Asvaghosa: Saundarananda 13

सौन्दरनन्द महाकाव्य में "विवेक" नामक द्वादश सर्ग समाप्त । त्रयोदशः सर्गः शील एवं इन्द्रियसंयम अथ संराधितो नन्दः श्रद्धां प्रति महर्षिणा । परिषिक्तो ऽमृतेनेव युयुजे परया मुदा

saundarananda mahākāvya meṃ "viveka" nāmaka dvādaśa sarga samāpta / trayodaśaḥ sargaḥ śīla evaṃ indriyasaṃyama atha saṃrādhito nandaḥ śraddhāṃ prati maharṣiṇā / pariṣikto 'mṛteneva yuyuje parayā mudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतार्थमिव तं मेने संबुद्धः श्रद्धया तया । मेने प्राप्तमिव श्रेयः स च बुद्धेन संस्कृतः

kṛtārthamiva taṃ mene saṃbuddhaḥ śraddhayā tayā / mene prāptamiva śreyaḥ sa ca buddhena saṃskṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लक्ष्णेन वचसा कांश्चित् कांश्चित् परुषया गिरा । कांश्चिदाभ्यामुपायाभ्यां स विनिन्ये विनायकः

ślakṣṇena vacasā kāṃścit kāṃścit paruṣayā girā / kāṃścidābhyāmupāyābhyāṃ sa vininye vināyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पांसुभ्यः काञ्चनं जातं विशुद्धं निर्मलं शुचि । स्थितं पांसुष्वपि यथा पांसुदोषैर्न लिप्यते

pāṃsubhyaḥ kāñcanaṃ jātaṃ viśuddhaṃ nirmalaṃ śuci / sthitaṃ pāṃsuṣvapi yathā pāṃsudoṣairna lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मपर्णं यथा चैव जले जातं जले स्थितम् । उपरिष्टादधस्ताद्वा न जलेनोपलिप्यते

padmaparṇaṃ yathā caiva jale jātaṃ jale sthitam / upariṣṭādadhastādvā na jalenopalipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वल्लोके मुनिर्जातो लोकस्यानुग्रहं चरन् । कृतित्वान्निर्मलत्वाच्च लोकधर्मैर्न लिप्यते

tadvalloke munirjāto lokasyānugrahaṃ caran / kṛtitvānnirmalatvācca lokadharmairna lipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषं त्यागं प्रियं रूक्षं कथां च ध्यानमेव च । मन्तुकाले चिकित्सार्थं चक्रे नात्मानुवृत्तये

śleṣaṃ tyāgaṃ priyaṃ rūkṣaṃ kathāṃ ca dhyānameva ca / mantukāle cikitsārthaṃ cakre nātmānuvṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्च सन्दधे कायं महाकरुणया तया । मोचयेयं कथं दुःखात् सत्त्वानीत्यनुकम्पकः

ataśca sandadhe kāyaṃ mahākaruṇayā tayā / mocayeyaṃ kathaṃ duḥkhāt sattvānītyanukampakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ संहर्षणान्नन्दं विदित्वा भाजनीकृतम् । अब्रवीद् ब्रुवतां श्रेष्ठः क्रमज्ञः श्रेयसां क्रमम्

atha saṃharṣaṇānnandaṃ viditvā bhājanīkṛtam / abravīd bruvatāṃ śreṣṭhaḥ kramajñaḥ śreyasāṃ kramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः प्रभृति भूयस्त्वं श्रेद्धेन्द्रियपुरःसरः । अमृतस्याप्तये सौम्य वृत्तं रक्षितुमर्हसि

ataḥ prabhṛti bhūyastvaṃ średdhendriyapuraḥsaraḥ / amṛtasyāptaye saumya vṛttaṃ rakṣitumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगः कायवचसोः शुद्धो भवति ते यथा । उत्तानो विवृतो गुप्तो ऽनवच्छिद्रस्तथा कुरु

prayogaḥ kāyavacasoḥ śuddho bhavati te yathā / uttāno vivṛto gupto 'navacchidrastathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तानो भावकरणाद् विवृतश्चाप्यगूहनात् । गुप्तो रक्षणतात्पर्यादच्छिद्रश्चानवद्यतः

uttāno bhāvakaraṇād vivṛtaścāpyagūhanāt / gupto rakṣaṇatātparyādacchidraścānavadyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरवचसोः शुद्धौ सप्तांगे चापि कर्मणि । आजीवसमुदाचारं शौचात् संस्कर्तुमर्हसि

