Asvaghosa: Saundarananda 3

सौन्दरनन्द महाकाव्ये "राजवर्णन" नाम द्वितीयः सर्ग समाप्त । तृतीयः सर्गः तथागत वर्णन तपसे ततः कपिलवास्तु हयगजरथौघसंकुलम् । श्रीमदभयप्रनुरक्तजनं स विहाय निश्चितमना वनं ययौ

saundarananda mahākāvye "rājavarṇana" nāma dvitīyaḥ sarga samāpta / tṛtīyaḥ sargaḥ tathāgata varṇana tapase tataḥ kapilavāstu hayagajarathaughasaṃkulam / śrīmadabhayapranuraktajanaṃ sa vihāya niścitamanā vanaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधागमांस्तपसि तांश्च विविधनियमाश्रयान् मुनीन् । प्रेक्ष्य स विषयतृषाकृपणाननवस्थितं तप इति न्यवर्तत

vividhāgamāṃstapasi tāṃśca vividhaniyamāśrayān munīn / prekṣya sa viṣayatṛṣākṛpaṇānanavasthitaṃ tapa iti nyavartata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मोक्षवादिनमराडमुपशममतिं तथोद्रकम् । तत्त्वकृतमतिरुपास्य जहावयमप्यमार्ग इति मार्गकोविदः

atha mokṣavādinamarāḍamupaśamamatiṃ tathodrakam / tattvakṛtamatirupāsya jahāvayamapyamārga iti mārgakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विचारयन् जगति किं नु परममिति तं तमागमम् । निश्चयमनधिगतः परतः परमं चचार तप एव दुष्करम्

sa vicārayan jagati kiṃ nu paramamiti taṃ tamāgamam / niścayamanadhigataḥ parataḥ paramaṃ cacāra tapa eva duṣkaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नैष मार्ग इति वीक्ष्य तदपि विपुलं जहौ तपः । ध्यानविषयमवगम्य परं बुभुजे वरान्नममृतत्त्वबुद्धये

atha naiṣa mārga iti vīkṣya tadapi vipulaṃ jahau tapaḥ / dhyānaviṣayamavagamya paraṃ bubhuje varānnamamṛtattvabuddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सुवर्णपीनयुगबाहुरृषभगतिरायतेक्षणः । प्लक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया

sa suvarṇapīnayugabāhurṛṣabhagatirāyatekṣaṇaḥ / plakṣamavaniruhamabhyagamat paramasya niścayavidherbubhutsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलधृतिरद्रिराजवत् । मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययम्

upaviśya tatra kṛtabuddhiracaladhṛtiradrirājavat / mārabalamajayadugramatho bubudhe padaṃ śivamahāryamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगम्य तं च कृतकार्यममृतमनसो दिवौकसः । हर्षतुलमगमन् मुदिता विमुखी तु मारपरिषत् प्रचुक्षुभे

avagamya taṃ ca kṛtakāryamamṛtamanaso divaukasaḥ / harṣatulamagaman muditā vimukhī tu mārapariṣat pracukṣubhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनगा च भूः प्रविचचाल हुतबहसखः शिवो ववौ । नेदुरपि च सुरदुन्दुभयः प्रववर्ष चाम्बुधरवर्जितं नभः

sanagā ca bhūḥ pravicacāla hutabahasakhaḥ śivo vavau / nedurapi ca suradundubhayaḥ pravavarṣa cāmbudharavarjitaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवबुध्य चैव परमार्थमजरमनुकम्पया विभुः । नित्यममृतमुपदर्शयितुं स वराणसीपरिकरामयात् पुरीम्

avabudhya caiva paramārthamajaramanukampayā vibhuḥ / nityamamṛtamupadarśayituṃ sa varāṇasīparikarāmayāt purīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धर्मचक्रमृतनाभि धृतिमतिसमाधिनेमिमत् । तत्र विनयनियमारमृषिर्जगतो हिताय परिषद्यवर्तयत्

