Asvaghosa: Saundarananda 12

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "स्वर्ग की हीनता" नाम एकादश सर्ग समाप्त ॥ द्वादशः सर्गः विवेक अप्सरोभृतको धर्मं चरसीत्यथ चोदितः । आनन्देन तदा नन्दः परं व्रीडमुपागमत्

saundarananda mahākāvye "svarga kī hīnatā" nāma ekādaśa sarga samāpta // dvādaśaḥ sargaḥ viveka apsarobhṛtako dharmaṃ carasītyatha coditaḥ / ānandena tadā nandaḥ paraṃ vrīḍamupāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य व्रीडेन महता प्रमोदो हृदि नाभवत् । अप्रामोद्येन विमुखं नावतस्थे व्रते मनः

tasya vrīḍena mahatā pramodo hṛdi nābhavat / aprāmodyena vimukhaṃ nāvatasthe vrate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामरागप्रधानो ऽपि परिहाससमो ऽपि सन् । परिपाकगते हेतौ न स तन्ममृषे वचः

kāmarāgapradhāno 'pi parihāsasamo 'pi san / paripākagate hetau na sa tanmamṛṣe vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षकभावाच्च पूर्वं मत्वा दिवं ध्रुवम् । तस्मात् क्षेष्णुं परिश्रुत्य भृशं संवेगमेयिवान्

aparīkṣakabhāvācca pūrvaṃ matvā divaṃ dhruvam / tasmāt kṣeṣṇuṃ pariśrutya bhṛśaṃ saṃvegameyivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य स्वर्गान्निववृते संकल्पाश्वो मनोरथः । महारथ इवोन्मार्गादप्रमत्तस्य सारथेः

tasya svargānnivavṛte saṃkalpāśvo manorathaḥ / mahāratha ivonmārgādapramattasya sāratheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गतर्षान्निवृत्तश्च सद्यः स्वस्थ इवाभवत् । मृष्टादपथ्याद् विरतो जिजीविषुरिवातुरः

svargatarṣānnivṛttaśca sadyaḥ svastha ivābhavat / mṛṣṭādapathyād virato jijīviṣurivāturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसस्मार प्रियां भार्यामप्सरोदर्शनाद् यथा । तथानित्यतयोद्विग्नस्तत्याजाप्सरसो ऽपि सः

visasmāra priyāṃ bhāryāmapsarodarśanād yathā / tathānityatayodvignastatyājāpsaraso 'pi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महतामपि भूतानामावृत्तिरिति चिन्तयन् । संवेगाच्च सरागो ऽपि वीतराग इवाभवत्

mahatāmapi bhūtānāmāvṛttiriti cintayan / saṃvegācca sarāgo 'pi vītarāga ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूव स हि संवेगः श्रेयसस्तस्य वृद्धये । धातुरेधिरिवाख्याते पठितो ऽक्षरचिन्तकैः

babhūva sa hi saṃvegaḥ śreyasastasya vṛddhaye / dhāturedhirivākhyāte paṭhito 'kṣaracintakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तु कामान्मनस्तस्य केनचिज्जगृहे धृतिः । त्रिषु कालेषु सर्वेषु निपातो ऽस्तिरिव स्मृतः

na tu kāmānmanastasya kenacijjagṛhe dhṛtiḥ / triṣu kāleṣu sarveṣu nipāto 'stiriva smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेलगामी महाबाहुर्गजेन्द्र इव निर्मदः । सो ऽभ्यगच्छद् गुरुं काले विवक्षुर्भावमात्मनः

khelagāmī mahābāhurgajendra iva nirmadaḥ / so 'bhyagacchad guruṃ kāle vivakṣurbhāvamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणम्य च गुरौ मुर्ध्ना बाष्पव्याकुललोचनः । कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः

praṇamya ca gurau murdhnā bāṣpavyākulalocanaḥ / kṛtvāñjalimuvācedaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्सरः प्राप्तये यन्मे भगवन् प्रतिभूरसि । नाप्सरोभिर्ममार्थो ऽस्ति प्रतिभूत्वं त्यजाम्यहम्

apsaraḥ prāptaye yanme bhagavan pratibhūrasi / nāpsarobhirmamārtho 'sti pratibhūtvaṃ tyajāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा ह्यावर्तकं स्वर्गं संसारस्थ च चित्रताम् । न मर्त्येषु न देवेषु प्रवृत्तिर्मम रोचते

