Asvaghosa: Saundarananda 4

सौन्दरनन्दे महाकाव्ये "तथागतवर्णन" नाम तृतीय सर्ग समाप्त । चतुर्थः सर्गः भार्यायाचितक मुनौ ब्रुवाणे ऽपि तु तत्र धर्मं धर्मं प्रति ज्ञातिषु चादृतेषु । प्रासादसंस्थो मदनैककार्यः प्रियासहायो विजहार नन्दः

saundaranande mahākāvye "tathāgatavarṇana" nāma tṛtīya sarga samāpta / caturthaḥ sargaḥ bhāryāyācitaka munau bruvāṇe 'pi tu tatra dharmaṃ dharmaṃ prati jñātiṣu cādṛteṣu / prāsādasaṃstho madanaikakāryaḥ priyāsahāyo vijahāra nandaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चक्रवाक्येव हि चक्रवाकस्तया समेतः प्रियया प्रियार्हः । नाचिन्तयद् वैश्रमणं न शक्रं तत्स्थानहेतोः कुत एव धर्मम्

sa cakravākyeva hi cakravākastayā sametaḥ priyayā priyārhaḥ / nācintayad vaiśramaṇaṃ na śakraṃ tatsthānahetoḥ kuta eva dharmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्म्या च रूपेण च सुन्दरीति स्तम्भेन गर्वेण च मानिनीति । दीप्त्या च मानेन च भामिनीति यातो बभाषे त्रिविधेन नाम्ना

lakṣmyā ca rūpeṇa ca sundarīti stambhena garveṇa ca māninīti / dīptyā ca mānena ca bhāminīti yāto babhāṣe trividhena nāmnā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हासहंसा नयनद्विरेफा पीनस्तनात्युन्नतपद्मकोशा । भूयो बभासे स्वकुलोदितेन स्त्रीपद्मिनी नन्ददिवाकरेण

sā hāsahaṃsā nayanadvirephā pīnastanātyunnatapadmakośā / bhūyo babhāse svakuloditena strīpadminī nandadivākareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपेण चात्यन्तमनोहरेण रूपानुरूपेण च चेष्टितेन । मनुष्यलोके हि तदा बभूव सा सुन्दरी स्त्रीषु नरेषु नन्दः

rūpeṇa cātyantamanohareṇa rūpānurūpeṇa ca ceṣṭitena / manuṣyaloke hi tadā babhūva sā sundarī strīṣu nareṣu nandaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा देवता नन्दनचारिणीव कुलस्य नन्दीजननश्च नन्दः । अतीत्य मर्त्याननुपेत्य देवान् सृष्टावभूतामिव भूतधात्रा

sā devatā nandanacāriṇīva kulasya nandījananaśca nandaḥ / atītya martyānanupetya devān sṛṣṭāvabhūtāmiva bhūtadhātrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां सुन्दरी चेन्न लभेत नन्दः सा वा निषेवेत न तं नतभ्रूः । द्वन्द्वं ध्रुवं तद्विकलं न शोभेतान्योन्यहीनाविव रात्रिचन्द्रौ

tāṃ sundarī cenna labheta nandaḥ sā vā niṣeveta na taṃ natabhrūḥ / dvandvaṃ dhruvaṃ tadvikalaṃ na śobhetānyonyahīnāviva rātricandrau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दर्परत्योरिव लक्ष्यभूतं प्रमोदनान्द्योरिव नीडभूतम् । प्रहर्षतुष्ट्योरिव पात्रभूतं द्वन्द्वं सहारंस्त मदान्धभूतम्

kandarparatyoriva lakṣyabhūtaṃ pramodanāndyoriva nīḍabhūtam / praharṣatuṣṭyoriva pātrabhūtaṃ dvandvaṃ sahāraṃsta madāndhabhūtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परोद्वीक्षणतत्पराक्षं परस्परव्याहृतसक्तचित्तम् । परस्पराश्लेषहृताङ्गरागं परस्परं तन्मिथुनं जहार

