇamauṣadham hiṅgu syādyāvamātraṃ tu māṣaikaṃ saindhavaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं चैवाष्टशाणं स्यात्पानीयं च त्रिकार्षिकम् कार्षिकं मधुरं द्र व्यं नस्यकर्मणि योजयेत्

kṣīraṃ caivāṣṭaśāṇaṃ syātpānīyaṃ ca trikārṣikam kārṣikaṃ madhuraṃ dra vyaṃ nasyakarmaṇi yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवपीडः प्रधमनं द्वौ भेदावपरौ स्मृतौ शिरोविरेचनस्यात्र तौ तु देयौ यथायथम्

avapīḍaḥ pradhamanaṃ dvau bhedāvaparau smṛtau śirovirecanasyātra tau tu deyau yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्कीकृतादौषधाद्यः पीडितो निःसृतो रसः सोऽवपीडः समुद्दिष्टस्तीक्ष्णद्र व्यसमुद्भवः

kalkīkṛtādauṣadhādyaḥ pīḍito niḥsṛto rasaḥ so'vapīḍaḥ samuddiṣṭastīkṣṇadra vyasamudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडङ्गुला द्विवक्रा वा नाडी चूर्णं तया धमेत् तीक्ष्णं कोलमितं वक्त्रवातैः प्रधमनं हि तत्

ṣaḍaṅgulā dvivakrā vā nāḍī cūrṇaṃ tayā dhamet tīkṣṇaṃ kolamitaṃ vaktravātaiḥ pradhamanaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे कफजे स्वरसंक्षये अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पीनसे शोफापस्मारकुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम्

ūrdhvajatrugate roge kaphaje svarasaṃkṣaye arocake pratiśyāye śiraḥśūle ca pīnase śophāpasmārakuṣṭheṣu nasyaṃ vairecanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीरुस्त्रीकृशबालानां नस्यं स्नेहेन दीयते

bhīrustrīkṛśabālānāṃ nasyaṃ snehena dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गलरोगे सन्निपाते निद्रा यां विषमज्वरे मनोविकारे कृमिषु युज्यते चावपीडनम्

galaroge sannipāte nidrā yāṃ viṣamajvare manovikāre kṛmiṣu yujyate cāvapīḍanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंज्ञेषु च दीयते चूर्णं प्रधमनं धीरैस्तद्धि तीक्ष्णतरं यतः

atyantotkaṭadoṣeṣu visaṃjñeṣu ca dīyate cūrṇaṃ pradhamanaṃ dhīraistaddhi tīkṣṇataraṃ yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथावपीडनप्रधमनयोः कतिपययोगाः नस्यं स्याद् गुडशुण्ठीभ्यां पिप्पल्या सैन्धवेन च जलपिष्टेन तेनाक्षिकर्णनासाशिरोगदाः

athāvapīḍanapradhamanayoḥ katipayayogāḥ nasyaṃ syād guḍaśuṇṭhībhyāṃ pippalyā saindhavena ca jalapiṣṭena tenākṣikarṇanāsāśirogadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्याहनुगलोद्भूता नश्यन्ति भुजपृष्ठजाः

manyāhanugalodbhūtā naśyanti bhujapṛṣṭhajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधूकसारकृष्णाभ्यां वचामरिचसैन्धवैः नस्यं कोष्णजले पिष्टं दद्यात्सञ्ज्ञाप्रबोधनम् अपस्मारे तथोन्मादे सन्निपातेऽपतन्त्रके

madhūkasārakṛṣṇābhyāṃ vacāmaricasaindhavaiḥ nasyaṃ koṣṇajale piṣṭaṃ dadyātsañjñāprabodhanam apasmāre tathonmāde sannipāte'patantrake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैन्धवं श्वेतमरिचं सर्षपाः कुष्ठमेव च बस्तमूत्रेण पिष्टानि नस्यं तन्द्रा निवारणम्

