Asvaghosa: Saundarananda 11

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्गदर्शन" नाम दशम सर्ग समाप्त । एकादशः सर्गः स्वर्ग की हीनता ततस्ता योषितो दृष्ट्वा नन्दो नन्दनचारिणीः । बबन्ध नियमस्तम्भे दुर्दमं चपलं मनः

saundarananda mahākāvye "svargadarśana" nāma daśama sarga samāpta / ekādaśaḥ sargaḥ svarga kī hīnatā tatastā yoṣito dṛṣṭvā nando nandanacāriṇīḥ / babandha niyamastambhe durdamaṃ capalaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽनिष्टनैष्क्रम्यरसो म्लानतामरसोपमः । चचार विरसो धर्मं निवेश्याप्सरसो हृदि

so 'niṣṭanaiṣkramyaraso mlānatāmarasopamaḥ / cacāra viraso dharmaṃ niveśyāpsaraso hṛdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा लोलेन्द्रियो भूत्वा दयितेन्द्रियगोचरः । इन्द्रियार्थवशादेव बभूव नियतेन्द्रियः

tathā lolendriyo bhūtvā dayitendriyagocaraḥ / indriyārthavaśādeva babhūva niyatendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामचर्यासु कुशलो भिक्षुचर्यासु विक्लवः । परमाचार्यविष्टब्धो ब्रह्मचर्यें चचार सः

kāmacaryāsu kuśalo bhikṣucaryāsu viklavaḥ / paramācāryaviṣṭabdho brahmacaryeṃ cacāra saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवृतेन च शान्तेन तीव्रेण मदनेन च । जलाग्नेरिव संसर्गाच्छशाम च शुशोष च

saṃvṛtena ca śāntena tīvreṇa madanena ca / jalāgneriva saṃsargācchaśāma ca śuśoṣa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावदर्शनीयो ऽपि वैरूप्यमगमत् परम् । चिन्तयाप्सरसां चैव नियमेनायतेन च

svabhāvadarśanīyo 'pi vairūpyamagamat param / cintayāpsarasāṃ caiva niyamenāyatena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तावेष्वपि भार्यायां प्रियभार्यस्तथापि सः । वीतराग इवातस्थौ न जहर्ष न चुक्षुभे

prastāveṣvapi bhāryāyāṃ priyabhāryastathāpi saḥ / vītarāga ivātasthau na jaharṣa na cukṣubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं व्यवस्थितमाज्ञाय भार्यारागात् पराङ्मुखम् । अभिगम्याब्रवीन्नन्दमानन्दः प्रणयादिदम्

taṃ vyavasthitamājñāya bhāryārāgāt parāṅmukham / abhigamyābravīnnandamānandaḥ praṇayādidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो सदृशमारब्धं श्रुतमस्याभिजनस्य च । निगृहीतेन्द्रियः स्वस्थो नियमे यदि संस्थितः

aho sadṛśamārabdhaṃ śrutamasyābhijanasya ca / nigṛhītendriyaḥ svastho niyame yadi saṃsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिष्वक्तस्य कामेषु रागिणो विषयात्मनः । यदियं संविदुत्पन्ना नेयमल्पेन हेतुना

abhiṣvaktasya kāmeṣu rāgiṇo viṣayātmanaḥ / yadiyaṃ saṃvidutpannā neyamalpena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिरल्पेन यत्नेन मृदुः प्रतिनिवार्यते । प्रबलः प्रबलैरेव यत्नैर्नश्यति वा न वा

vyādhiralpena yatnena mṛduḥ pratinivāryate / prabalaḥ prabalaireva yatnairnaśyati vā na vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्हरो मानसो व्याधिर्बलवांश्च तवाभवत् । विनिवृत्तो यदि [च] ते सर्वथा धृतिमानसि

durharo mānaso vyādhirbalavāṃśca tavābhavat / vinivṛtto yadi [ca] te sarvathā dhṛtimānasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुष्करं साध्वनार्येण मानिना चैव मार्दवम् । अतिसर्गश्च लुब्धेन ब्रह्मचर्यं च रागिणा

duṣkaraṃ sādhvanāryeṇa māninā caiva mārdavam / atisargaśca lubdhena brahmacaryaṃ ca rāgiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्तु मम संदेहस्तवास्यां नियमे धृतौ । अत्रानुनयमिच्छामि वक्तव्यं यदि मन्यसे

ekastu mama saṃdehastavāsyāṃ niyame dhṛtau / atrānunayamicchāmi vaktavyaṃ yadi manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्जवाभिहितं वाक्यं न च मन्तव्यमन्यथा । रूक्षमप्याशये शुद्धे रुक्षतो नैति सज्जनः