parasparodvīkṣaṇatatparākṣaṃ parasparavyāhṛtasaktacittam / parasparāśleṣahṛtāṅgarāgaṃ parasparaṃ tanmithunaṃ jahāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावानुरक्तौ गिरिनिर्झरस्थौ तौ किन्नरीकिंपुरुषाविवोभौ । चिक्रीडतुश्चाभिविरेजतुश्च रूपश्रियान्योन्यमिवाक्षिपन्तौ

bhāvānuraktau girinirjharasthau tau kinnarīkiṃpuruṣāvivobhau / cikrīḍatuścābhivirejatuśca rūpaśriyānyonyamivākṣipantau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यसंरागविवर्धनेन तद्द्वन्द्वमन्योन्यमरीरमच्च । क्लमान्तरे ऽन्योन्यविनोदनेन सलीलमन्योन्यममीमदच्च

anyonyasaṃrāgavivardhanena taddvandvamanyonyamarīramacca / klamāntare 'nyonyavinodanena salīlamanyonyamamīmadacca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभूषयामास ततः प्रियां स सिषेविषुस्तां न मृजावहार्थम् । स्वेनैव रूपेण विभूषिता हि विभूषणानामपि भूषणं सा

vibhūṣayāmāsa tataḥ priyāṃ sa siṣeviṣustāṃ na mṛjāvahārtham / svenaiva rūpeṇa vibhūṣitā hi vibhūṣaṇānāmapi bhūṣaṇaṃ sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त्वाथ सा दर्पणमस्य हस्ते ममाग्रतो धारय तावदेनम् । विशेषकं यावदहं करोमीत्युवाच कान्तं स च तं बभार

dattvātha sā darpaṇamasya haste mamāgrato dhāraya tāvadenam / viśeṣakaṃ yāvadahaṃ karomītyuvāca kāntaṃ sa ca taṃ babhāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तुस्ततः श्मश्रु निरीक्षमाणा विशेषकं सापि चकार तादृक् । निश्वासवातेन च दर्पणस्य चिकित्सयित्वा निजघान नन्दः

bhartustataḥ śmaśru nirīkṣamāṇā viśeṣakaṃ sāpi cakāra tādṛk / niśvāsavātena ca darpaṇasya cikitsayitvā nijaghāna nandaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तेन चेष्टाललितेन भर्तुः शाठ्येन चान्तर्मनसा जहास । भवेच्च रुष्टा किल नाम तस्मै ललाटजिह्मां भृकुटिं चकार

sā tena ceṣṭālalitena bhartuḥ śāṭhyena cāntarmanasā jahāsa / bhavecca ruṣṭā kila nāma tasmai lalāṭajihmāṃ bhṛkuṭiṃ cakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिक्षेप कर्णोत्पलमस्य चांसे करेण सव्येन मदालसेन । पत्राङ्गुलिं चार्धनिमीलिताक्षे वक्त्रे ऽस्य तामेव विनिर्दुधाव

cikṣepa karṇotpalamasya cāṃse kareṇa savyena madālasena / patrāṅguliṃ cārdhanimīlitākṣe vaktre 'sya tāmeva vinirdudhāva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चलन्नूपुरयोक्त्रिताभ्यां नखप्रभोद्भासितराङ्गुलिभ्याम् । पद्भ्यां प्रियाया नलिनोपभाभ्यां मूर्ध्ना भयान्नाम ननाम नन्दः

tataścalannūpurayoktritābhyāṃ nakhaprabhodbhāsitarāṅgulibhyām / padbhyāṃ priyāyā nalinopabhābhyāṃ mūrdhnā bhayānnāma nanāma nandaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मुक्तपुष्पोन्मिषितेन मूर्ध्ना ततः प्रियायाः प्रियकृद् बभासे । सुवर्णवेद्यामनिलावभग्नः पुष्पातिभारादिव नागवृक्षः

sa muktapuṣponmiṣitena mūrdhnā tataḥ priyāyāḥ priyakṛd babhāse / suvarṇavedyāmanilāvabhagnaḥ puṣpātibhārādiva nāgavṛkṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तं स्तनोद्वर्तितहारयष्टिरुत्थापयामास निपीड्य दोर्भ्याम् । कथं कृतो ऽसीति जहास चोच्चैर्मुखेन साचीकृतकुण्डलेन

