Somadeva: Kathasaritsagara 1.6

पाण्डित्यं शरणं वा मे मृत्युर्वेति विचिन्तयन् । शयनीयपरित्यक्तगारः संतापवानभूत्

pāṇḍityaṃ śaraṇaṃ vā me mṛtyurveti vicintayan / śayanīyaparityaktagāraḥ saṃtāpavānabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकस्मादथ राज्ञस्तां दृष्ट्वावस्थां तथाविधाम् । किमेतदिति संभ्रान्तः सर्वः परिजनो ऽभवत्

akasmādatha rājñastāṃ dṛṣṭvāvasthāṃ tathāvidhām / kimetaditi saṃbhrāntaḥ sarvaḥ parijano 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहं शर्ववर्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम् । अत्रान्तरे स च प्रायः पर्यहीयत वासरः

tato 'haṃ śarvavarmā ca jñātavantau krameṇa tām / atrāntare sa ca prāyaḥ paryahīyata vāsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् काले न च स्वस्थो राजेत्य् आलोच्य तत्क्षणम् । आवाभ्यां राजहंसाख्य आहूतो राजचेटकः

asmin kāle na ca svastho rājety ālocya tatkṣaṇam / āvābhyāṃ rājahaṃsākhya āhūto rājaceṭakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरवार्तां भूपस्य स च पृष्टो ऽब्रवीद् इदम् । नेदृशो दुर्मनाः पूर्वं दृष्टो देवः कदाचन

śarīravārtāṃ bhūpasya sa ca pṛṣṭo 'bravīd idam / nedṛśo durmanāḥ pūrvaṃ dṛṣṭo devaḥ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुशक्तिदुहित्रा च मिथ्यापण्डितया तया । विलक्षीकृत इत्याहुर्देव्यो ऽन्याः कोपनिर्भरम्

viṣṇuśaktiduhitrā ca mithyāpaṇḍitayā tayā / vilakṣīkṛta ityāhurdevyo 'nyāḥ kopanirbharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तस्य मुखाच्छ्रुत्वा राजचेटस्य दुर्मनाः । शर्ववर्मद्वितीयो ऽहं संशयादित्यचिन्तयम्

etattasya mukhācchrutvā rājaceṭasya durmanāḥ / śarvavarmadvitīyo 'haṃ saṃśayādityacintayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिर्यदि भवेद्राज्ञः प्रविशेयुश्चिकित्सकाः । आधिर्वा यदि तत्रास्य कारणं नोपलभ्यते

vyādhiryadi bhavedrājñaḥ praviśeyuścikitsakāḥ / ādhirvā yadi tatrāsya kāraṇaṃ nopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्त्येव हि विपक्षो ऽस्य राज्ये निहतकण्टके । अनुरक्ताः प्रजाश्चैता न हानिः परिदृश्यते

nāstyeva hi vipakṣo 'sya rājye nihatakaṇṭake / anuraktāḥ prajāścaitā na hāniḥ paridṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कस्माद् एष खेदः स्याद् ईदृशः सहस प्रभोः । एवं विचिन्तिते धीमाञ् शर्ववर्मेदम् अब्रवीत्

tatkasmād eṣa khedaḥ syād īdṛśaḥ sahasa prabhoḥ / evaṃ vicintite dhīmāñ śarvavarmedam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं जानामि राज्ञो ऽस्य मन्युर्मौर्ख्यानुतापतः । मूर्खो ऽहम् इति पाण्डित्यं सदैवायं हि वाञ्छति

ahaṃ jānāmi rājño 'sya manyurmaurkhyānutāpataḥ / mūrkho 'ham iti pāṇḍityaṃ sadaivāyaṃ hi vāñchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपलब्धो मया चैष पूर्वम् एव तदाशयः । राज्ञ्यावमानितश् चाद्य तन्निमित्तम् इति श्रुतम्

upalabdho mayā caiṣa pūrvam eva tadāśayaḥ / rājñyāvamānitaś cādya tannimittam iti śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्योन्यमालोच्य तां रात्रिमतिवाह्य च । प्रातर् आवाम गच्छाव वासवेश्म महीपतेः

