Library·Somadeva: Kathasaritsagara·1·1.2
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके प्रथमस् तरङ्गः । द्वितीयस् तरङ्गः । ततः स मर्त्यवपुषा पुष्पदन्तः परिभ्रमन् । नाम्ना वररुचिः किं च कात्यायन इति श्रुतः
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare kathāpīṭhalambake prathamas taraṅgaḥ / dvitīyas taraṅgaḥ / tataḥ sa martyavapuṣā puṣpadantaḥ paribhraman / nāmnā vararuciḥ kiṃ ca kātyāyana iti śrutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पारं संप्राप्य विद्यानां कृत्वा नन्दय मन्त्रिताम् । खिन्नः समाययौ द्रष्टुं कदाचिद्विन्ध्यवासिनीम्
pāraṃ saṃprāpya vidyānāṃ kṛtvā nandaya mantritām / khinnaḥ samāyayau draṣṭuṃ kadācidvindhyavāsinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपसाराधिता देवी स्वप्नादेशेन सा च तम् । प्राहिणोद्विन्ध्यकान्तारं काणभूतिमवेक्षितुम्
tapasārādhitā devī svapnādeśena sā ca tam / prāhiṇodvindhyakāntāraṃ kāṇabhūtimavekṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याघ्रवानरसंकीर्णे निस्तोयपरुषद्रुमे । भ्रमंस्तत्र च स प्रांशु न्यग्रोधतरुमैक्षत
vyāghravānarasaṃkīrṇe nistoyaparuṣadrume / bhramaṃstatra ca sa prāṃśu nyagrodhatarumaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददर्श च समीपे ऽस्य पिशाचानां शतैर्वृतम् । काणभूतिं पिशाचं तं वर्ष्मणा सालसंनिभम्
dadarśa ca samīpe 'sya piśācānāṃ śatairvṛtam / kāṇabhūtiṃ piśācaṃ taṃ varṣmaṇā sālasaṃnibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स काणभूतिना दृष्ट्वा कृतपादोपसंग्रहः । कात्यायनो जगादैनमुपविष्टः क्षणान्तरे
sa kāṇabhūtinā dṛṣṭvā kṛtapādopasaṃgrahaḥ / kātyāyano jagādainamupaviṣṭaḥ kṣaṇāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदाचारो भवानेवं कथमेतां गतिं गतः । तच्छ्रुत्वा कृतसौहार्दं काणभूतिस्तमब्रवीत्
sadācāro bhavānevaṃ kathametāṃ gatiṃ gataḥ / tacchrutvā kṛtasauhārdaṃ kāṇabhūtistamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतो मे नास्ति विज्ञानं किं तु शर्वान्मया श्रुतम् । उज्जयिन्यां श्मशाने यच्छृणु तत्कथयामि ते
svato me nāsti vijñānaṃ kiṃ tu śarvānmayā śrutam / ujjayinyāṃ śmaśāne yacchṛṇu tatkathayāmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपालेषु श्मशानेषु कस्माद्देव रतिस्तव । इति पृष्टस्ततो देव्या भगवानिदमब्रवीत्
kapāleṣu śmaśāneṣu kasmāddeva ratistava / iti pṛṣṭastato devyā bhagavānidamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरा कल्पक्षये वृत्ते जातं जलमयं जगत् । मया ततो विभिद्योरुं रक्तबिन्दुर्निपातितः
purā kalpakṣaye vṛtte jātaṃ jalamayaṃ jagat / mayā tato vibhidyoruṃ raktabindurnipātitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलान्तस्तदभूदण्डं तस्माद्द्वेधाकृतात्पुमान् । निरगच्छत्ततः सृष्टा सर्गाय प्रकृतिर्मया
jalāntastadabhūdaṇḍaṃ tasmāddvedhākṛtātpumān / niragacchattataḥ sṛṣṭā sargāya prakṛtirmayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ च प्रजापतीनन्यान्सृष्टवन्तौ प्रजाश्च ते । अतः पितामहः प्रोक्तः स पुमाञ्जगति प्रिये