sā taṃ stanodvartitahārayaṣṭirutthāpayāmāsa nipīḍya dorbhyām / kathaṃ kṛto 'sīti jahāsa coccairmukhena sācīkṛtakuṇḍalena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्युस्ततो दर्पणसक्तपाणेर्मुहुर्मुहुर्वक्त्रमवेक्षमाणा । तमालपत्रार्द्रतले कपोले समापयामास विशेषकं तत्

patyustato darpaṇasaktapāṇermuhurmuhurvaktramavekṣamāṇā / tamālapatrārdratale kapole samāpayāmāsa viśeṣakaṃ tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या मुखं तत् सतमालपत्रं ताम्राधरौष्ठं चिकुरायताक्षम् । रक्ताधिकाग्रं पतितद्विरेफं सशैवलं पद्ममिवाबभासे

tasyā mukhaṃ tat satamālapatraṃ tāmrādharauṣṭhaṃ cikurāyatākṣam / raktādhikāgraṃ patitadvirephaṃ saśaivalaṃ padmamivābabhāse

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दस्ततो दर्पणमादरेण बिभ्रत्तदामण्डनसाक्षिभूतम् । विशेषकावेक्षणकेकराक्षो लडत् प्रियाया वदनं ददर्श

nandastato darpaṇamādareṇa bibhrattadāmaṇḍanasākṣibhūtam / viśeṣakāvekṣaṇakekarākṣo laḍat priyāyā vadanaṃ dadarśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कुण्डलादष्टविशेषकान्तं कारण्डवक्लिष्टमिवारविन्दम् । नन्दः प्रियाया मुखमीक्षमाणो भूयः प्रियानन्दकरो बभूव

tatkuṇḍalādaṣṭaviśeṣakāntaṃ kāraṇḍavakliṣṭamivāravindam / nandaḥ priyāyā mukhamīkṣamāṇo bhūyaḥ priyānandakaro babhūva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानकल्पे स विमानगर्भे ततस्तथा चैव ननन्द नन्दः । तथागतश्चागतभैक्षकालो भैक्षाय तस्य प्रविवेश वेश्म

vimānakalpe sa vimānagarbhe tatastathā caiva nananda nandaḥ / tathāgataścāgatabhaikṣakālo bhaikṣāya tasya praviveśa veśma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाङमुखो निष्प्रणायश्च तस्थौ भ्रातुर्गृहे ऽन्यस्य गृहे यथैव । तस्मादथो प्रेष्यजनप्रमादाद् भिक्षामलब्ध्वैव पुनर्जगाम

avāṅamukho niṣpraṇāyaśca tasthau bhrāturgṛhe 'nyasya gṛhe yathaiva / tasmādatho preṣyajanapramādād bhikṣāmalabdhvaiva punarjagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचित् पिपेषाङ्गविलेपनं हि वासो ऽङ्गना काचिदवासयच्च । अयोजयत् स्नानविधिं तथान्या जग्रन्थुरन्याः सुरभीः स्रजश्च

kācit pipeṣāṅgavilepanaṃ hi vāso 'ṅganā kācidavāsayacca / ayojayat snānavidhiṃ tathānyā jagranthuranyāḥ surabhīḥ srajaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् गृहे भर्तुरतश्चरन्त्यः क्रीडानुरूपं ललितं नियोगम् । काश्चिन्न बुद्धं ददृशुर्युवत्यो बुद्धस्य वैषा नियतं मनीषा

tasmin gṛhe bharturataścarantyaḥ krīḍānurūpaṃ lalitaṃ niyogam / kāścinna buddhaṃ dadṛśuryuvatyo buddhasya vaiṣā niyataṃ manīṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचित् स्थिता तत्र तु हर्म्यपृष्ठे गवाक्षपक्षे प्रणिधाय चक्षुः । विनिष्पतन्तं सुगतं ददर्श पयोदगर्भादिव दीप्तमर्कम्