śarīravacasoḥ śuddhau saptāṃge cāpi karmaṇi / ājīvasamudācāraṃ śaucāt saṃskartumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाणां कुहनादीनां पञ्चानामनिषेवणात् । त्यागाच्च ज्योतिषादीनां चतुर्णां वृत्तिघातिनाम्

doṣāṇāṃ kuhanādīnāṃ pañcānāmaniṣevaṇāt / tyāgācca jyotiṣādīnāṃ caturṇāṃ vṛttighātinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणिधान्यधनादीनां वर्ज्यानामप्रतिग्रहात् । भैक्षाङ्गानां निसृष्टानां नियतानां प्रतिग्रहात्

prāṇidhānyadhanādīnāṃ varjyānāmapratigrahāt / bhaikṣāṅgānāṃ nisṛṣṭānāṃ niyatānāṃ pratigrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परितुष्टः शुचिर्मञ्जुश्चौक्षया जीवसंपदा । कुर्या दुःखप्रतीकारं यावदेव विमुक्तये

parituṣṭaḥ śucirmañjuścaukṣayā jīvasaṃpadā / kuryā duḥkhapratīkāraṃ yāvadeva vimuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणो हि यथादृष्टात् कायवाक्प्रभवादपि । आजीवः पृथगेवोक्तो दुःशोधत्वादयं मया

karmaṇo hi yathādṛṣṭāt kāyavākprabhavādapi / ājīvaḥ pṛthagevokto duḥśodhatvādayaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहस्थेन हि दुःशोधा दृष्टिर्विविधदृष्टिना । आजीवो भिक्षुणा चैव परेष्वायत्तवृत्तिना

gṛhasthena hi duḥśodhā dṛṣṭirvividhadṛṣṭinā / ājīvo bhikṣuṇā caiva pareṣvāyattavṛttinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावच्छीलमित्युक्तमाचारो ऽयं समासतः । अस्य नाशेन नैव स्यात् प्रव्रज्या न गृहस्थता

etāvacchīlamityuktamācāro 'yaṃ samāsataḥ / asya nāśena naiva syāt pravrajyā na gṛhasthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच्चारित्रसम्पन्नो ब्रह्मचर्यमिदं चर । अणुमात्रेष्वद्येषु भयदर्शी दृढव्रतः

tasmāccāritrasampanno brahmacaryamidaṃ cara / aṇumātreṣvadyeṣu bhayadarśī dṛḍhavrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलमास्थाय वर्तन्ते सर्वा हि श्रेयसि क्रियाः । स्थानाद्यानीव कार्याणि प्रतिष्ठाय वसुन्धराम्

śīlamāsthāya vartante sarvā hi śreyasi kriyāḥ / sthānādyānīva kāryāṇi pratiṣṭhāya vasundharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षस्योपनिषत् सौम्य वैराग्यमिति गृह्यताम् । वैराग्यस्यापि संवेदः संविदो ज्ञानदर्शनम्

mokṣasyopaniṣat saumya vairāgyamiti gṛhyatām / vairāgyasyāpi saṃvedaḥ saṃvido jñānadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानस्योपनिषच्चैव समाधिरुपधार्यताम् । समाधेरप्युपनिषत् सुखं शारीरमानसम्

jñānasyopaniṣaccaiva samādhirupadhāryatām / samādherapyupaniṣat sukhaṃ śārīramānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्रब्धिः कायमनसः सुखस्योपनिषत् परा । प्रश्रब्धेरप्युपनिषत् प्रीतिरप्यवगम्यताम्

praśrabdhiḥ kāyamanasaḥ sukhasyopaniṣat parā / praśrabdherapyupaniṣat prītirapyavagamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रीतेरुपनिषत् प्रामोद्यं परमं मतम् । प्रामोद्यस्याप्यहृल्लेखः कुकृतेष्वकृतेषु वा

tathā prīterupaniṣat prāmodyaṃ paramaṃ matam / prāmodyasyāpyahṛllekhaḥ kukṛteṣvakṛteṣu vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहृल्लेखस्य मनसः शीलं तूपनिषच्छुचि । अतः शीलं नयत्यग्र्यमिति शीलं विशोधय

ahṛllekhasya manasaḥ śīlaṃ tūpaniṣacchuci / ataḥ śīlaṃ nayatyagryamiti śīlaṃ viśodhaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलनाच्छीलमित्युक्तं शीलनं सेवनादपि । सेवनं तन्निदेशाच्च निदेशश्च तदाश्रयात्

śīlanācchīlamityuktaṃ śīlanaṃ sevanādapi / sevanaṃ tannideśācca nideśaśca tadāśrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं हि शरणं सौभ्य कान्तार इव दैशिकः । पित्रं बन्धुश्च रक्षा च धनं च बलमेव च

