Asvaghosa: Saundarananda 1

प्रथमः सर्गः कपिलवस्तु वर्णन गौतमः कपिलो नाम मुनिर्धर्मभृतां वरः । बभूव तपसि श्रान्तः काक्षीवानिव गौतमः

prathamaḥ sargaḥ kapilavastu varṇana gautamaḥ kapilo nāma munirdharmabhṛtāṃ varaḥ / babhūva tapasi śrāntaḥ kākṣīvāniva gautamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशिश्रियद्यः सततं दीप्तं काश्यपवत्तपः । आशिश्राय च तद्वृद्धौ सिद्धिं काश्यपवत् पराम्

aśiśriyadyaḥ satataṃ dīptaṃ kāśyapavattapaḥ / āśiśrāya ca tadvṛddhau siddhiṃ kāśyapavat parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हविःषु यश्च स्वात्मार्थं गामधुक्षद् वसिष्ठवत् । तपःशिष्टेषु च शिष्येषु गामधुक्षद् वसिष्ठवत्

haviḥṣu yaśca svātmārthaṃ gāmadhukṣad vasiṣṭhavat / tapaḥśiṣṭeṣu ca śiṣyeṣu gāmadhukṣad vasiṣṭhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहात्म्याद्दीर्घतपसो यो द्वितीय इवाभवत् । तृतीय इव यश्चाभूत् काव्याङ्गिरसयोर्धिया

māhātmyāddīrghatapaso yo dvitīya ivābhavat / tṛtīya iva yaścābhūt kāvyāṅgirasayordhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य विस्तीर्णतपसः पार्श्वे हिमवतः शुभे । क्षेत्रं चायतनं चैव तपसामाश्रमो ऽभवत्

tasya vistīrṇatapasaḥ pārśve himavataḥ śubhe / kṣetraṃ cāyatanaṃ caiva tapasāmāśramo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चारुवीरुत्तरुवनः प्रस्निग्धमृदुशाद्वलः । हविर्धूमवितानेन यः सदाभ्र इवाबभौ

cāruvīruttaruvanaḥ prasnigdhamṛduśādvalaḥ / havirdhūmavitānena yaḥ sadābhra ivābabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदुभिः सैकतैः स्निग्धैः केसरास्तरपाण्डुभिः । भूमिभागैरसंकीर्णैः साङ्गराग इवाभवत्

mṛdubhiḥ saikataiḥ snigdhaiḥ kesarāstarapāṇḍubhiḥ / bhūmibhāgairasaṃkīrṇaiḥ sāṅgarāga ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुचिभिस्तीर्थसंख्यातैः पावनैर्भावनैरपि । बन्धुमानिव यस्तस्थौ सरोभिः ससरोरुहैः

śucibhistīrthasaṃkhyātaiḥ pāvanairbhāvanairapi / bandhumāniva yastasthau sarobhiḥ sasaroruhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याप्तफलपुष्पाभिः सर्वतो वनराजिभिः । शुशुभे ववृधे चैव नरः साधनवानिव

paryāptaphalapuṣpābhiḥ sarvato vanarājibhiḥ / śuśubhe vavṛdhe caiva naraḥ sādhanavāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीवारफलसन्तुष्टैः स्वस्थैः शान्तैरनुत्सुकैः । आकीर्णो ऽपि तपोभृद्धिः शून्यशून्य इवाभवत्

nīvāraphalasantuṣṭaiḥ svasthaiḥ śāntairanutsukaiḥ / ākīrṇo 'pi tapobhṛddhiḥ śūnyaśūnya ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नीनां हूयमानानां शिखिनां कूजतामपि । तीर्थानां चाभिषेकेषु शुश्रुवे यत्र निःस्वनः

agnīnāṃ hūyamānānāṃ śikhināṃ kūjatāmapi / tīrthānāṃ cābhiṣekeṣu śuśruve yatra niḥsvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेजुर्हरिणा यत्र सुप्ता मेध्यासु वेदिषु । सलाजैर्माधवीपुष्पैरुपहाराः कृता इव