kācit sthitā tatra tu harmyapṛṣṭhe gavākṣapakṣe praṇidhāya cakṣuḥ / viniṣpatantaṃ sugataṃ dadarśa payodagarbhādiva dīptamarkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा गौरवं तत्र विचार्य भर्तुः स्वया च भक्त्यार्हतयार्हतश्च । नन्दस्य तस्थौ पुरतो विवक्षुस्तदाज्ञया चेति तदाचचक्षे

sā gauravaṃ tatra vicārya bhartuḥ svayā ca bhaktyārhatayārhataśca / nandasya tasthau purato vivakṣustadājñayā ceti tadācacakṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुग्रहायास्य जनस्य शङ्के गुरुर्गृहं नो भगवान् प्रविष्टः । भिक्षामलब्ध्वा गिरमासनं वा शून्यादरण्यादिव याति भूयः

anugrahāyāsya janasya śaṅke gururgṛhaṃ no bhagavān praviṣṭaḥ / bhikṣāmalabdhvā giramāsanaṃ vā śūnyādaraṇyādiva yāti bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा महर्षेः स गृहप्रवेशं सत्कारहीनं च पुनः प्रयाणम् । चचाल चित्राभरणाम्बरस्रक्कल्पद्रुमो धूत इवानिलेन

śrutvā maharṣeḥ sa gṛhapraveśaṃ satkārahīnaṃ ca punaḥ prayāṇam / cacāla citrābharaṇāmbarasrakkalpadrumo dhūta ivānilena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वाञ्जलिं मूर्धनि पद्मकल्पं ततः स कान्तां गमनं ययाचे । कर्त्तु गमिष्यामि गुरौ प्रणामं मामभ्यनुज्ञातुमिहार्हसीति

kṛtvāñjaliṃ mūrdhani padmakalpaṃ tataḥ sa kāntāṃ gamanaṃ yayāce / karttu gamiṣyāmi gurau praṇāmaṃ māmabhyanujñātumihārhasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा वेपमाना परिसस्वजे तं शालं लता वातसमीरितेव । ददर्श चाश्रुप्लुतलोलनेत्रा दीर्घे च निश्वस्य वचो ऽभ्युवाच

sā vepamānā parisasvaje taṃ śālaṃ latā vātasamīriteva / dadarśa cāśruplutalolanetrā dīrghe ca niśvasya vaco 'bhyuvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं यियासोर्गुरुदर्शनार्थमर्हामि कर्तुं तव धर्मपीडाम् । गच्छार्यपुत्रैहि च शीघ्रमेव विशेषको यावदयं न शुष्कः

nāhaṃ yiyāsorgurudarśanārthamarhāmi kartuṃ tava dharmapīḍām / gacchāryaputraihi ca śīghrameva viśeṣako yāvadayaṃ na śuṣkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचेद्भवेस्त्वं खलु दीर्घसूत्रो दण्डं महान्तं त्वयि पातयेयम् । मुहुर्मुहुस्त्वां शयितं कुचाभ्यां विबोधयेयं च न चालपेयम्

sacedbhavestvaṃ khalu dīrghasūtro daṇḍaṃ mahāntaṃ tvayi pātayeyam / muhurmuhustvāṃ śayitaṃ kucābhyāṃ vibodhayeyaṃ ca na cālapeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाप्यनाश्यानविशेषकायां मय्येष्यसि त्वं त्वरितं ततस्त्वाम् । निपीडयिष्यामि भुजद्वयेन निर्भूषणेनार्द्रविलेपनेन

athāpyanāśyānaviśeṣakāyāṃ mayyeṣyasi tvaṃ tvaritaṃ tatastvām / nipīḍayiṣyāmi bhujadvayena nirbhūṣaṇenārdravilepanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवमुक्तश्च निपीडितश्च तयासवर्णस्वनया जगाद । एवं करिष्यामि विमुञ्च चण्डि यावद् गुरुर्दूरगतो न मे सः