saindhavaṃ śvetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca bastamūtreṇa piṣṭāni nasyaṃ tandrā nivāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोहितमत्स्यपित्तेन भावितं सैन्धवं वचा

rohitamatsyapittena bhāvitaṃ saindhavaṃ vacā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरिचं पिप्पली शुण्ठी कङ्कोलं लशुनं परम् कट्फलं चेति तच्चूर्णं देयं प्रधमनं बुधैः

maricaṃ pippalī śuṇṭhī kaṅkolaṃ laśunaṃ param kaṭphalaṃ ceti taccūrṇaṃ deyaṃ pradhamanaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बृंहणनस्यस्य कल्पना कथ्यतेऽधुना मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहनौ मतौ

atha bṛṃhaṇanasyasya kalpanā kathyate'dhunā marśaśca pratimarśaśca dvau bhedau snehanau matau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुख्या शाणैः स्मृताऽष्टभिः मध्यमा च चतुःशाणैर्हीना शाणमिता स्मृता

marśasya tarpaṇī mātrā mukhyā śāṇaiḥ smṛtā'ṣṭabhiḥ madhyamā ca catuḥśāṇairhīnā śāṇamitā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकस्मिंस्तु मात्रेयं देया नासापुटे बुधैः मर्शस्य द्वित्रिवेलं वा वीक्ष्य दोषबलाबलम्

ekaikasmiṃstu mātreyaṃ deyā nāsāpuṭe budhaiḥ marśasya dvitrivelaṃ vā vīkṣya doṣabalābalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकान्तरं द्व्यन्तरं वा नस्यं दद्याद्विचक्षणः त्र्यहं पञ्चाहमथवा सप्ताहंवा सुयन्त्रितम्

ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā nasyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ tryahaṃ pañcāhamathavā saptāhaṃvā suyantritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्शे शिरोविरेके च व्यापदो विविधाः स्मृताः दोषोत्क्लेशात्क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम्

marśe śirovireke ca vyāpado vividhāḥ smṛtāḥ doṣotkleśātkṣayāccaiva vijñeyāstā yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषोत्क्लेशनिमित्तासु युञ्ज्याद्वमनशोधनम् अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम्

doṣotkleśanimittāsu yuñjyādvamanaśodhanam atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोनासाऽक्षिरोगेषु सूर्यावर्त्तार्धभेदके दन्तरोगे बले हीने मन्याबाह्वंसजे गदे

śironāsā'kṣirogeṣu sūryāvarttārdhabhedake dantaroge bale hīne manyābāhvaṃsaje gade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखशोषे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने युज्यते बृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्र वैः

mukhaśoṣe karṇanāde vātapittagade tathā akālapalite caiva keśaśmaśruprapātane yujyate bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ snehairvā madhuradra vaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सशर्करं पयःपिष्ठं भृष्टमाज्येन कुङ्कुमम्

saśarkaraṃ payaḥpiṣṭhaṃ bhṛṣṭamājyena kuṅkumam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यप्रयोगतो हन्याद्वातरक्तभवा रुजः भ्रूशङ्खाक्षिशिरः कर्णसूर्यावर्त्तार्धभेदकान्

nasyaprayogato hanyādvātaraktabhavā rujaḥ bhrūśaṅkhākṣiśiraḥ karṇasūryāvarttārdhabhedakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्यं स्यादणुतैलेन तथा नारायणेन वा माषादिना वा सर्पिर्भिस्तत्तद्भेषजसाधितैः

nasyaṃ syādaṇutailena tathā nārāyaṇena vā māṣādinā vā sarpirbhistattadbheṣajasādhitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं कफे स्याद्वाते च केवले पवने वसा दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च

tailaṃ kaphe syādvāte ca kevale pavane vasā dadyānnasyaṃ sadā pitte sarpirmajjānameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषात्मगुप्तारास्नाभिर्बलारुबुकरोहिषैः कृतोऽश्वगन्धया क्वाथो हिङ्गुसैन्धवसंयुतः