virejurhariṇā yatra suptā medhyāsu vediṣu / salājairmādhavīpuṣpairupahārāḥ kṛtā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि क्षुद्रमृगा यत्र शान्ताश्चेरुः समं मृगैः । शरण्येभ्यस्तपस्विभ्यो विनयं शिक्षिता इव

api kṣudramṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ / śaraṇyebhyastapasvibhyo vinayaṃ śikṣitā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदिग्धे ऽप्यपुनर्भावे विरुद्धेष्वागमेष्वपि । प्रत्यक्षिण इवाकुर्वंस्तपो यत्र तपोधनाः

saṃdigdhe 'pyapunarbhāve viruddheṣvāgameṣvapi / pratyakṣiṇa ivākurvaṃstapo yatra tapodhanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्म मीयते ब्रह्म कैश्चित् कैश्चिन्न मीयते । काले निमीयते सोमो न चाकाले प्रमीयते

yatra sma mīyate brahma kaiścit kaiścinna mīyate / kāle nimīyate somo na cākāle pramīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरपेक्षाः शरीरेषु धर्मे यत्र स्वबुद्धयः । संहृष्टा इव यत्नेन तापसास्तेपिरे तपः

nirapekṣāḥ śarīreṣu dharme yatra svabuddhayaḥ / saṃhṛṣṭā iva yatnena tāpasāstepire tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्राम्यन्तो मुनयो यत्र स्वर्गायोद्युक्तचेतसः । तपोरागेण धर्मस्य विलोपमिव चक्रिरे

śrāmyanto munayo yatra svargāyodyuktacetasaḥ / taporāgeṇa dharmasya vilopamiva cakrire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तेजस्विसदनं तपःक्षेत्रं तमाश्रमम् । केचिदिक्ष्वाकवो जग्मू राजपुत्रा विवत्सवः

atha tejasvisadanaṃ tapaḥkṣetraṃ tamāśramam / kecidikṣvākavo jagmū rājaputrā vivatsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णस्तम्भवर्ष्माणः सिंहोरेस्का महाभुजाः । पात्रं शब्दस्य महतः श्रियां च विनयस्य च

suvarṇastambhavarṣmāṇaḥ siṃhoreskā mahābhujāḥ / pātraṃ śabdasya mahataḥ śriyāṃ ca vinayasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्हरूपा ह्यनर्हस्य महात्मानश्चलात्मनः । प्राज्ञाः प्रज्ञाविमुक्तस्य भ्रातृव्यस्य यवीयसः

arharūpā hyanarhasya mahātmānaścalātmanaḥ / prājñāḥ prajñāvimuktasya bhrātṛvyasya yavīyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातृशुल्कादुपगतां ते श्रियं [च] विषेहिरे । ररक्षुश्च पितुः सत्यं यस्माच्छिशियिरे वनम्

mātṛśulkādupagatāṃ te śriyaṃ [ca] viṣehire / rarakṣuśca pituḥ satyaṃ yasmācchiśiyire vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां मुनिरुपाध्यायो गौतमः कपिलो ऽभवत् । गुरुगोत्रादतः कौत्सास्ते भवन्ति स्म गौतमाः

teṣāṃ munirupādhyāyo gautamaḥ kapilo 'bhavat / gurugotrādataḥ kautsāste bhavanti sma gautamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपित्रोर्यथा भ्रात्रोः पृथग्गुरुपरिग्रहात् । राम एवाभवद् गार्ग्यो वासुभद्रो ऽपि गौतमः

ekapitroryathā bhrātroḥ pṛthagguruparigrahāt / rāma evābhavad gārgyo vāsubhadro 'pi gautamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकवृक्षप्रतिच्छन्नं वासं यस्माच्च चक्रिरे । तस्मादिक्ष्वाकुवंश्यास्ते भुवि शाक्या इति स्मृताः