evamanyonyamālocya tāṃ rātrimativāhya ca / prātar āvāma gacchāva vāsaveśma mahīpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सर्वस्य रुद्धे ऽपि प्रवेशे कथमप्यहम् । प्राविशं मम पश्चाच्च शर्ववर्मा लघुक्रमम्

tatra sarvasya ruddhe 'pi praveśe kathamapyaham / prāviśaṃ mama paścācca śarvavarmā laghukramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपविश्याथ निकटे विज्ञप्तः स मया नृपः । अकारणं कथं देव वर्तसे विमना इति

upaviśyātha nikaṭe vijñaptaḥ sa mayā nṛpaḥ / akāraṇaṃ kathaṃ deva vartase vimanā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वापि तथैवासीत्स तूष्णीं सातवाहनः । शर्ववर्मा ततश्चेदमद्भुतं वाक्यमब्रवीत्

tacchrutvāpi tathaivāsītsa tūṣṇīṃ sātavāhanaḥ / śarvavarmā tataścedamadbhutaṃ vākyamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं मम स्यात् कापीति प्रागुक्तं देव मे त्वया । तेनाहं कृतवानद्या स्वप्नमाणवकं निशि

śrutaṃ mama syāt kāpīti prāguktaṃ deva me tvayā / tenāhaṃ kṛtavānadyā svapnamāṇavakaṃ niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने ततो मया दृष्टं नभसश्च्युतमम्बुजम् । तच्च दिव्येन केनापि कुमारेण विकासितम्

svapne tato mayā dṛṣṭaṃ nabhasaścyutamambujam / tacca divyena kenāpi kumāreṇa vikāsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च निर्गता तस्माद्दिव्या स्त्री धवलाम्बरा । तव देव मुखं सा च प्रविष्टा समनन्तरम्

tataśca nirgatā tasmāddivyā strī dhavalāmbarā / tava deva mukhaṃ sā ca praviṣṭā samanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयद्दृष्ट्वा प्रबुद्धो ऽस्मि मन्ये सा च सरस्वती । देवस्य वदने साक्षात् संप्रविष्टा न संशयः

iyaddṛṣṭvā prabuddho 'smi manye sā ca sarasvatī / devasya vadane sākṣāt saṃpraviṣṭā na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं निवेदितस्वप्ने शर्ववर्मणि तत्क्षणम् । मामस्तमौनः साकूतमवदत्सातवाहनः

evaṃ niveditasvapne śarvavarmaṇi tatkṣaṇam / māmastamaunaḥ sākūtamavadatsātavāhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षमाणः प्रयत्नेना कालेन कियता पुमान् । अधिगच्छति पाण्डित्यमेतन्मे कथ्यतां त्वया

śikṣamāṇaḥ prayatnenā kālena kiyatā pumān / adhigacchati pāṇḍityametanme kathyatāṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम तेन विना ह्येषा लक्ष्मीर्न प्रतिभासते । विभवैः किं नु मूर्खस्य काष्ठस्याभरणैरिव

mama tena vinā hyeṣā lakṣmīrna pratibhāsate / vibhavaiḥ kiṃ nu mūrkhasya kāṣṭhasyābharaṇairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहमवदं राजन्वर्षैर्द्वादशभिः सदा । ज्ञायते सर्वविद्यानां मुखं व्याकरणं नरैः

tato 'hamavadaṃ rājanvarṣairdvādaśabhiḥ sadā / jñāyate sarvavidyānāṃ mukhaṃ vyākaraṇaṃ naraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं तु शिक्षयामि त्वां वर्षषट्केन तद्विभो । श्रुत्वैतत्सहसा सेर्ष्यं शर्ववर्मा किलावदत्

ahaṃ tu śikṣayāmi tvāṃ varṣaṣaṭkena tadvibho / śrutvaitatsahasā serṣyaṃ śarvavarmā kilāvadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोचितो जनः क्लेशं कथं कुर्यदियच्चिरम् । तदहं मासषट्केन देव त्वां शिक्षयामि तत्

sukhocito janaḥ kleśaṃ kathaṃ kuryadiyacciram / tadahaṃ māsaṣaṭkena deva tvāṃ śikṣayāmi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैवैतद् असंभाव्यं तम् अवोचम् अहं रुषा । षड्भिर् मासैस् त्वया देवः शिक्षितश् चेत् ततो मया