atha dharmacakramṛtanābhi dhṛtimatisamādhinemimat / tatra vinayaniyamāramṛṣirjagato hitāya pariṣadyavartayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति दुःखमेतदियमस्य समुदयलता प्रवर्तिका । शान्तिरियमयमुपाय इति प्रविभागशः परमिदं चतुष्टयम्

iti duḥkhametadiyamasya samudayalatā pravartikā / śāntiriyamayamupāya iti pravibhāgaśaḥ paramidaṃ catuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधाय च त्रिपरिवर्तमतुलमनिवर्त्यमुत्तमम् । द्वादशनियतविकल्पं ऋषिर्विनिनाय कौण्डिनसगोत्रमादितः

abhidhāya ca triparivartamatulamanivartyamuttamam / dvādaśaniyatavikalpaṃ ṛṣirvinināya kauṇḍinasagotramāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि दोषसागरमगाधमुपधिजलमाधिजन्तुकम् । क्रोधमदभयतरङ्गचलं प्रततार लोकमपि च व्यतारयत्

sa hi doṣasāgaramagādhamupadhijalamādhijantukam / krodhamadabhayataraṅgacalaṃ pratatāra lokamapi ca vyatārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विनीय काशिषु गयेषु बहुजनमथो गिरिव्रजे । पित्र्यमपि परमकारुणिको नगरं ययावनुजिघृक्षया तदा

sa vinīya kāśiṣu gayeṣu bahujanamatho girivraje / pitryamapi paramakāruṇiko nagaraṃ yayāvanujighṛkṣayā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयात्मकस्य हि जनस्य बहुविविधमार्गसेविनः । सूर्यसदृशवपुरभ्युदितो विजहार सूर्य इव गौतमस्तमः

viṣayātmakasya hi janasya bahuvividhamārgasevinaḥ / sūryasadṛśavapurabhyudito vijahāra sūrya iva gautamastamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभितस्ततः कपिलवास्तु परमशुभवास्तुसंस्तुतम् । वस्तुमतिशुचि शिवोपवनं स ददर्श निःस्पृहतया यथा वनम्

abhitastataḥ kapilavāstu paramaśubhavāstusaṃstutam / vastumatiśuci śivopavanaṃ sa dadarśa niḥspṛhatayā yathā vanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिग्रहः स हि बभूव नियतमतिरात्मनीश्वरः । नैकविधभयकरेषु किमु स्वजनस्वदेशजनमित्रवस्तुषु

aparigrahaḥ sa hi babhūva niyatamatirātmanīśvaraḥ / naikavidhabhayakareṣu kimu svajanasvadeśajanamitravastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपूजया न स जहर्ष न च शुचमवज्ञयागमत् । निश्चितमतिरसिचन्दनयोर्न जगाम दुःखसुखयोश्च विक्रियाम्

pratipūjayā na sa jaharṣa na ca śucamavajñayāgamat / niścitamatirasicandanayorna jagāma duḥkhasukhayośca vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पार्थिवः समुपलभ्य सुतमुपगतं तथागतम् । तूर्णमबहुतुरगानुगतः सुतदर्शनोत्सुकतयाभिनिर्ययौ

atha pārthivaḥ samupalabhya sutamupagataṃ tathāgatam / tūrṇamabahuturagānugataḥ sutadarśanotsukatayābhiniryayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगतस्तथागतमवेक्ष्य नरपतिमधीरमाशया । शेषमपि च जनमश्रुमुखं विनिनीषया गगनमुत्पपात ह

sugatastathāgatamavekṣya narapatimadhīramāśayā / śeṣamapi ca janamaśrumukhaṃ vininīṣayā gaganamutpapāta ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विचक्रमे दिवि भुवीव पुनरुपविवेश तस्थिवान् । निश्चलमतिरशयिष्ट पुनर्बहुधाभवत् पुनरभूत्तथैकधा