śākavṛkṣapraticchannaṃ vāsaṃ yasmācca cakrire / tasmādikṣvākuvaṃśyāste bhuvi śākyā iti smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेषां गौतमश्चक्रे स्ववंशसदृशीः क्रियाः । मुनिरूर्ध्वं कुमारस्य सगरस्येव भार्गवः

sa teṣāṃ gautamaścakre svavaṃśasadṛśīḥ kriyāḥ / munirūrdhvaṃ kumārasya sagarasyeva bhārgavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्वः शाकुन्तलस्येव भरतस्य तरस्विनः । वाल्मिकिरिव धीमांश्च धीमतोर्मैथिलेययोः

kaṇvaḥ śākuntalasyeva bharatasya tarasvinaḥ / vālmikiriva dhīmāṃśca dhīmatormaithileyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वनं मुनिना तेन तैश्च क्षत्रियपुङ्गवैः । शान्तां गुप्तां च युगपद् ब्रह्मक्षत्रश्रियं दधे

tadvanaṃ muninā tena taiśca kṣatriyapuṅgavaiḥ / śāntāṃ guptāṃ ca yugapad brahmakṣatraśriyaṃ dadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोदकलशं गृह्य तेषां वृद्धिचिकीर्षया । मुनिः स वियदुत्पत्य तानुवाच नृपात्मजान्

athodakalaśaṃ gṛhya teṣāṃ vṛddhicikīrṣayā / muniḥ sa viyadutpatya tānuvāca nṛpātmajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या पतेत् कलशादस्मादक्षय्यसलिलान्महीम् । धारा तामनतिक्रम्य मामन्वेत यथाक्रमम्

yā patet kalaśādasmādakṣayyasalilānmahīm / dhārā tāmanatikramya māmanveta yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः परममित्युक्त्वा शिरोभिः प्रणिपत्य च । रथानारुरुहुः सर्वे शीघ्रवाहानलंकृतान्

tataḥ paramamityuktvā śirobhiḥ praṇipatya ca / rathānāruruhuḥ sarve śīghravāhānalaṃkṛtān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स तैरनुगतः स्यन्दनस्थैर्नभोगतः । तदाश्रममहीप्रान्तं परिचिक्षेप वारिणा

tataḥ sa tairanugataḥ syandanasthairnabhogataḥ / tadāśramamahīprāntaṃ paricikṣepa vāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टापदमिवालिख्य निमित्तैः सुरभीकृतम् । तानुवाच मुनिः स्थित्वा भूमिपालसुतानिदम्

aṣṭāpadamivālikhya nimittaiḥ surabhīkṛtam / tānuvāca muniḥ sthitvā bhūmipālasutānidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् धारापरिक्षिप्ते नेमिचिन्हितलक्षणे । निर्मिमीध्वं पुरं यूयं मयि याते त्रिविष्टपम्

asmin dhārāparikṣipte nemicinhitalakṣaṇe / nirmimīdhvaṃ puraṃ yūyaṃ mayi yāte triviṣṭapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचित्ते वीरास्तस्मिन् प्रतिगते मुनौ । बभ्रमुयौंवनोद्दामा गजा इव निरङ्कुशा

tataḥ kadācitte vīrāstasmin pratigate munau / babhramuyauṃvanoddāmā gajā iva niraṅkuśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धगोधाङ्गुलीत्राणा हस्तविष्ठितकार्मुकाः । शराध्मातमहातूणा व्यायताबद्धवाससः

baddhagodhāṅgulītrāṇā hastaviṣṭhitakārmukāḥ / śarādhmātamahātūṇā vyāyatābaddhavāsasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिज्ञासमाना नागेषु कौशलं श्वापदेषु च । अनुचक्रुर्वनस्थस्य दौष्यन्तेर्देवकर्मणः

jijñāsamānā nāgeṣu kauśalaṃ śvāpadeṣu ca / anucakrurvanasthasya dauṣyanterdevakarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान् दृष्ट्वा प्रकृतिं यातान् वृद्धान्व्याघ्रशिशूनिव । तापसास्तद्वनं हित्वा हिमवन्तं सिषेविरे

tān dṛṣṭvā prakṛtiṃ yātān vṛddhānvyāghraśiśūniva / tāpasāstadvanaṃ hitvā himavantaṃ siṣevire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तदाश्रमस्थानं शून्यं तैः शून्यचेतसः । पश्यन्तो मन्युना तप्ता व्याला इव निशश्वसुः