śrutvaivaitad asaṃbhāvyaṃ tam avocam ahaṃ ruṣā / ṣaḍbhir māsais tvayā devaḥ śikṣitaś cet tato mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कृतं प्राकृतं तद्वद्देशभाषा च सर्वदा । भाषात्रयमिदं त्यक्तं यन्मनुष्येषु संभवेत्

saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tadvaddeśabhāṣā ca sarvadā / bhāṣātrayamidaṃ tyaktaṃ yanmanuṣyeṣu saṃbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्ववर्मा ततो ऽवादीन्न चेदेवं करोम्यहम् । द्वादशाब्दान्वहाम्येष शिरसा तव पादुके

śarvavarmā tato 'vādīnna cedevaṃ karomyaham / dvādaśābdānvahāmyeṣa śirasā tava pāduke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा निर्गते तस्मिन्नहमप्यगमं गृहम् । राजाप्युभयतः सिद्धिं मत्वाश्वस्तो बभूव सः

ityuktvā nirgate tasminnahamapyagamaṃ gṛham / rājāpyubhayataḥ siddhiṃ matvāśvasto babhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहस्तः शर्ववर्मा च प्रतिज्ञां तां सदुस्तराम् । पश्यन्सानुशयः सर्वं स्वभार्यायै शशंस तत्

vihastaḥ śarvavarmā ca pratijñāṃ tāṃ sadustarām / paśyansānuśayaḥ sarvaṃ svabhāryāyai śaśaṃsa tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि तं दुःखितावोचत्संकटे ऽस्मिंस्तव प्रभो । विना स्वामिकुमारेण गतिरन्या न दृश्यते

sāpi taṃ duḥkhitāvocatsaṃkaṭe 'smiṃstava prabho / vinā svāmikumāreṇa gatiranyā na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेति निश्चयं कृत्वा पश्चिमे प्रहरे निशि । शर्ववर्मा निराहारस्तत्रैव प्रस्थितो ऽभवत्

tatheti niścayaṃ kṛtvā paścime prahare niśi / śarvavarmā nirāhārastatraiva prasthito 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च चारमुखाद्बुद्ध्वा मया प्रातर्निवेदितम् । राज्ञे सो ऽपि तदाकर्ण्य किं भवेदित्यचिन्तयत्

tacca cāramukhādbuddhvā mayā prātarniveditam / rājñe so 'pi tadākarṇya kiṃ bhavedityacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तं सिंहगुप्ताख्यो राजपुत्रो हितो ऽब्रवीत् । त्वयि खिन्ने तदा देव निर्वेदो मे महानभूत्

tatastaṃ siṃhaguptākhyo rājaputro hito 'bravīt / tvayi khinne tadā deva nirvedo me mahānabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः श्रेयोनिमित्तं ते चण्डिकाग्रे निजं शिरः । छेत्तुं प्रारब्धवानस्मि गत्वास्मान्नगराद्वहिः

tataḥ śreyonimittaṃ te caṇḍikāgre nijaṃ śiraḥ / chettuṃ prārabdhavānasmi gatvāsmānnagarādvahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैवं कृथा नृपस्येच्छा सेत्स्यत्येवेत्यवारयत् । वागन्तरिक्षादथ मां तन्मन्ये सिद्धिरस्ति ते

maivaṃ kṛthā nṛpasyecchā setsyatyevetyavārayat / vāgantarikṣādatha māṃ tanmanye siddhirasti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा नृपमामन्त्र्य सत्वरं शर्ववर्मणः । पश्चाच्चारद्वयं सो ऽथ सिंहगुप्तो व्यसर्जयत्