tau ca prajāpatīnanyānsṛṣṭavantau prajāśca te / ataḥ pitāmahaḥ proktaḥ sa pumāñjagati priye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं चराचरं सृष्ट्वा विश्वं दर्पमगादसौ । पुरुषस् तेन मूर्धानम् अथैतस्याहमच्छिदम्
evaṃ carācaraṃ sṛṣṭvā viśvaṃ darpamagādasau / puruṣas tena mūrdhānam athaitasyāhamacchidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनुतापेन मया महाव्रतमगृह्यत । अतः कपालपाणित्वं श्मशानप्रियता च मे
tato 'nutāpena mayā mahāvratamagṛhyata / ataḥ kapālapāṇitvaṃ śmaśānapriyatā ca me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं चैतन्मे कपालात्म जगद्देवि करे स्थितम् । पूर्वोक्ताण्डकपाले द्वे रोदसी कीर्तिते यतः
kiṃ caitanme kapālātma jagaddevi kare sthitam / pūrvoktāṇḍakapāle dve rodasī kīrtite yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्ते शंभुना तत्र श्रोष्यामीति सकौतुके । स्थिते मयि ततो भूयः पार्वती पतिमभ्यधात्
ityukte śaṃbhunā tatra śroṣyāmīti sakautuke / sthite mayi tato bhūyaḥ pārvatī patimabhyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पुष्पदन्तः कियता कालेनास्मानुपैष्यति । तदाकर्ण्याब्रवीद्देवीं मामुद्दिश्य महेश्वरः
sa puṣpadantaḥ kiyatā kālenāsmānupaiṣyati / tadākarṇyābravīddevīṃ māmuddiśya maheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिशाचो दृश्यते यो ऽयमेष वैश्रवणानुगः । यक्षो मित्रमभूच्चास्य रक्षः स्थूलशिरा इति
piśāco dṛśyate yo 'yameṣa vaiśravaṇānugaḥ / yakṣo mitramabhūccāsya rakṣaḥ sthūlaśirā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संगतं तेन पापेन निरीक्ष्यैनं धनाधिपः । विन्ध्याटव्यां पिशाचत्वमादिशद्धनदेश्वरः
saṃgataṃ tena pāpena nirīkṣyainaṃ dhanādhipaḥ / vindhyāṭavyāṃ piśācatvamādiśaddhanadeśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रात्रास्य दीर्घजङ्घेन पतित्वाफ़् पादयोस्ततः । शापान्तं प्रति विज्ञप्तो वदति स्म धनाधिपः
bhrātrāsya dīrghajaṅghena patitvāf pādayostataḥ / śāpāntaṃ prati vijñapto vadati sma dhanādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शापावतीर्णाद् आकर्ण्य पुष्पदन्तान्महाकथाम् । उक्त्वा माल्यवते तां च शापात्प्राप्ताय मर्त्यताम्
śāpāvatīrṇād ākarṇya puṣpadantānmahākathām / uktvā mālyavate tāṃ ca śāpātprāptāya martyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां गणाभ्यां सहितः शापमेनं तरिष्यति । इतीह धनदेनास्य शापान्तो विहितस्तदा
tābhyāṃ gaṇābhyāṃ sahitaḥ śāpamenaṃ tariṣyati / itīha dhanadenāsya śāpānto vihitastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वया च पुष्पदन्तस्य स एवेति स्मर प्रिये । एतच्छ्रुत्वा वचः शम्भोः सहर्षो ऽहम् इहागतः
tvayā ca puṣpadantasya sa eveti smara priye / etacchrutvā vacaḥ śambhoḥ saharṣo 'ham ihāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं मे शापदोषो ऽयं पुष्पदन्तागमावधिः । इत्य् उक्त्वा विरते तस्मिन् काणभूतौ च तत्क्षणम्