śīlaṃ hi śaraṇaṃ saubhya kāntāra iva daiśikaḥ / pitraṃ bandhuśca rakṣā ca dhanaṃ ca balameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः शीलमतः सौम्य शीलं संस्कर्तुमर्हसि । एतत्स्थानमथान्ये [नन्यं] च मोक्षारम्भेषु योगिनाम्

yataḥ śīlamataḥ saumya śīlaṃ saṃskartumarhasi / etatsthānamathānye [nanyaṃ] ca mokṣārambheṣu yoginām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्मृतिमधिष्ठाय चपलानि स्वभावतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवारयितुमर्हसि

tataḥ smṛtimadhiṣṭhāya capalāni svabhāvataḥ / indriyāṇīndriyārthebhyo nivārayitumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेतव्यं न तथा शत्रोर्नाग्नेर्नाहेर्न चाशनेः । इन्द्रियेभ्यो यथा स्वेभ्यस्तैरजस्रं हि हन्यते

bhetavyaṃ na tathā śatrornāgnernāherna cāśaneḥ / indriyebhyo yathā svebhyastairajasraṃ hi hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विषद्भिः शत्रुभिः कश्चित् कदाचित् पीड्यते न वा । इन्द्रियैर्बाध्यते सर्वः सर्वत्र च सदैव च

dviṣadbhiḥ śatrubhiḥ kaścit kadācit pīḍyate na vā / indriyairbādhyate sarvaḥ sarvatra ca sadaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च प्रयाति नरकं शत्रुप्रभृतिभिर्हतः । कृष्यते तत्र निघ्नस्तु चपलैरिन्द्रियैर्हतः

na ca prayāti narakaṃ śatruprabhṛtibhirhataḥ / kṛṣyate tatra nighnastu capalairindriyairhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्यमानस्य तैर्दुःखं हार्दं भवति वा न वा । इन्द्रियैर्बाध्यमानस्य हार्दं शारीरमेव च

hanyamānasya tairduḥkhaṃ hārdaṃ bhavati vā na vā / indriyairbādhyamānasya hārdaṃ śārīrameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकल्पविषदिग्धा हि पञ्चेन्द्रियमयाः शराः । चिन्तापुङ्खा रतिफला विषयाकाशगोचराः

saṃkalpaviṣadigdhā hi pañcendriyamayāḥ śarāḥ / cintāpuṅkhā ratiphalā viṣayākāśagocarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यहरिणान् घ्नन्ति कामव्याधेरिता हृदि । विहन्यन्ते यदि न ते ततः पतन्ति तैः क्षताः

manuṣyahariṇān ghnanti kāmavyādheritā hṛdi / vihanyante yadi na te tataḥ patanti taiḥ kṣatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियमाजिरसंस्थेन धैर्यकार्मुकधारिणा । निपतन्तो निवार्यास्ते महता स्मृतिवर्मणा

niyamājirasaṃsthena dhairyakārmukadhāriṇā / nipatanto nivāryāste mahatā smṛtivarmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणामुपशमादरीणां निग्रहादिव । सुखं स्वपिति वास्ते वा यत्र तत्र गतोद्धवः

indriyāṇāmupaśamādarīṇāṃ nigrahādiva / sukhaṃ svapiti vāste vā yatra tatra gatoddhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां हि सततं लोके विषयानभिकाङ्क्षताम् । संविन्नैवास्ति कार्पण्याच्छुनामाशावतामिव

teṣāṃ hi satataṃ loke viṣayānabhikāṅkṣatām / saṃvinnaivāsti kārpaṇyācchunāmāśāvatāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयैरिन्द्रियग्रामो न तृप्तिमधिगच्छति । अजस्रं पूर्यमाणो ऽपि समुद्रः सलिलैरिव

viṣayairindriyagrāmo na tṛptimadhigacchati / ajasraṃ pūryamāṇo 'pi samudraḥ salilairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं गोचरे स्वे स्वे वर्तितव्यमिहेन्द्रियैः । निमित्तं तत्र न ग्राह्यमनुव्यञ्जनमेव च

avaśyaṃ gocare sve sve vartitavyamihendriyaiḥ / nimittaṃ tatra na grāhyamanuvyañjanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोक्य चक्षुषा रूपं धातुमात्रे व्यवस्थितः । स्त्री वेति पुरुषो वेति न कल्पयितुमर्हसि