śrutvā hyāvartakaṃ svargaṃ saṃsārastha ca citratām / na martyeṣu na deveṣu pravṛttirmama rocate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्राप्य दिवं यत्नान्नियमेन दमेन च । अवितृप्ताः पतन्त्यन्ते स्वर्गाय त्यागिने नमः

yadi prāpya divaṃ yatnānniyamena damena ca / avitṛptāḥ patantyante svargāya tyāgine namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च निखिलं लोकं विदित्वा सचराचरम् । सर्वदुःखक्षयकरे त्वद्धर्मे परमे रमे

ataśca nikhilaṃ lokaṃ viditvā sacarācaram / sarvaduḥkhakṣayakare tvaddharme parame rame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् व्याससमासाभ्यां तन्मे व्याख्यातुमर्हसि । यच्छ्रुत्वा शृण्वतां श्रेष्ठ परमं प्राप्नुयां पदम्

tasmād vyāsasamāsābhyāṃ tanme vyākhyātumarhasi / yacchrutvā śṛṇvatāṃ śreṣṭha paramaṃ prāpnuyāṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तस्याशयं ज्ञात्वा विपक्षाणिन्द्रियाणि च । श्रेयश्चैवामुखीभूतं निजगाद तथागतः

tatastasyāśayaṃ jñātvā vipakṣāṇindriyāṇi ca / śreyaścaivāmukhībhūtaṃ nijagāda tathāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो प्रत्यवमर्शो ऽयं श्रेयसस्ते पुरोजवः । अरण्यां मथ्यमानायामग्नेर्धूम इवोत्थितः

aho pratyavamarśo 'yaṃ śreyasaste purojavaḥ / araṇyāṃ mathyamānāyāmagnerdhūma ivotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरमुन्मार्गविहृतो लोलैरिन्द्रियवाजिभिः । अवतीर्णो ऽसि पन्थानं दिष्ट्या दृष्ट्यविमूढया

ciramunmārgavihṛto lolairindriyavājibhiḥ / avatīrṇo 'si panthānaṃ diṣṭyā dṛṣṭyavimūḍhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य ते सफलं जन्म लाभो ऽद्य सुमहांस्तव । यस्य कामरसज्ञस्य नैष्क्रम्यायोत्सुकं मनः

adya te saphalaṃ janma lābho 'dya sumahāṃstava / yasya kāmarasajñasya naiṣkramyāyotsukaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके ऽस्मिन्नालयारामे निवृत्तौ दुर्लभा रतिः । व्यथन्ते ह्यपुनर्भावात् प्रपातादिव बालिशाः

loke 'sminnālayārāme nivṛttau durlabhā ratiḥ / vyathante hyapunarbhāvāt prapātādiva bāliśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखं न स्यात् सुखं मे स्यादिति प्रयतते जनः । अत्यन्तदुःखोपरमं सुखं तच्च न बुध्यते

duḥkhaṃ na syāt sukhaṃ me syāditi prayatate janaḥ / atyantaduḥkhoparamaṃ sukhaṃ tacca na budhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिभूतेष्वनित्येषु सततं दुःखहेतुषु । कामादिषु जगत् सक्तं न वेत्ति सुखमव्ययम्

aribhūteṣvanityeṣu satataṃ duḥkhahetuṣu / kāmādiṣu jagat saktaṃ na vetti sukhamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वदुःखापहं तत्तु हस्तस्थममृतं तव । विषं पीत्वा यदगदं समये पातुमिच्छसि

sarvaduḥkhāpahaṃ tattu hastasthamamṛtaṃ tava / viṣaṃ pītvā yadagadaṃ samaye pātumicchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनर्हसंसारभयं मानार्हं ते चिकीर्षितम् । रागाग्निस्तादृशो यस्य धर्मोन्मुख पराङ्मुखः

anarhasaṃsārabhayaṃ mānārhaṃ te cikīrṣitam / rāgāgnistādṛśo yasya dharmonmukha parāṅmukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागोद्दामेन मनसा सर्वथा दुष्करा धृतिः । सदोषं सलिलं दृष्ट्वा पथिनेव पिपासुना

rāgoddāmena manasā sarvathā duṣkarā dhṛtiḥ / sadoṣaṃ salilaṃ dṛṣṭvā pathineva pipāsunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशी नाम बुद्धिस्ते विरुद्धा रजसाभवत् । रजसा चण्डवातेन विवस्वत इव प्रभा