itthaṃ me śāpadoṣo 'yaṃ puṣpadantāgamāvadhiḥ / ity uktvā virate tasmin kāṇabhūtau ca tatkṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृत्वा वररुचिर्जातिं सुप्तोत्थित इवावदत् । स एव पुष्पदन्तो ऽहं मत्तस्तां च कथां शृणु
smṛtvā vararucirjātiṃ suptotthita ivāvadat / sa eva puṣpadanto 'haṃ mattastāṃ ca kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा ग्रन्थलक्षाणि सप्त सप्त महाकथाः । कात्यायनेन कथिताः काणभूतिस्ततो ऽब्रवीत्
ityuktvā granthalakṣāṇi sapta sapta mahākathāḥ / kātyāyanena kathitāḥ kāṇabhūtistato 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देव रुद्रावतारस्त्वं को ऽन्यो वेत्ति कथामिमाम् । त्वत्प्रसादाद्गतप्रायः स शापो मे शरीरतः
deva rudrāvatārastvaṃ ko 'nyo vetti kathāmimām / tvatprasādādgataprāyaḥ sa śāpo me śarīrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्ब्रूहि निजवृत्तन्तं जन्मनः प्रभृति प्रभो । मां पवित्रय भूयो ऽपि न गोप्यं यदि मादृशे
tadbrūhi nijavṛttantaṃ janmanaḥ prabhṛti prabho / māṃ pavitraya bhūyo 'pi na gopyaṃ yadi mādṛśe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वररुचिस्तस्य प्रणतस्यानुरोधतः । सर्वमाजन्मवृत्तान्तं विस्तरादिदमब्रवीत्
tato vararucistasya praṇatasyānurodhataḥ / sarvamājanmavṛttāntaṃ vistarādidamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौशाम्ब्यां सोमदत्ताख्यो नाम्नाग्निशिख इत्यपि । द्विजो ऽभूत्तस्य भार्या च वसुदत्ताभिधाभवत्
kauśāmbyāṃ somadattākhyo nāmnāgniśikha ityapi / dvijo 'bhūttasya bhāryā ca vasudattābhidhābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनिकन्या च सा शापात्तस्यां जाताववातरत् । तस्यां तस्माद्द्विजवरादेष जातो ऽस्मि शापतः
munikanyā ca sā śāpāttasyāṃ jātāvavātarat / tasyāṃ tasmāddvijavarādeṣa jāto 'smi śāpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ममातिबालस्य पिता पञ्चत्वमागतः । अतिष्ठद्वर्धयन्ती तु माता मां कृच्छ्रकर्मभिः
tato mamātibālasya pitā pañcatvamāgataḥ / atiṣṭhadvardhayantī tu mātā māṃ kṛcchrakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाभ्यगच्छतां विप्रौ द्वावस्मद्गृहमेकदा । एकरात्रिनिवासार्थं दूराध्वपरिधूसरौ
athābhyagacchatāṃ viprau dvāvasmadgṛhamekadā / ekarātrinivāsārthaṃ dūrādhvaparidhūsarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिष्ठतोस् तत्र च तयोर् उदभून् मुरजध्वनिः । तेन मामब्रवीन्माता भर्तुः स्मृत्वा सगद्गदम्
tiṣṭhatos tatra ca tayor udabhūn murajadhvaniḥ / tena māmabravīnmātā bhartuḥ smṛtvā sagadgadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यत्येष पितुर्मित्त्रं तव नन्दो नटः सुत । अहमप्यवदं मातर्द्रष्टुमेतद्व्रजाम्यहम्
nṛtyatyeṣa piturmittraṃ tava nando naṭaḥ suta / ahamapyavadaṃ mātardraṣṭumetadvrajāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तवापि दर्शयिष्यामि सपाठं सर्वमेव तत् । एतन्मद्वचनं श्रुत्वा विप्रौ तौ विस्मयं गतौ