ārjavābhihitaṃ vākyaṃ na ca mantavyamanyathā / rūkṣamapyāśaye śuddhe rukṣato naiti sajjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियं हि हितं स्निग्धमस्निग्धमहितं प्रियम् । दुर्लभं तु प्रियहितं स्वादु पथ्यमिवौषधम्

apriyaṃ hi hitaṃ snigdhamasnigdhamahitaṃ priyam / durlabhaṃ tu priyahitaṃ svādu pathyamivauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वासश्चार्थचर्या च सामान्यं सुखदुःखयोः । मर्षणं प्रणयश्चैव मित्रवृत्तिरियं सताम्

viśvāsaścārthacaryā ca sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ / marṣaṇaṃ praṇayaścaiva mitravṛttiriyaṃ satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिदं त्वां विवक्षामि प्रणयान्न जिघांसया । त्वच्छ्रेयो हि विवक्षा मे यतो नार्हाम्युपेक्षितुम्

tadidaṃ tvāṃ vivakṣāmi praṇayānna jighāṃsayā / tvacchreyo hi vivakṣā me yato nārhāmyupekṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यभिधीयसे । किमिदं भूतमाहोस्वित् परिहासो ऽयमीदृशः

apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyabhidhīyase / kimidaṃ bhūtamāhosvit parihāso 'yamīdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तावदिदं सत्यं वक्ष्याम्यत्र यदौषधम् । औद्धत्यमथ वक्तृणामभिधास्यामि तद्रजः

yadi tāvadidaṃ satyaṃ vakṣyāmyatra yadauṣadham / auddhatyamatha vaktṛṇāmabhidhāsyāmi tadrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लक्ष्णपूर्वमथो तेन हृदि सो ऽभिहतस्तदा । ध्यात्वा दीर्घं निशश्वास किञ्चिच्चावाङ्मुखो ऽभवत्

ślakṣṇapūrvamatho tena hṛdi so 'bhihatastadā / dhyātvā dīrghaṃ niśaśvāsa kiñciccāvāṅmukho 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तस्येङ्गितं ज्ञात्वा मनःसंकल्पसूचकम् । बभाषे वाक्यमानन्दो मधुरोदर्कमप्रियम्

tatastasyeṅgitaṃ jñātvā manaḥsaṃkalpasūcakam / babhāṣe vākyamānando madhurodarkamapriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारेणावगच्छामि तव धर्मप्रयोजनम् । यज्ज्ञात्वा त्वयि जातं मे हास्यं कारुण्यमेव च

ākāreṇāvagacchāmi tava dharmaprayojanam / yajjñātvā tvayi jātaṃ me hāsyaṃ kāruṇyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासनार्थं स्कन्धेन कश्चिद् गुर्वीं शिलां वहेत् । तद्वत्त्वमपि कामार्थं नियमं वोढुमुद्यतः

yathāsanārthaṃ skandhena kaścid gurvīṃ śilāṃ vahet / tadvattvamapi kāmārthaṃ niyamaṃ voḍhumudyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिताडयिषया दृप्तो यथा मेषो ऽपर्सति । तद्वदब्रह्मचर्याय ब्रह्मचर्यमिदं तव

titāḍayiṣayā dṛpto yathā meṣo 'parsati / tadvadabrahmacaryāya brahmacaryamidaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिक्रीषन्ति यथा पण्यं वणिजो लाभलिप्सया । धर्मचर्या तव तथा पण्यभूता न शान्तये

cikrīṣanti yathā paṇyaṃ vaṇijo lābhalipsayā / dharmacaryā tava tathā paṇyabhūtā na śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा फलविशेषार्थ बीजं वपति कार्षकः । तद्वद् विषयकार्पण्याद् विषयांस्त्यक्तवानसि

yathā phalaviśeṣārtha bījaṃ vapati kārṣakaḥ / tadvad viṣayakārpaṇyād viṣayāṃstyaktavānasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाङ्क्षेच्च यथा रोगं प्रतीकारसुखेप्सया । दुःखमन्विच्छति भवांस्तथा विषयतृष्णया