ityevamuktaśca nipīḍitaśca tayāsavarṇasvanayā jagāda / evaṃ kariṣyāmi vimuñca caṇḍi yāvad gururdūragato na me saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्तनोद्वर्तिततचन्दनाभ्यां मुक्तो भुजाभ्यां न तु मानसेन । विहाय वेषं मदनानुरूपं सत्कारयोग्यं स वपुर्बभार

tataḥ stanodvartitatacandanābhyāṃ mukto bhujābhyāṃ na tu mānasena / vihāya veṣaṃ madanānurūpaṃ satkārayogyaṃ sa vapurbabhāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तं प्रयान्तं रमणं प्रदध्यौ प्रध्यानशून्यस्थितनिश्चलाक्षी । स्थितोच्चकर्णा व्यपविद्धशष्पा भ्रान्तं मृगम् भ्रान्तमुखी मृगीव

sā taṃ prayāntaṃ ramaṇaṃ pradadhyau pradhyānaśūnyasthitaniścalākṣī / sthitoccakarṇā vyapaviddhaśaṣpā bhrāntaṃ mṛgam bhrāntamukhī mṛgīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिदृक्षयाक्षिप्तमना मुनेस्तु नन्दः प्रयाणं प्रति तत्वरे च । विवृत्तदृष्टिश्च शनैर्ययौ तां करीव पश्यन् स लडत्करेणुम्

didṛkṣayākṣiptamanā munestu nandaḥ prayāṇaṃ prati tatvare ca / vivṛttadṛṣṭiśca śanairyayau tāṃ karīva paśyan sa laḍatkareṇum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छातोदरीं पीनपयोधरोरुं स सुन्दरीं रुक्मदरीमिवाद्रेः । काक्षेण पश्यन् न ततर्प नन्दः पिबन्निवैकेन जलं करेण

chātodarīṃ pīnapayodharoruṃ sa sundarīṃ rukmadarīmivādreḥ / kākṣeṇa paśyan na tatarpa nandaḥ pibannivaikena jalaṃ kareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गौरवं बुद्धगतं चकर्ष भार्यानुरागः पुनराचकर्ष । सो ऽनिश्चयान्नापि ययौ न तस्थौ तुरंस्तरंगेष्विव राजहंसः

taṃ gauravaṃ buddhagataṃ cakarṣa bhāryānurāgaḥ punarācakarṣa / so 'niścayānnāpi yayau na tasthau turaṃstaraṃgeṣviva rājahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदर्शनं तूपगतश्च तस्या हर्म्यात्ततश्चावततार तूर्णम् । श्रुत्वा ततो नूपुरनिस्वनं स पुनर्ललम्बे हृदये गृहीतः

adarśanaṃ tūpagataśca tasyā harmyāttataścāvatatāra tūrṇam / śrutvā tato nūpuranisvanaṃ sa punarlalambe hṛdaye gṛhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कामरागेण निगृह्यमाणो धर्मानुरागेण च कृष्यमाणः । जगाम दुःखेन विवर्त्यमानः प्लवः प्रतिस्त्रोत इवापगायाः

sa kāmarāgeṇa nigṛhyamāṇo dharmānurāgeṇa ca kṛṣyamāṇaḥ / jagāma duḥkhena vivartyamānaḥ plavaḥ pratistrota ivāpagāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः क्रमैर्दीर्घतमैः प्रचक्रमे कथं नु यातो न गुरुर्भवेदिति । स्वजेय तां चैव विशेषकप्रियां कथं प्रियामार्द्रविशेषकामिति

tataḥ kramairdīrghatamaiḥ pracakrame kathaṃ nu yāto na gururbhavediti / svajeya tāṃ caiva viśeṣakapriyāṃ kathaṃ priyāmārdraviśeṣakāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स पथि ददर्श मुक्तमानं पितृनगरे ऽपि तथा गताभिमानम् । दशबलमभितो विलम्बमानं ध्वजमनुयान इवैन्द्रमर्च्यमानम्

atha sa pathi dadarśa muktamānaṃ pitṛnagare 'pi tathā gatābhimānam / daśabalamabhito vilambamānaṃ dhvajamanuyāna ivaindramarcyamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.