tavāpi darśayiṣyāmi sapāṭhaṃ sarvameva tat / etanmadvacanaṃ śrutvā viprau tau vismayaṃ gatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवोचत्तौ च मन्माता हे पुत्रौ नात्र संशयः । सकृच्छ्रुतमयं बालः सर्वं वै धारयेद्धृदि
avocattau ca manmātā he putrau nātra saṃśayaḥ / sakṛcchrutamayaṃ bālaḥ sarvaṃ vai dhārayeddhṛdi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिज्ञासार्थमथाभ्यां मे प्रातिशाख्यमपठ्यत । तथैव तन्मया सर्वं पठितं पश्यतोस्तयोः
jijñāsārthamathābhyāṃ me prātiśākhyamapaṭhyata / tathaiva tanmayā sarvaṃ paṭhitaṃ paśyatostayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्ताभ्यां समं गत्वा दृष्ट्वा नाट्यं तथैव तत् । गृहमेत्याग्रतो मातुः समग्रं दर्शितं मया
tatastābhyāṃ samaṃ gatvā dṛṣṭvā nāṭyaṃ tathaiva tat / gṛhametyāgrato mātuḥ samagraṃ darśitaṃ mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकश्रुतधरत्वेन मां निश्चित्य कथामिमाम् । व्याडिनामा तयोरेको मन्मातुः प्रणतो ऽब्रवीत्
ekaśrutadharatvena māṃ niścitya kathāmimām / vyāḍināmā tayoreko manmātuḥ praṇato 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेतसाख्ये पुरे मातर्देवस्वामिकरम्भकौ । अभूतां भ्रातरौ विप्रावतिप्रीतौ परस्परम्
vetasākhye pure mātardevasvāmikarambhakau / abhūtāṃ bhrātarau viprāvatiprītau parasparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोरेकस्य पुत्रो ऽयमिन्द्रदत्तो ऽपरस्य च । अहं व्याडिः समुत्पन्नो मत्पितास्तं गतस्ततः
tayorekasya putro 'yamindradatto 'parasya ca / ahaṃ vyāḍiḥ samutpanno matpitāstaṃ gatastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छोकादिन्द्रदत्तस्य पिता यातो महापथम् । अस्मज्जनन्योश्च ततः स्फुटितं हृदयं शुचा
tacchokādindradattasya pitā yāto mahāpatham / asmajjananyośca tataḥ sphuṭitaṃ hṛdayaṃ śucā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनानाथौ सति धने ऽप्य् आवां विद्याभिकाङ्क्षिणौ । गतौ प्रार्थयितुं स्वामिकुमारं तपसा ततः
tenānāthau sati dhane 'py āvāṃ vidyābhikāṅkṣiṇau / gatau prārthayituṃ svāmikumāraṃ tapasā tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपःस्थितौ च तत्रावां स स्वप्ने प्रभुरादिशत् । अस्ति पाटलिकं नाम पुरं नन्दस्य भूपतेः
tapaḥsthitau ca tatrāvāṃ sa svapne prabhurādiśat / asti pāṭalikaṃ nāma puraṃ nandasya bhūpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रास्ति चैको वर्षाख्यो विप्रस्तस्मादवाप्स्यथः । कृत्स्नां विद्यामतस्तत्र युवाभ्यां गम्यतामिति
tatrāsti caiko varṣākhyo viprastasmādavāpsyathaḥ / kṛtsnāṃ vidyāmatastatra yuvābhyāṃ gamyatāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथावां तत्पुरं यातौ पृच्छतोस्तत्र चावयोः । अस्तीह मूर्खो वर्षाख्यो विप्र इत्यवदज्जनः
athāvāṃ tatpuraṃ yātau pṛcchatostatra cāvayoḥ / astīha mūrkho varṣākhyo vipra ityavadajjanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दोलाधिरूढेन गत्वा चित्तेन तत्क्षणम् । गृहमावामपश्याव वर्षस्य विधुरस्थिति
tato dolādhirūḍhena gatvā cittena tatkṣaṇam / gṛhamāvāmapaśyāva varṣasya vidhurasthiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूषकैः कृतवल्मीकं भित्तिविश्लेषजर्जरम् । विच्छायं छदिषा हीनं जन्मक्षेत्रमिवापदाम्