ākāṅkṣecca yathā rogaṃ pratīkārasukhepsayā / duḥkhamanvicchati bhavāṃstathā viṣayatṛṣṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पश्यति मध्वेव न प्रपातमवेक्षते । पश्यस्यप्सरसस्तद्वद् भ्रंशमन्ते न पश्यसि

yathā paśyati madhveva na prapātamavekṣate / paśyasyapsarasastadvad bhraṃśamante na paśyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदि कामाग्निना दीप्ते कायेन वहतो व्रतम् । किमिदं ब्रह्मचर्यं ते मनसाब्रह्मचारिणः

hṛdi kāmāgninā dīpte kāyena vahato vratam / kimidaṃ brahmacaryaṃ te manasābrahmacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारे वर्तमानेन यदा चाप्सरसस्त्वया । प्राप्तास्त्यक्ताश्च शतशस्ताभ्यः किमिति ते स्पृहा

saṃsāre vartamānena yadā cāpsarasastvayā / prāptāstyaktāśca śataśastābhyaḥ kimiti te spṛhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृप्तिर्नास्तीन्धनैरग्नेर्नाम्भसा लवणाम्भसः । नापि कामैः सतृष्णस्य तस्मात् कामा न तृष्तये

tṛptirnāstīndhanairagnernāmbhasā lavaṇāmbhasaḥ / nāpi kāmaiḥ satṛṣṇasya tasmāt kāmā na tṛṣtaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतृप्तौ स कुतः शान्तिरशान्तौ च कुतः सुखम् । असुखे च कुतः प्रीतिरप्रीतौ च कुतो रतिः

atṛptau sa kutaḥ śāntiraśāntau ca kutaḥ sukham / asukhe ca kutaḥ prītiraprītau ca kuto ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिरंसा यदि ते तस्मादध्यात्मे धीयतां मनः । प्रशान्ता चानवद्या च नास्त्यध्यात्मसमा रतिः

riraṃsā yadi te tasmādadhyātme dhīyatāṃ manaḥ / praśāntā cānavadyā ca nāstyadhyātmasamā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तत्र कार्यं तूर्यैस्ते न स्त्रीभिर्न विभूषणैः । एकस्त्वं [यत्र]तत्रस्थस्तया रत्याभिरंस्यसे

na tatra kāryaṃ tūryaiste na strībhirna vibhūṣaṇaiḥ / ekastvaṃ [yatra]tatrasthastayā ratyābhiraṃsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानसं बलवद् दुःखं तर्षे तिष्ठति तिष्ठति । तं तर्षं छिन्धि दुःखं हि तृष्णा चास्ति च नास्ति च

mānasaṃ balavad duḥkhaṃ tarṣe tiṣṭhati tiṣṭhati / taṃ tarṣaṃ chindhi duḥkhaṃ hi tṛṣṇā cāsti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपत्तौ वा विपत्तौ वा दिवा वा नक्तमेव वा । कामेषु हि सतृष्णस्य न शान्तिरुपपद्यते

saṃpattau vā vipattau vā divā vā naktameva vā / kāmeṣu hi satṛṣṇasya na śāntirupapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामानां प्रार्थना दुःखा प्राप्तौ तृप्तिर्न विद्यते । वियोगान्नियतः शोको वियोगश्च ध्रुवो दिवि

kāmānāṃ prārthanā duḥkhā prāptau tṛptirna vidyate / viyogānniyataḥ śoko viyogaśca dhruvo divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वापि दुष्करं कर्म स्वर्गे लब्ध्वापि दुर्लभम् । नृलोकं पुनरेवैति प्रवासात् स्वगृहं यथा

kṛtvāpi duṣkaraṃ karma svarge labdhvāpi durlabham / nṛlokaṃ punarevaiti pravāsāt svagṛhaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा भ्रष्टस्य कुशलं शिष्टं किंचिन्न विद्यते । तिर्यक्षु पितृलोके वा नरके चोपपद्यते

yadā bhraṣṭasya kuśalaṃ śiṣṭaṃ kiṃcinna vidyate / tiryakṣu pitṛloke vā narake copapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य भुक्तवतः स्वर्गे विषयानुत्तमानपि । भ्रष्टस्यार्तस्य दुःखेन किमास्वादः करोति सः

tasya bhuktavataḥ svarge viṣayānuttamānapi / bhraṣṭasyārtasya duḥkhena kimāsvādaḥ karoti saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्येनाय प्राणिवात्सल्यात् स्वमांसान्यपि दत्तवान् । शिविः स्वर्गात् परिभ्रष्टस्तादृक् कृत्वापि दुष्करम्