tatastadāśramasthānaṃ śūnyaṃ taiḥ śūnyacetasaḥ / paśyanto manyunā taptā vyālā iva niśaśvasuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते पुण्यकर्माणः प्रत्युपस्थितवृद्धयः । तत्र तज्ज्ञैरुपाख्यातानवापुर्महतो निधीन्

atha te puṇyakarmāṇaḥ pratyupasthitavṛddhayaḥ / tatra tajjñairupākhyātānavāpurmahato nidhīn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलं धर्मार्थकामानां निखिलानामवाप्तये । निधयो नैकविधयो भूरयस्ते गतारयः

alaṃ dharmārthakāmānāṃ nikhilānāmavāptaye / nidhayo naikavidhayo bhūrayaste gatārayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तत्प्रतिलम्भाच्च परिणामाच्च कर्मणः । तस्मिन् वास्तुनि वास्तुज्ञाः पुरं श्रीमन्न्यवेशयन्

tatastatpratilambhācca pariṇāmācca karmaṇaḥ / tasmin vāstuni vāstujñāḥ puraṃ śrīmannyaveśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरिद्विस्तीर्णपरिखं स्पष्टाञ्चितमहापथम् । शैलकल्पमहावप्रं गिरिव्रजमिवापरम्

saridvistīrṇaparikhaṃ spaṣṭāñcitamahāpatham / śailakalpamahāvapraṃ girivrajamivāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुराट्टालसुमुखं सुविभक्तान्तरापणम् । हर्म्यमालापरिक्षिप्तं कुक्षिं हिमगिरेरिव

pāṇḍurāṭṭālasumukhaṃ suvibhaktāntarāpaṇam / harmyamālāparikṣiptaṃ kukṣiṃ himagireriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदवेदाङ्गविदुषस्तस्थुषः षट्सु कर्मसु । शान्तये वृद्धये चैव यत्र विप्रानजीजपन्

vedavedāṅgaviduṣastasthuṣaḥ ṣaṭsu karmasu / śāntaye vṛddhaye caiva yatra viprānajījapan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भूमेरभियोक्तृणां प्रयुक्तान् विनिवृत्तये । यत्र स्वेन प्रभावेन भृत्यदण्डानजीजपन्

tadbhūmerabhiyoktṛṇāṃ prayuktān vinivṛttaye / yatra svena prabhāvena bhṛtyadaṇḍānajījapan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरित्रधनसम्पन्नान् सलज्जान् दीर्घदर्शिनः । अर्हतो ऽतिष्ठिपन् यत्र शूरान् दक्षान् कुटुम्बिनः

caritradhanasampannān salajjān dīrghadarśinaḥ / arhato 'tiṣṭhipan yatra śūrān dakṣān kuṭumbinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यस्तैस्तैस्तैर्गुणैयुक्तान् मतिवाग्विक्रमादिभिः । कर्मसु प्रतिरुपेषु सचिवांस्तान्न्ययूयुजन्

vyastaistaistairguṇaiyuktān mativāgvikramādibhiḥ / karmasu pratirupeṣu sacivāṃstānnyayūyujan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसुमद्भिरविभ्रान्तैरलंविद्यैरविस्मितैः । यद् बभासे नरैः कीर्णं मन्दरः किन्नरैरिव

vasumadbhiravibhrāntairalaṃvidyairavismitaiḥ / yad babhāse naraiḥ kīrṇaṃ mandaraḥ kinnarairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र ते हृष्टमनसः पौरप्रीतिचिकीर्षया । श्रीमन्त्युद्यानसंज्ञानि यशोधामान्यचिकरन्

yatra te hṛṣṭamanasaḥ pauraprīticikīrṣayā / śrīmantyudyānasaṃjñāni yaśodhāmānyacikaran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवाः पुष्करिणीश्चैव परमाग्र्यगुणाम्भसः । नाज्ञया चेतनोत्कर्षाद्दिक्षु सर्वास्वचीखनन्