sa vicakrame divi bhuvīva punarupaviveśa tasthivān / niścalamatiraśayiṣṭa punarbahudhābhavat punarabhūttathaikadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिले क्षिताविव चचार जलमिव विवेश मेदिनीम् । मेघ इव दिवि ववर्ष पुनः पुनरज्वलन्नव इवोदितो रविः

salile kṣitāviva cacāra jalamiva viveśa medinīm / megha iva divi vavarṣa punaḥ punarajvalannava ivodito raviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपज्ज्वलन् ज्वलनवच्च जलमवसृजंश्च मेघवत् । तप्तकनकसदृशप्रभया स बभौ प्रदीप्त इव सन्ध्यया घनः

yugapajjvalan jvalanavacca jalamavasṛjaṃśca meghavat / taptakanakasadṛśaprabhayā sa babhau pradīpta iva sandhyayā ghanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमुदीक्ष्य हेममणिजालवलयिनमिवोत्थितं ध्वजम् । प्रीतिमगमदतुलां नृपतिर्जनता नताश्च बहुमानमभ्ययुः

tamudīkṣya hemamaṇijālavalayinamivotthitaṃ dhvajam / prītimagamadatulāṃ nṛpatirjanatā natāśca bahumānamabhyayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भाजनीकृतमवेक्ष्य मनुजपतिमृद्धिसंपदा । पौरजनमपि च तत्प्रवणं निजगाद धर्मविनयं विनायकः

atha bhājanīkṛtamavekṣya manujapatimṛddhisaṃpadā / paurajanamapi ca tatpravaṇaṃ nijagāda dharmavinayaṃ vināyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपतिस्ततः प्रथममाप फलममृतधर्मसिद्धये । धर्ममतुलमधिगम्य मुनेर्मुंनये ननाम स यतो गुराविव

nṛpatistataḥ prathamamāpa phalamamṛtadharmasiddhaye / dharmamatulamadhigamya munermuṃnaye nanāma sa yato gurāviva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहवः प्रसन्नमनसो ऽथ जननमरणार्तिभीरवः । शाक्यतनयवृषभाः कृतिनो वृषभा इवानलभयात् प्रवव्रजुः

bahavaḥ prasannamanaso 'tha jananamaraṇārtibhīravaḥ / śākyatanayavṛṣabhāḥ kṛtino vṛṣabhā ivānalabhayāt pravavrajuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजहुस्तु ये ऽपि न गृहाणि तनयपितृमात्रपेक्षया । ते ऽपि नियमविधिमामरणाज्जगृहुश्च युक्तमनसश्च दध्रिरे

vijahustu ye 'pi na gṛhāṇi tanayapitṛmātrapekṣayā / te 'pi niyamavidhimāmaraṇājjagṛhuśca yuktamanasaśca dadhrire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जिहिंस सूक्ष्ममपि जन्तुमपि परवधोपजीविनः । किं बत विपुलगुणः कुलजः सदयः सदा किमु मुनेरुपासया

na jihiṃsa sūkṣmamapi jantumapi paravadhopajīvinaḥ / kiṃ bata vipulaguṇaḥ kulajaḥ sadayaḥ sadā kimu munerupāsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृशोद्यमः कृशधनो ऽपि परपरिभवासहो ऽपि सन् । नान्यधनमपहार तथा भुजगादिवान्यविभवाद्धि विव्यथे

akṛśodyamaḥ kṛśadhano 'pi paraparibhavāsaho 'pi san / nānyadhanamapahāra tathā bhujagādivānyavibhavāddhi vivyathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभवान्वितो ऽपि तरुणो ऽपि विषयचपलेन्द्रियो ऽपि सन् । नैव च परयुवतीरगमत् परमं हि ता दहनतो ऽप्यमन्यत