śyenāya prāṇivātsalyāt svamāṃsānyapi dattavān / śiviḥ svargāt paribhraṣṭastādṛk kṛtvāpi duṣkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्रस्यार्धासनं गत्वा पूर्वपार्थिव एंव यः । स देवत्वं गतः काले मान्धाताधः पुनर्ययौ

śakrasyārdhāsanaṃ gatvā pūrvapārthiva eṃva yaḥ / sa devatvaṃ gataḥ kāle māndhātādhaḥ punaryayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्यं कृत्वापि देवानां पपात नहुषो भुवि । प्राप्तः किल भुजंगत्वं नाद्यापि परिमुच्यते

rājyaṃ kṛtvāpi devānāṃ papāta nahuṣo bhuvi / prāptaḥ kila bhujaṃgatvaṃ nādyāpi parimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवेलिविलो राजा राजवृत्तेन संस्कृतः । स्वर्गं गत्वा पुनर्भ्रष्टः कूर्मीभूतः किलार्णवे

tathaivelivilo rājā rājavṛttena saṃskṛtaḥ / svargaṃ gatvā punarbhraṣṭaḥ kūrmībhūtaḥ kilārṇave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूरिद्युम्नो ययातिश्च ते चान्ये च नृपर्षभाः । कर्मभिर्द्यामभिक्रीय तत्क्षयात् पुनरत्यजन्

bhūridyumno yayātiśca te cānye ca nṛparṣabhāḥ / karmabhirdyāmabhikrīya tatkṣayāt punaratyajan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुराः पूर्वदेवास्तु सुरैरपहृतश्रियः । श्रियं समनुशोचन्तः पातालं शरणं ययुः

asurāḥ pūrvadevāstu surairapahṛtaśriyaḥ / śriyaṃ samanuśocantaḥ pātālaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च राजर्षिभिस्तावदसुरैर्वा सुरादिभिः । महेन्द्राः शतशः पेतुर्माहात्म्यमपि न स्थिरम्

kiṃ ca rājarṣibhistāvadasurairvā surādibhiḥ / mahendrāḥ śataśaḥ peturmāhātmyamapi na sthiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसदं शोभायित्वैन्द्रीमुपेन्द्रश्चेन्द्रविक्रमः । क्षीणकर्मा पपातोर्वीं मध्यादप्सरसां रसन्

saṃsadaṃ śobhāyitvaindrīmupendraścendravikramaḥ / kṣīṇakarmā papātorvīṃ madhyādapsarasāṃ rasan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा चैत्ररथ हा वापि हा मन्दाकिनि हा प्रिये । इत्यार्ता विलपन्तो ऽपि गां पतन्ति दिवौकसः

hā caitraratha hā vāpi hā mandākini hā priye / ityārtā vilapanto 'pi gāṃ patanti divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रं ह्युत्पद्यते दुःखमिह तावन्मुमूर्षताम् । किं पुनः पततां स्वर्गादेवान्ते सुखसेविनाम्

tīvraṃ hyutpadyate duḥkhamiha tāvanmumūrṣatām / kiṃ punaḥ patatāṃ svargādevānte sukhasevinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजो गृण्हन्ति वासांसि म्लायन्ति परमाः स्रजः । गात्रेभ्यो जायते स्वेदो रतिर्भवति नासने

rajo gṛṇhanti vāsāṃsi mlāyanti paramāḥ srajaḥ / gātrebhyo jāyate svedo ratirbhavati nāsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान्यादौ निमित्तानि च्युतौ स्वर्गाद् दिवौकसाम् । अनिष्टानीव मर्त्यानामरिष्टानि मुमूर्षताम्

etānyādau nimittāni cyutau svargād divaukasām / aniṣṭānīva martyānāmariṣṭāni mumūrṣatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमुत्पद्यते यच्च दिवि कामानुपाश्नताम् । यच्च दुःखं निपततां दुःखमेव विशिष्यते