mūṣakaiḥ kṛtavalmīkaṃ bhittiviśleṣajarjaram / vicchāyaṃ chadiṣā hīnaṃ janmakṣetramivāpadām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ध्यानस्थितं वर्षमालोक्याभ्यन्तरे तदा । उपागतौ स्वस् तत्पत्नीं विहितातिथ्यसत्क्रियाम्
tatra dhyānasthitaṃ varṣamālokyābhyantare tadā / upāgatau svas tatpatnīṃ vihitātithyasatkriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूसरक्षामवपुषं विशीर्णमलिनाम्बराम् । गुणरागागतां तस्य रूपिणीमिव दुर्गतिम्
dhūsarakṣāmavapuṣaṃ viśīrṇamalināmbarām / guṇarāgāgatāṃ tasya rūpiṇīmiva durgatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणामपूर्वमावाभ्यां तस्यै सो ऽथ निवेदितः । स्ववृत्तान्तश्च तद्भर्तृमौर्ख्यवार्ता च या श्रुता
praṇāmapūrvamāvābhyāṃ tasyai so 'tha niveditaḥ / svavṛttāntaśca tadbhartṛmaurkhyavārtā ca yā śrutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रौ युवां मे का लज्जा श्रूयतां कथयामि वाम् । इत्युक्त्वा सावयोः साध्वी कथामेतामवर्णयत्
putrau yuvāṃ me kā lajjā śrūyatāṃ kathayāmi vām / ityuktvā sāvayoḥ sādhvī kathāmetāmavarṇayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शंकरस्वामिनामात्र नगरे ऽभूद्द्विजोत्तमः । मद्भर्ता चोपवर्षश्च तस्य पुत्राविमावुभौ
śaṃkarasvāmināmātra nagare 'bhūddvijottamaḥ / madbhartā copavarṣaśca tasya putrāvimāvubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं मूर्खो दरिद्रश्च विपरीतो ऽस्य चानुजः । तेन चास्य नियुक्ताभूत्स्वभार्या गृहपोषणे
ayaṃ mūrkho daridraśca viparīto 'sya cānujaḥ / tena cāsya niyuktābhūtsvabhāryā gṛhapoṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिदथ संप्राप्ता प्रावृट् तस्यां च योषितः । सगुडं पिष्टरचितं गुह्यरूपं जुगुप्सितम्
kadācidatha saṃprāptā prāvṛṭ tasyāṃ ca yoṣitaḥ / saguḍaṃ piṣṭaracitaṃ guhyarūpaṃ jugupsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा मूर्खाय विप्राय ददत्येव कृते हि ताः । शीतकाले निदाघे च स्नानक्लेशक्लमापहम्
kṛtvā mūrkhāya viprāya dadatyeva kṛte hi tāḥ / śītakāle nidāghe ca snānakleśaklamāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्तं न प्रतिपद्यन्त इत्याचारो हि कुत्सितः । तद्देवरगृहिण्या मे दत्तमस्मै सदक्षिणम्
dattaṃ na pratipadyanta ityācāro hi kutsitaḥ / taddevaragṛhiṇyā me dattamasmai sadakṣiṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गृहीत्वायमायातो मया निर्भर्त्सितो भृशम् । मूर्खभावकृतेनान्तर्मन्युना पर्यतप्यत
tadgṛhītvāyamāyāto mayā nirbhartsito bhṛśam / mūrkhabhāvakṛtenāntarmanyunā paryatapyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स्वामिकुमारस्य पादमूलं गतो ऽभवत् । तपस्तुष्टेन तेनास्य सर्वा विद्याः प्रकाशिताः
tataḥ svāmikumārasya pādamūlaṃ gato 'bhavat / tapastuṣṭena tenāsya sarvā vidyāḥ prakāśitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृच्छ्रुतधरं विप्रं प्राप्यैतास्त्वं प्रकाशयेः । इत्यादिष्टः स तेनैव सहर्षो ऽयमिहागतः