vibhavānvito 'pi taruṇo 'pi viṣayacapalendriyo 'pi san / naiva ca parayuvatīragamat paramaṃ hi tā dahanato 'pyamanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतं जगाद न च कश्चिदृतमपि जजल्प नाप्रियम् । श्लक्ष्णमपि च न जगावहितं हितमप्युवाच न च पैशुनाच यत्

anṛtaṃ jagāda na ca kaścidṛtamapi jajalpa nāpriyam / ślakṣṇamapi ca na jagāvahitaṃ hitamapyuvāca na ca paiśunāca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसा लुलोभ न च जातु परवसुषु गृद्धमानसः । कामसुखमसुखतो विमृशन् विजहार तृप्त इव तत्र सज्जनः

manasā lulobha na ca jātu paravasuṣu gṛddhamānasaḥ / kāmasukhamasukhato vimṛśan vijahāra tṛpta iva tatra sajjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परस्य कश्चिदपघातमपि च सघृणो व्यचिन्तयत् । मातृपितृसुतसुहृत्सदृशं स ददर्श तत्र हि परस्परं जनः

na parasya kaścidapaghātamapi ca saghṛṇo vyacintayat / mātṛpitṛsutasuhṛtsadṛśaṃ sa dadarśa tatra hi parasparaṃ janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतं भविष्यति परत्र भवदपि च भूतमप्यथो । कर्मफलमपि च लोकगतिर्नियतेति दर्शनमवाप साधु च

niyataṃ bhaviṣyati paratra bhavadapi ca bhūtamapyatho / karmaphalamapi ca lokagatirniyateti darśanamavāpa sādhu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कर्मणा दशविधेन परमकुशलेन भूरिणा । भ्रंशिनि शिथिलगुणो ऽपि युगे विजहार तत्र मुनिसंश्रयाज्जनः

iti karmaṇā daśavidhena paramakuśalena bhūriṇā / bhraṃśini śithilaguṇo 'pi yuge vijahāra tatra munisaṃśrayājjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च तत्र कश्चिदुपपत्तिसुखमभिललाष तैर्गुणैः । सर्वमशिवमवगम्य भवं भवसंक्षयाय ववृते न जन्मने

na ca tatra kaścidupapattisukhamabhilalāṣa tairguṇaiḥ / sarvamaśivamavagamya bhavaṃ bhavasaṃkṣayāya vavṛte na janmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकथंकथा गृहिण एव परमपरिशुद्धदृष्टयः । स्त्रोतसि हि ववृतिरे बहवो रजसंस्तनुत्वमपि चक्रिरे परे

akathaṃkathā gṛhiṇa eva paramapariśuddhadṛṣṭayaḥ / strotasi hi vavṛtire bahavo rajasaṃstanutvamapi cakrire pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ववृते ऽत्र यो ऽपि विषयेषु विभवसदृशेषु कश्चन । त्यागाविनयनियमाभिरतो विजहार सो ऽपि न चचाल सत्पथात्

vavṛte 'tra yo 'pi viṣayeṣu vibhavasadṛśeṣu kaścana / tyāgāvinayaniyamābhirato vijahāra so 'pi na cacāla satpathāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च स्वतो ऽपि परतो ऽपि न भयमभवन्न दैवतः । तत्र च सुसुखसुभिक्षगुणैर्जहृषुः प्रजाः कृतयुगे मनोरिव

api ca svato 'pi parato 'pi na bhayamabhavanna daivataḥ / tatra ca susukhasubhikṣaguṇairjahṛṣuḥ prajāḥ kṛtayuge manoriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मुदितमनामयं निरापत् कुरुरघुपूरुपुरोपमं पुरं तत् । अभवदभयदैशिके महर्षौ विहरति तत्र शिवाय वीतरागे

iti muditamanāmayaṃ nirāpat kururaghupūrupuropamaṃ puraṃ tat / abhavadabhayadaiśike maharṣau viharati tatra śivāya vītarāge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.