sukhamutpadyate yacca divi kāmānupāśnatām / yacca duḥkhaṃ nipatatāṃ duḥkhameva viśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादस्वन्तमत्राणमविश्वास्यमतर्पकम् । विज्ञाय क्षयिणं स्वर्गमपवर्गे मतिं कुरु

tasmādasvantamatrāṇamaviśvāsyamatarpakam / vijñāya kṣayiṇaṃ svargamapavarge matiṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशरीरं भवाग्रं हि गत्वापि मुनिरुद्रकः । कर्मणो ऽन्ते च्युतस्तस्मात् तिर्यग्योनिं प्रपत्स्यते

aśarīraṃ bhavāgraṃ hi gatvāpi munirudrakaḥ / karmaṇo 'nte cyutastasmāt tiryagyoniṃ prapatsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैत्रया सप्तवार्षिक्या ब्रह्मलोकमितो गतः । सुनेत्रः पुनरावृत्तो गर्भवासमुपेयिवान्

maitrayā saptavārṣikyā brahmalokamito gataḥ / sunetraḥ punarāvṛtto garbhavāsamupeyivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा चैश्वर्यवन्तो ऽपि क्षयिणः स्वर्गवासिनः । को नाम स्वर्गवासय क्षेष्णवे स्पृहयेद् बुधः

yadā caiśvaryavanto 'pi kṣayiṇaḥ svargavāsinaḥ / ko nāma svargavāsaya kṣeṣṇave spṛhayed budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रेण बद्धो हि यथा विहंगो व्यावर्तते दूरगतो ऽपि भूयः । अज्ञानसूत्रेण तथावबद्धो गतो ऽपि दूरं पुनरेति लोकः

sūtreṇa baddho hi yathā vihaṃgo vyāvartate dūragato 'pi bhūyaḥ / ajñānasūtreṇa tathāvabaddho gato 'pi dūraṃ punareti lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा कालविलक्षणं प्रतिभुवा मुक्तो यथा बन्धनाद् भुक्त्वा वेश्मसुखान्यतीत्य समयं भूयो विशेद् वन्धनं । तद्वद् द्यां प्रतिभूवदात्मनियमैर्ध्यानादिभिः प्राप्तवान् काले कर्मसु तेषु भुक्तविषयेष्वाकृषते गां पुनः

kṛtvā kālavilakṣaṇaṃ pratibhuvā mukto yathā bandhanād bhuktvā veśmasukhānyatītya samayaṃ bhūyo viśed vandhanaṃ / tadvad dyāṃ pratibhūvadātmaniyamairdhyānādibhiḥ prāptavān kāle karmasu teṣu bhuktaviṣayeṣvākṛṣate gāṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्जालगताः प्रमत्तमनसो मीनास्तडागे यथा जानन्ति व्यसनं न रोधजनितं स्वस्थाश्चरन्त्यम्भसि । अन्तर्लोकगताः कृतार्थमतयस्तद्वद्दिवि ध्यायिनो मन्यन्ते शिवमच्युतं ध्रुवमिति स्वं स्थानमावर्तकम्

antarjālagatāḥ pramattamanaso mīnāstaḍāge yathā jānanti vyasanaṃ na rodhajanitaṃ svasthāścarantyambhasi / antarlokagatāḥ kṛtārthamatayastadvaddivi dhyāyino manyante śivamacyutaṃ dhruvamiti svaṃ sthānamāvartakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्जन्मव्याधिमृत्युव्यसनपरिगतं मत्वा जगदिदं संसारे भ्राम्यमाणं दिवि नृषु नरके तिर्यक्पितृषु च । यत्त्राणं निर्भयं यच्छिवममरजरं निःशोकममृतं तद्धेतोर्ब्रह्मचर्यं चर जहि हि चलं स्वर्गं प्रति रुचिम्

tajjanmavyādhimṛtyuvyasanaparigataṃ matvā jagadidaṃ saṃsāre bhrāmyamāṇaṃ divi nṛṣu narake tiryakpitṛṣu ca / yattrāṇaṃ nirbhayaṃ yacchivamamarajaraṃ niḥśokamamṛtaṃ taddhetorbrahmacaryaṃ cara jahi hi calaṃ svargaṃ prati rucim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.