śivāḥ puṣkariṇīścaiva paramāgryaguṇāmbhasaḥ / nājñayā cetanotkarṣāddikṣu sarvāsvacīkhanan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोज्ञाः श्रीमतीः प्रष्ठीः पथिषूपवनेषु च । सभाः कूपवतीश्चैव समन्तात् प्रत्यतिष्ठिपन्

manojñāḥ śrīmatīḥ praṣṭhīḥ pathiṣūpavaneṣu ca / sabhāḥ kūpavatīścaiva samantāt pratyatiṣṭhipan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्त्यश्वरथसंकीर्णमसंकीर्णमनाकुलम् । अनिगूढार्थिविभवं निगूढज्ञानपौरुषम्

hastyaśvarathasaṃkīrṇamasaṃkīrṇamanākulam / anigūḍhārthivibhavaṃ nigūḍhajñānapauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनिधानमिवार्थानामाधानमिव तेजसाम् । निकेतमिव विद्यानां संकेतमिव संपदाम्

sanidhānamivārthānāmādhānamiva tejasām / niketamiva vidyānāṃ saṃketamiva saṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासवृक्षं गुणवतामाश्रयं शरणैषिणाम् । आनर्तं कृतशास्त्राणामालानं बाहुशालिनाम्

vāsavṛkṣaṃ guṇavatāmāśrayaṃ śaraṇaiṣiṇām / ānartaṃ kṛtaśāstrāṇāmālānaṃ bāhuśālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाजैरुत्सवैर्दायैः क्रियाविधिभिरेव च । अलंचक्रुरलंवीर्यास्ते जगद्धाम तत्पुरम्

samājairutsavairdāyaiḥ kriyāvidhibhireva ca / alaṃcakruralaṃvīryāste jagaddhāma tatpuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मादन्यायतस्ते च कंचिन्नाचीकरन् करम् । तस्मादल्पेन कालेन तत्तदापूपुरन् पुरम्

yasmādanyāyataste ca kaṃcinnācīkaran karam / tasmādalpena kālena tattadāpūpuran puram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपिलस्य च तस्यर्षेस्तस्मिन्नाश्रमवास्तुनि । यस्मात्ते तत्पुरं चक्रुस्तस्मात् कपिलवास्तु तत्

kapilasya ca tasyarṣestasminnāśramavāstuni / yasmātte tatpuraṃ cakrustasmāt kapilavāstu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककन्दस्य मकन्दस्य कुशाम्बस्येव चाश्रमे । पुर्यो यथा हि श्रूयन्ते तथैव कपिलस्य तत्

kakandasya makandasya kuśāmbasyeva cāśrame / puryo yathā hi śrūyante tathaiva kapilasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपुः पुरं तत्पुरुहूतकल्पास्ते तेजसार्येण न विस्मयेन । आपुर्यशोगन्धमतश्च शश्वत् सुता ययातेरिव कीर्तिमन्तः

āpuḥ puraṃ tatpuruhūtakalpāste tejasāryeṇa na vismayena / āpuryaśogandhamataśca śaśvat sutā yayāteriva kīrtimantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्नाथवृत्तैरपि राजपुत्रैरराजकं नैव रराज राष्ट्रम् । तारासहस्त्रैरपि दीप्यमानैरनुत्थिते चन्द्र इवान्तरीक्षम्

tannāthavṛttairapi rājaputrairarājakaṃ naiva rarāja rāṣṭram / tārāsahastrairapi dīpyamānairanutthite candra ivāntarīkṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ज्यायानथ वयसा गुणैश्च तेषां भातॄणां वृषभ इवौजसा वृषाणाम् । ते तत्र प्रियगुरवस्तमभ्यषिचन्नादित्या दशशतलोचनं दिवीव

yo jyāyānatha vayasā guṇaiśca teṣāṃ bhātṝṇāṃ vṛṣabha ivaujasā vṛṣāṇām / te tatra priyaguravastamabhyaṣicannādityā daśaśatalocanaṃ divīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचारवान्विनयवान्नयवान्क्रियावान् धर्माय नेन्द्रियसुखाय धृतातपत्रः । तद्भ्रातृभिः परिवृतः स जुगोप राष्ट्रम् संक्रन्दनो दिवमिवानुसृतो मरुद्भिः

ācāravānvinayavānnayavānkriyāvān dharmāya nendriyasukhāya dhṛtātapatraḥ / tadbhrātṛbhiḥ parivṛtaḥ sa jugopa rāṣṭram saṃkrandano divamivānusṛto marudbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.