sakṛcchrutadharaṃ vipraṃ prāpyaitāstvaṃ prakāśayeḥ / ityādiṣṭaḥ sa tenaiva saharṣo 'yamihāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगत्यैव च वृत्तान्तं सर्वं मह्यं न्यवेदयत् । तदा प्रभृत्यविरतं जपन्ध्यायंश्च तिष्ठति
āgatyaiva ca vṛttāntaṃ sarvaṃ mahyaṃ nyavedayat / tadā prabhṛtyavirataṃ japandhyāyaṃśca tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः श्रुतधरं कंचिदन्विष्यानयतं युवाम् । तेन सर्वार्थसिद्धिर्वा भविष्यति न संशयः
ataḥ śrutadharaṃ kaṃcidanviṣyānayataṃ yuvām / tena sarvārthasiddhirvā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वैतद् धर्षपत्नीतस् तूर्णं दौर्गत्यहानये । दत्त्वा हेमशतं चास्यै निर्गतौ स्वस्ततः पुरात्
śrutvaitad dharṣapatnītas tūrṇaṃ daurgatyahānaye / dattvā hemaśataṃ cāsyai nirgatau svastataḥ purāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथावां पृथिवीं भ्रान्तौ न च श्रुतधरं क्वचित् । लब्धवन्तौ ततः श्रान्तौ प्राप्तावद्य गृहं तव
athāvāṃ pṛthivīṃ bhrāntau na ca śrutadharaṃ kvacit / labdhavantau tataḥ śrāntau prāptāvadya gṛhaṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकश्रुतधरः प्राप्तो बालो ऽथं तनयस्तव । तदेनं देहि गच्छावो विद्याद्रविणसिद्धये
ekaśrutadharaḥ prāpto bālo 'thaṃ tanayastava / tadenaṃ dehi gacchāvo vidyādraviṇasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति व्याडिवचः श्रुत्वा मन्माता सादरावदत् । सर्वं सग्मतमेवैतदस्त्यत्र प्रत्ययो मम
iti vyāḍivacaḥ śrutvā manmātā sādarāvadat / sarvaṃ sagmatamevaitadastyatra pratyayo mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाहि पूर्वं जाते ऽस्मिन्न् एकपुत्रे मम स्फुटा । गगनादेवम् उदभूद् अशरीरा सरस्वती
tathāhi pūrvaṃ jāte 'sminn ekaputre mama sphuṭā / gaganādevam udabhūd aśarīrā sarasvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष श्रुतधरो जातो विद्यां वर्षादवाप्स्यति । किं च व्यकरणं लोके प्रतिष्ठां प्रापयिष्यति
eṣa śrutadharo jāto vidyāṃ varṣādavāpsyati / kiṃ ca vyakaraṇaṃ loke pratiṣṭhāṃ prāpayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम्ना वररुचिश् चायं तत् तद् अस्मै हि रोचते । यद् यद् वरं भवेत् किंचिद् इत्य् उक्त्वा वाग् उपारमत्
nāmnā vararuciś cāyaṃ tat tad asmai hi rocate / yad yad varaṃ bhavet kiṃcid ity uktvā vāg upāramat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एव विवृद्धे ऽस्मिन् बालके चिन्तयाम्य् अहम् । क्व स वर्ष उपाध्यायो भवेद् इति दिवानिशम्
ata eva vivṛddhe 'smin bālake cintayāmy aham / kva sa varṣa upādhyāyo bhaved iti divāniśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य युष्मन्मुखाज्ज्ञात्वा परितोषश्च मे परः । तदेनं नयतं भ्राता युवयोरेष का क्षतिः
adya yuṣmanmukhājjñātvā paritoṣaśca me paraḥ / tadenaṃ nayataṃ bhrātā yuvayoreṣa kā kṣatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति मन्मातृवचनं श्रुत्वा तौ हर्षनिर्भरौ । व्याडीन्द्रदत्तौ तां रात्रिमबुध्येतां क्षणोपमाम्