māṣātmaguptārāsnābhirbalārubukarohiṣaiḥ kṛto'śvagandhayā kvātho hiṅgusaindhavasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकम्पनम् जयेदर्दितवातं च मन्यास्तम्भापबाहुकौ

koṣṇo nasyaprayogeṇa pakṣāghātaṃ sakampanam jayedarditavātaṃ ca manyāstambhāpabāhukau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिमर्शस्य मात्रा तु द्विद्विबिन्दुमिता मता प्रत्येकशो नस्तकयोः स्नेहेनेति विनिश्चितम्

pratimarśasya mātrā tu dvidvibindumitā matā pratyekaśo nastakayoḥ sneheneti viniścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहे ग्रन्थिद्वयं यावन्निमग्ना चोद्धृता ततः तर्जनी यं स्रवेद्विन्दुं सा मात्रा बिन्दुसञ्ज्ञिता

snehe granthidvayaṃ yāvannimagnā coddhṛtā tataḥ tarjanī yaṃ sravedvinduṃ sā mātrā bindusañjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विधैर्बिन्दुसञ्ज्ञैरष्टभिः शाण उच्यते स देयो मर्शनस्ये तु प्रतिमर्शो द्विबिन्दुकः

evaṃ vidhairbindusañjñairaṣṭabhiḥ śāṇa ucyate sa deyo marśanasye tu pratimarśo dvibindukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिमर्शनस्यस्य चतुर्दशसमयः समयाः प्रतिमर्शस्य बुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश प्रभाते दन्तकाष्ठान्ते गृहान्निर्गमने तथा

pratimarśanasyasya caturdaśasamayaḥ samayāḥ pratimarśasya budhaiḥ proktāścaturdaśa prabhāte dantakāṣṭhānte gṛhānnirgamane tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामाध्वव्यवायान्ते विण्मूत्रान्तेऽञ्जने कृते कवलान्ते भोजनान्ते दिवासुप्तोत्थिते तथा वमनान्ते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते

vyāyāmādhvavyavāyānte viṇmūtrānte'ñjane kṛte kavalānte bhojanānte divāsuptotthite tathā vamanānte tathā sāyaṃ pratimarśaḥ prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईषदुच्छिक्कनात्स्नेहो यदा वक्त्रं प्रपद्यते

īṣaducchikkanātsneho yadā vaktraṃ prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्ये निषिक्तं तं विद्यात्प्रतिमर्शप्रमाणतः उच्छिन्दन्न पिबेच्चैतन्निष्ठीवेन्मुखमागतम्

nasye niṣiktaṃ taṃ vidyātpratimarśapramāṇataḥ ucchindanna pibeccaitanniṣṭhīvenmukhamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणे तृष्णास्यशीर्षार्त्ते बाले वृद्धे च युज्यते प्रतिमर्शेनशाम्यन्ति रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः वलीपलितनाशश्च बलमिन्द्रि यजं भवेत्

kṣīṇe tṛṣṇāsyaśīrṣārtte bāle vṛddhe ca yujyate pratimarśenaśāmyanti rogāścaivordhvajatrujāḥ valīpalitanāśaśca balamindri yajaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभीतनिम्बगम्भारी शिवा शेलुश्च काकिनी एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम्

bibhītanimbagambhārī śivā śeluśca kākinī ekaikatailanasyena palitaṃ naśyati dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नस्यविधिं वक्ष्ये नस्यग्रहणहेतवे देशे वातरजोमुक्ते कृतदन्तनिघर्षणम्

atha nasyavidhiṃ vakṣye nasyagrahaṇahetave deśe vātarajomukte kṛtadantanigharṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशुद्धं धूमपानेन स्विन्नभालगलं तथा उत्तानशायिनं किंचित्प्रलम्बशिरसं नरम्

viśuddhaṃ dhūmapānena svinnabhālagalaṃ tathā uttānaśāyinaṃ kiṃcitpralambaśirasaṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्तीर्णहस्तपादं च वस्त्राच्छादितलोचनम् समुन्नमितनासाऽग्र वैद्यौ नस्येन योजयेत्