ālokya cakṣuṣā rūpaṃ dhātumātre vyavasthitaḥ / strī veti puruṣo veti na kalpayitumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचेत् स्त्रीपुरुषग्राहः क्वचिद् विद्येत कश्चन् । शुभतः केशदन्तादीन्नानुप्रस्थातुमर्हसि

sacet strīpuruṣagrāhaḥ kvacid vidyeta kaścan / śubhataḥ keśadantādīnnānuprasthātumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापनेयं ततः किंचित् प्रक्षेप्यं नापि किञ्चन । द्रष्टव्यं भूततो भूतं यादृशं च यथा च यत्

nāpaneyaṃ tataḥ kiṃcit prakṣepyaṃ nāpi kiñcana / draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ yādṛśaṃ ca yathā ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ते पश्यतस्तत्त्वं शश्वदिन्द्रियगोचरम् । भविष्यति पदस्थानं नाभिध्यादौर्मनस्ययोः

evaṃ te paśyatastattvaṃ śaśvadindriyagocaram / bhaviṣyati padasthānaṃ nābhidhyādaurmanasyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिध्या प्रियरूपेण हन्ति कामात्मकं जगत् । अरिर्मित्रमुखेनेव प्रियवाक्कलुषाशयः

abhidhyā priyarūpeṇa hanti kāmātmakaṃ jagat / arirmitramukheneva priyavākkaluṣāśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्मनस्याभिधानस्तु प्रतिघो विषयाश्रितः । मोहाद्येनानुवृतेन परत्रेह च हन्यते

daurmanasyābhidhānastu pratigho viṣayāśritaḥ / mohādyenānuvṛtena paratreha ca hanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुरोधविरोधाभ्यां शितोष्णाभ्यामिवार्दितः । शर्म नाप्नोति न श्रेयश्चलेन्द्रियमतो जगत्

anurodhavirodhābhyāṃ śitoṣṇābhyāmivārditaḥ / śarma nāpnoti na śreyaścalendriyamato jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रियं विषये तावत् प्रवृत्तमपि सज्जते । यावन्न मनसस्तत्र परिकल्पः प्रवर्तते

nendriyaṃ viṣaye tāvat pravṛttamapi sajjate / yāvanna manasastatra parikalpaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्धने सति वायौ च यथा ज्वलति पावकः । विषयात् परिकल्पाच्च क्लेशाग्निर्जायते तथा

indhane sati vāyau ca yathā jvalati pāvakaḥ / viṣayāt parikalpācca kleśāgnirjāyate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूतपरिकल्पेन विषयस्य हि वध्यते । तमेव विषयं पश्यन् भूततः परिमुच्यते

abhūtaparikalpena viṣayasya hi vadhyate / tameva viṣayaṃ paśyan bhūtataḥ parimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वैकं रूपमन्यो हि रज्यते ऽन्यः प्रदुष्यति । कश्चिद् भवति मध्यस्थस्तत्रैवान्यो घृणायते

dṛṣṭvaikaṃ rūpamanyo hi rajyate 'nyaḥ praduṣyati / kaścid bhavati madhyasthastatraivānyo ghṛṇāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो न विषयो हेतुर्बन्धाय न विमुक्तये । परिकल्पविशेषेण संगो भवति वा न वा

ato na viṣayo heturbandhāya na vimuktaye / parikalpaviśeṣeṇa saṃgo bhavati vā na vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यः परमयत्नेन तस्मादिन्द्रियसंवरः । इन्द्रियाणि ह्यगुत्पानि दुःखाय च भवाय च

kāryaḥ paramayatnena tasmādindriyasaṃvaraḥ / indriyāṇi hyagutpāni duḥkhāya ca bhavāya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामभोगभोगवद्भिरात्मदृष्टिदृष्टिभिः प्रमादनैकमूर्द्धभिः प्रहर्षलोलजिव्हकैः । इन्द्रियोरगैर्मनोबिलश्रयैः स्पृहाविषैः शमागदादृते न दृष्टमस्ति यच्चिकित्सेत्

kāmabhogabhogavadbhirātmadṛṣṭidṛṣṭibhiḥ pramādanaikamūrddhabhiḥ praharṣalolajivhakaiḥ / indriyoragairmanobilaśrayaiḥ spṛhāviṣaiḥ śamāgadādṛte na dṛṣṭamasti yaccikitset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादेषामकुशलकराणामरीणां चक्षुर्घ्राणश्रवणरसनस्पर्शनानाम् । सर्वावस्थं भव विनियमादप्रमत्तो मास्मिन्नर्थे क्षणमपि कृथास्त्वं प्रमादम्

tasmādeṣāmakuśalakarāṇāmarīṇāṃ cakṣurghrāṇaśravaṇarasanasparśanānām / sarvāvasthaṃ bhava viniyamādapramatto māsminnarthe kṣaṇamapi kṛthāstvaṃ pramādam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.