īdṛśī nāma buddhiste viruddhā rajasābhavat / rajasā caṇḍavātena vivasvata iva prabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा जिघांसुस्तमो हार्दं या संप्रति विजृम्भते । तमो नैशं प्रभा सौरी विनिर्गीर्णेव मेरुणा

sā jighāṃsustamo hārdaṃ yā saṃprati vijṛmbhate / tamo naiśaṃ prabhā saurī vinirgīrṇeva meruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तरूपमिदं चैव शुद्धसत्त्वस्य चेतसः । यत्ते स्यान्नैष्ठिके सूक्ष्मे श्रेयसि श्रद्दधानता

yuktarūpamidaṃ caiva śuddhasattvasya cetasaḥ / yatte syānnaiṣṭhike sūkṣme śreyasi śraddadhānatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मच्छन्दमिमं तस्माद्विवर्धयितुमर्हसि । सर्वधर्मा हि धर्मज्ञ नियमाच्छन्दहेतवः

dharmacchandamimaṃ tasmādvivardhayitumarhasi / sarvadharmā hi dharmajña niyamācchandahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यां गमनबुद्धौ हि गमनाय प्रवर्तते । शय्याबुद्धौ च शयनं स्थानबुद्धौ तथा स्थितिः

satyāṃ gamanabuddhau hi gamanāya pravartate / śayyābuddhau ca śayanaṃ sthānabuddhau tathā sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्भूमिगतं ह्यम्भः श्रद्दधाति नरो यदा । अर्थिंत्वे सति यत्नेन तदा खनति गामिमाम्

antarbhūmigataṃ hyambhaḥ śraddadhāti naro yadā / arthiṃtve sati yatnena tadā khanati gāmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थी यद्यग्निना वा स्याच्छ्रद्दध्यात्तं न वारणौ । मथ्नीयान्नारणिं कश्चित्तभआवे सति मथ्यते

nārthī yadyagninā vā syācchraddadhyāttaṃ na vāraṇau / mathnīyānnāraṇiṃ kaścittabhaāve sati mathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्योत्पत्तिं यदि न वा श्रद्दध्यात् कार्षकः क्षितौ । अर्थी सस्येन वा न स्याद् बीजानि न वपेद् भुवि

sasyotpattiṃ yadi na vā śraddadhyāt kārṣakaḥ kṣitau / arthī sasyena vā na syād bījāni na vaped bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च हस्त इत्युक्ता मया श्रद्धा विशेषतः । यस्माद् गृण्हाति सद्धर्मं दायं हस्त यतो यथाः

ataśca hasta ityuktā mayā śraddhā viśeṣataḥ / yasmād gṛṇhāti saddharmaṃ dāyaṃ hasta yato yathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राधान्यादिन्द्रियमिति स्थिरत्वाद् बलमित्यतः । गुणदारिद्रयशमनाद् धनमित्यभिवर्णिता

prādhānyādindriyamiti sthiratvād balamityataḥ / guṇadāridrayaśamanād dhanamityabhivarṇitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षणार्थेन धर्मस्य तथेषीकेत्युदाहृता । लोके ऽस्मिन् दुर्लभत्वाच्च रत्नमित्यभिभाषिता

rakṣaṇārthena dharmasya tatheṣīketyudāhṛtā / loke 'smin durlabhatvācca ratnamityabhibhāṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्च बीजमित्युक्ता निमित्तं श्रेयसो यदा । पावनार्थेन पापस्य नदीत्यभिहिता पुनः

punaśca bījamityuktā nimittaṃ śreyaso yadā / pāvanārthena pāpasya nadītyabhihitā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्धर्मस्य चोत्पत्तौ श्रद्धा कारणमुत्तमम् । मयोक्ता कार्यतस्तस्मात्तत्र तत्र तथा तथा

yasmāddharmasya cotpattau śraddhā kāraṇamuttamam / mayoktā kāryatastasmāttatra tatra tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रद्धाङ्कुरमिमं तस्मात् संवर्धयितुमर्हसि । तद्वृद्धौ वर्धते धर्मो मूलवृद्धौ यथा द्रुमः

śraddhāṅkuramimaṃ tasmāt saṃvardhayitumarhasi / tadvṛddhau vardhate dharmo mūlavṛddhau yathā drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याकुलं दर्शनं यस्य दुर्बलो यस्य निश्चयः । तस्य पारिप्लवा श्रद्धा न हिं कृत्याय वर्तते

vyākulaṃ darśanaṃ yasya durbalo yasya niścayaḥ / tasya pāriplavā śraddhā na hiṃ kṛtyāya vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्तत्त्वं न भवति हि दृष्टं श्रुतं वा तावच्छ्रद्धा न भवति बलस्था स्थिरा वा । दृष्टे तत्त्वे नियमपरिभूतेन्द्रियस्य श्रद्धावृक्षो भवति सफलश्चाश्रयश्च

yāvattattvaṃ na bhavati hi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā tāvacchraddhā na bhavati balasthā sthirā vā / dṛṣṭe tattve niyamaparibhūtendriyasya śraddhāvṛkṣo bhavati saphalaścāśrayaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.