āstīrṇahastapādaṃ ca vastrācchāditalocanam samunnamitanāsā'gra vaidyau nasyena yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोष्णमच्छिन्नधारं च हेमतारादिशुक्तिभिः शुक्त्या वा यत्र युक्त्या वा प्लोतैर्वा नस्यमाचरेत्

koṣṇamacchinnadhāraṃ ca hematārādiśuktibhiḥ śuktyā vā yatra yuktyā vā plotairvā nasyamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्येष्वासिच्यमानेषु शिरो नैव प्रकम्पयेत् न कुप्येन्न प्रभाषेत नोच्छिन्देन्नहसेत्तथा

nasyeṣvāsicyamāneṣu śiro naiva prakampayet na kupyenna prabhāṣeta nocchindennahasettathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैर्हि विहितः स्नेहो नैवान्तः संप्रपद्यते

etairhi vihitaḥ sneho naivāntaḥ saṃprapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः शृङ्गाटकमभिप्लाव्य स्थापयेन्न गिलेद् द्र वम्

tataḥ kāsapratiśyāyaśiro'kṣigadasambhavaḥ śṛṅgāṭakamabhiplāvya sthāpayenna giled dra vam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च सप्त दशैव स्युर्मात्रा नस्यस्य धारणे

pañca sapta daśaiva syurmātrā nasyasya dhāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविश्याथ निष्ठीवेन्नासावक्त्रगतं द्र वम् वामदक्षिणपार्श्वाभ्यां निष्ठीवेत्सम्मुखे न हि

upaviśyātha niṣṭhīvennāsāvaktragataṃ dra vam vāmadakṣiṇapārśvābhyāṃ niṣṭhīvetsammukhe na hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्ये नीते मनस्तापं रजः क्रोधं च सन्त्यजेत् शयीत निद्रां त्यक्त्वा च प्रोत्तानो वाक्शतं नरः तथा वैरेचनस्यान्ते धूमो वा कवलो हितः

nasye nīte manastāpaṃ rajaḥ krodhaṃ ca santyajet śayīta nidrāṃ tyaktvā ca prottāno vākśataṃ naraḥ tathā vairecanasyānte dhūmo vā kavalo hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः शुद्धिहीनातियोगानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः

nasye trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ śuddhihīnātiyogāni viśeṣācchāstracintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाघवं मनसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिसंक्षयः चित्तेन्द्रि यप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम्

lāghavaṃ manasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhisaṃkṣayaḥ cittendri yaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूपदेहोगुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः मूर्ध्नि हीनविशुद्धेस्तु लक्षणं परिकीर्त्तितम्

kaṇḍūpadehogurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ mūrdhni hīnaviśuddhestu lakṣaṇaṃ parikīrttitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रि यविभ्रमः शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढं विरेचिते

mastuluṅgāgamo vātavṛddhirindri yavibhramaḥ śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhaṃ virecite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्ये निषेचयेत्

hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnamācaret samyagviśuddhe śirasi sarpirnasye niṣecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रि यविभ्रमः लक्षणं तदतिस्निग्धे तत्र रूक्षं प्रदापयेत् भोजयेच्चानभिष्यन्दि नस्याचारिकमादिशेत्

kaphaprasekaḥ śiraso gurutendri yavibhramaḥ lakṣaṇaṃ tadatisnigdhe tatra rūkṣaṃ pradāpayet bhojayeccānabhiṣyandi nasyācārikamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् एतानि पञ्च कर्माणि कथितानि मुनीश्वरैः

vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūhaścānuvāsanam etāni pañca karmāṇi kathitāni munīśvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.