iti manmātṛvacanaṃ śrutvā tau harṣanirbharau / vyāḍīndradattau tāṃ rātrimabudhyetāṃ kṣaṇopamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्सवार्थमम्बायास्तूर्णं दत्त्व निजं धनम् । व्याडिनैवोपनीतो ऽहं वेदार्हत्वं ममेच्छता
athotsavārthamambāyāstūrṇaṃ dattva nijaṃ dhanam / vyāḍinaivopanīto 'haṃ vedārhatvaṃ mamecchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मात्राभ्यनुज्ञातं कथंचिद्रुद्धबाष्पया । मामादाय निजोत्साहशमिताशेषतद्व्यथम्
tato mātrābhyanujñātaṃ kathaṃcidruddhabāṣpayā / māmādāya nijotsāhaśamitāśeṣatadvyatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्यमानौ च कौमारं पुष्पितं तदनुग्रहम् । व्याडीन्द्रदत्तौ तरसा नगर्याः प्रस्थितौ ततः
manyamānau ca kaumāraṃ puṣpitaṃ tadanugraham / vyāḍīndradattau tarasā nagaryāḥ prasthitau tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ क्रमेण वर्षस्य वयं प्राप्ता गृहं गुरोः । स्कन्दप्रसादमायान्तं मूर्तं मां सो ऽयमन्यत
atha krameṇa varṣasya vayaṃ prāptā gṛhaṃ guroḥ / skandaprasādamāyāntaṃ mūrtaṃ māṃ so 'yamanyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वास्मानग्रतो ऽन्येद्युरुपविष्टः शुचौ भुवि । वर्षोपाध्याय ॐकारमकरोद्दिव्यया गिरा
kṛtvāsmānagrato 'nyedyurupaviṣṭaḥ śucau bhuvi / varṣopādhyāya oṃkāramakaroddivyayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदनन्तरमेवास्य वेदाः साङ्गा उपस्थिताः । अध्यापयितुमस्मांश्च प्रवृत्तो ऽभूदसौ ततः
tadanantaramevāsya vedāḥ sāṅgā upasthitāḥ / adhyāpayitumasmāṃśca pravṛtto 'bhūdasau tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृच्छ्रुतं मया तत्र द्विःश्रुतं व्याडिना तथा । त्रिश्रुतं चेन्द्रदत्तेन गुरुणोक्तमगृह्यत
sakṛcchrutaṃ mayā tatra dviḥśrutaṃ vyāḍinā tathā / triśrutaṃ cendradattena guruṇoktamagṛhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्वनिम् अथ तमपूर्वं दिव्यम् आकर्ण्य सद्यः सपदि विलसदन्तर्विस्मयो विप्रवर्गः । किम् इदम् इति समन्ताद् द्रष्टुम् अभ्येत्य वर्षं स्तुतिमुखरमुखश्रीर् अर्चति स्म प्रणामैः
dhvanim atha tamapūrvaṃ divyam ākarṇya sadyaḥ sapadi vilasadantarvismayo vipravargaḥ / kim idam iti samantād draṣṭum abhyetya varṣaṃ stutimukharamukhaśrīr arcati sma praṇāmaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमपि तदवलोक्य तत्र चित्रं प्रमदवशान्न परं तदोपवर्षः । अपि विततमहोत्सवः समग्रः समजनि पाटलिपुत्रपौरलोकः
kimapi tadavalokya tatra citraṃ pramadavaśānna paraṃ tadopavarṣaḥ / api vitatamahotsavaḥ samagraḥ samajani pāṭaliputrapauralokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजापि तं गिरिशसूनुवरप्रभावम् आलोक्य तस्य परितोषमुपेत्य नन्दः । वर्षस्य वेश्म वसुभिः स किलादरेण तत्कालमेव समपूरयदुन्नतश्रीः
rājāpi taṃ giriśasūnuvaraprabhāvam ālokya tasya paritoṣamupetya nandaḥ / varṣasya veśma vasubhiḥ sa kilādareṇa tatkālameva samapūrayadunnataśrīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.