ityuktvā nṛpamāmantrya satvaraṃ śarvavarmaṇaḥ / paścāccāradvayaṃ so 'tha siṃhagupto vyasarjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि वातैकभक्षः सन् कृतमौनः सुनिश्चयः । प्राप स्वामिकुमारस्य शर्ववर्मान्तिकं क्रमात्

so 'pi vātaikabhakṣaḥ san kṛtamaunaḥ suniścayaḥ / prāpa svāmikumārasya śarvavarmāntikaṃ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरनिरपेक्षेण तपसा तत्र तोषितः । प्रसादमकरोत्तस्य कार्तिकेयो यथेप्सितम्

śarīranirapekṣeṇa tapasā tatra toṣitaḥ / prasādamakarottasya kārtikeyo yathepsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगत्याग्रे ततो राज्ञे चाराभ्यां स निवेदितः । सिंहगुप्तविसृष्टाभ्यामुदयः शर्ववर्मणः

āgatyāgre tato rājñe cārābhyāṃ sa niveditaḥ / siṃhaguptavisṛṣṭābhyāmudayaḥ śarvavarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा मम राज्ञश्च विषादप्रमदौ द्वयोः । अभूतां मेखमालोक्य हंसचातकयोरिव

tacchrutvā mama rājñaśca viṣādapramadau dvayoḥ / abhūtāṃ mekhamālokya haṃsacātakayoriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगत्य शर्ववर्माथ कुमारवरसिद्धिमान् । चिन्तितोपस्थिता राज्ञे सर्वा विद्याः प्रदत्तवान्

āgatya śarvavarmātha kumāravarasiddhimān / cintitopasthitā rājñe sarvā vidyāḥ pradattavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रादुरासंश्च तास्तस्य सातवाहनभूपतेः । तत्क्षणं किं न कुर्याद्धि प्रसादः पारमेश्वरः

prādurāsaṃśca tāstasya sātavāhanabhūpateḥ / tatkṣaṇaṃ kiṃ na kuryāddhi prasādaḥ pārameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तम् अखिलविद्यालाभम् आकर्ण्य राज्ञः प्रमुदितवति राष्ट्रे तत्र को ऽप्युत्सवो ऽभूत् । अपि पवनविधूतास्तत्क्षणोल्लास्यमानाः प्रतिवसति पताका बद्धनृत्ता इवासन्

atha tam akhilavidyālābham ākarṇya rājñaḥ pramuditavati rāṣṭre tatra ko 'pyutsavo 'bhūt / api pavanavidhūtāstatkṣaṇollāsyamānāḥ prativasati patākā baddhanṛttā ivāsan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजार्हरत्ननिचयैरथ शर्ववर्मा तेनार्चितो गुरुरिति प्रणतेन राज्ञा । स्वामीकृतश्च विषये मरुकच्छनाम्नि कूलोपकण्ठविनिवेशिनि नर्मदायाः

rājārharatnanicayairatha śarvavarmā tenārcito gururiti praṇatena rājñā / svāmīkṛtaśca viṣaye marukacchanāmni kūlopakaṇṭhaviniveśini narmadāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽग्रे चारमुखेन षण्मुखवरप्राप्तिं समाकर्णयत् संतुष्यात्मसमं श्रिया नरपतिस्तं सिंहगुप्तं व्यधात् । राज्ञीं ताम् अपि विष्णुशक्तितनयां विद्यागमे कारणं देवीनामुपरि प्रसह्य कृतवान् प्रीत्याभिषिच्य स्वयम्

yo 'gre cāramukhena ṣaṇmukhavaraprāptiṃ samākarṇayat saṃtuṣyātmasamaṃ śriyā narapatistaṃ siṃhaguptaṃ vyadhāt / rājñīṃ tām api viṣṇuśaktitanayāṃ vidyāgame kāraṇaṃ devīnāmupari prasahya kṛtavān prītyābhiṣicya svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.