Somadeva: Kathasaritsagara 3.5

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके चतुर्थस् तरङ्गः । पञ्चमस् तरङ्गः । ततो वत्सेश्वरं प्राह तत्र यौगन्धरायणः । राजन् दैवानुकूल्यं च विद्यते पौरुषं च ते

iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare lāvāṇakalambake caturthas taraṅgaḥ / pañcamas taraṅgaḥ / tato vatseśvaraṃ prāha tatra yaugandharāyaṇaḥ / rājan daivānukūlyaṃ ca vidyate pauruṣaṃ ca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतिमार्गे च वयम् अप्य् अत्र किंचित्कृतश्रमाः । तद् यथाचिन्तितं शीघ्रं कुरुष्व विजयं दिशाम्

nītimārge ca vayam apy atra kiṃcitkṛtaśramāḥ / tad yathācintitaṃ śīghraṃ kuruṣva vijayaṃ diśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्ते मन्त्रिमुख्येन राजा वत्सेश्वरो ऽब्रवीत् । अस्त्व् एतद् बहुविघ्नास् तु सदा कल्याणसिद्धयः

ity ukte mantrimukhyena rājā vatseśvaro 'bravīt / astv etad bahuvighnās tu sadā kalyāṇasiddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् तदर्थं तपसा शंभुम् आराधयाम्य् अहम् । विना हि तत्प्रसादेन कुतो वाञ्छितसिद्धयः

atas tadarthaṃ tapasā śaṃbhum ārādhayāmy aham / vinā hi tatprasādena kuto vāñchitasiddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा च तपस् तस्य मन्त्रिणो ऽप्य् अनुमेनिरे । सेतुबन्धोद्यतस्याब्धौ रामस्येव कपीश्वराः

tac chrutvā ca tapas tasya mantriṇo 'py anumenire / setubandhodyatasyābdhau rāmasyeva kapīśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तं सह देवीभ्यां सचिवैश् च तपःस्थितम् । त्रिरात्रोपोषितं भूपं शिवः स्वप्नं समादिशत्

tatas taṃ saha devībhyāṃ sacivaiś ca tapaḥsthitam / trirātropoṣitaṃ bhūpaṃ śivaḥ svapnaṃ samādiśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टो ऽस्मि ते तद् उत्तिष्ठ निर्विघ्नं जयम् आप्स्यसि । सर्वविद्याधराधीशं पुत्रं चैवाचिराद् इति

tuṣṭo 'smi te tad uttiṣṭha nirvighnaṃ jayam āpsyasi / sarvavidyādharādhīśaṃ putraṃ caivācirād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स बुबुधे राजा तत्प्रसादहृतक्लमः । अर्कांशुरचिताप्यायः प्रतिपच्चन्द्रमा इव

tataḥ sa bubudhe rājā tatprasādahṛtaklamaḥ / arkāṃśuracitāpyāyaḥ pratipaccandramā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दयच् च सचिवान् प्रातः स्वप्नेन तेन सः । व्रतोपवासक्लान्ते च देव्यौ द्वे पुष्पकोमले

ānandayac ca sacivān prātaḥ svapnena tena saḥ / vratopavāsaklānte ca devyau dve puṣpakomale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्स्वप्नवर्णनेनैव श्रोत्रपेयेन तृप्तयोः । तयोश् च विभवायैव जातः स्वाद्वौषधक्रमः

tatsvapnavarṇanenaiva śrotrapeyena tṛptayoḥ / tayoś ca vibhavāyaiva jātaḥ svādvauṣadhakramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेभे स राजा तपसा प्रभावं पूर्वजैः समम् । पुण्यां पतिव्रतानां च तत्पत्न्यौ कीर्तिम् आपतुः

lebhe sa rājā tapasā prabhāvaṃ pūrvajaiḥ samam / puṇyāṃ pativratānāṃ ca tatpatnyau kīrtim āpatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सवव्यग्रपौरे च विहिते व्रतपारणे । यौगन्धरायणो ऽन्येद्युर् इति राजानम् अब्रवीत्

utsavavyagrapaure ca vihite vratapāraṇe / yaugandharāyaṇo 'nyedyur iti rājānam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यस् त्वं यस्य चैवेत्थं प्रसन्नो भगवान् हरः । तद् इदानीं रिपूञ् जित्वा भज लक्ष्मीं भुजार्जिताम्

dhanyas tvaṃ yasya caivetthaṃ prasanno bhagavān haraḥ / tad idānīṃ ripūñ jitvā bhaja lakṣmīṃ bhujārjitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा हि स्वधर्मसंभूता भूभृताम् अन्वये स्थिरा । निजधर्मार्जितानां हि विनाशो नास्ति संपदाम्

sā hi svadharmasaṃbhūtā bhūbhṛtām anvaye sthirā / nijadharmārjitānāṃ hi vināśo nāsti saṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च चिरभूमिष्ठो निधिः पूर्वजसंभृतः । प्रणष्टो भवता प्राप्तः किं चात्रैतां कथां शृणु

tathā ca cirabhūmiṣṭho nidhiḥ pūrvajasaṃbhṛtaḥ / praṇaṣṭo bhavatā prāptaḥ kiṃ cātraitāṃ kathāṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूव देवदासाख्यः पुरे पाटलिपुत्रके । पुरा कोऽपि वणिक्पुत्रो महाधनकुलोद्गतः

babhūva devadāsākhyaḥ pure pāṭaliputrake / purā ko'pi vaṇikputro mahādhanakulodgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभवत् तस्य भार्या च नगरात् पौण्ड्रवर्धनात् । परिणीता समृद्धस्य कस्यापि वणिजः सुता

abhavat tasya bhāryā ca nagarāt pauṇḍravardhanāt / pariṇītā samṛddhasya kasyāpi vaṇijaḥ sutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गते पितरि पञ्चत्वं क्रमेण व्यसनान्वितः । स देवदासो द्यूतेन सर्वं धनम् अहारयत्

gate pitari pañcatvaṃ krameṇa vyasanānvitaḥ / sa devadāso dyūtena sarvaṃ dhanam ahārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् च तस्य सा भार्या दुःखदारिद्र्यदुःखिता । एत्य नीता निजं गेहं स्वपित्रा पौण्ड्रवर्धनम्

tataś ca tasya sā bhāryā duḥkhadāridryaduḥkhitā / etya nītā nijaṃ gehaṃ svapitrā pauṇḍravardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः सो ऽपि विपत्खिन्नः स्थातुम् इच्छन् स्वकर्मणि । मूल्यार्थी देवदासस् तं श्वशुरं याचितुं ययौ

śanaiḥ so 'pi vipatkhinnaḥ sthātum icchan svakarmaṇi / mūlyārthī devadāsas taṃ śvaśuraṃ yācituṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तश् च संध्यासमये तत् पुरं पौण्ड्रवर्धनम् । रजोरूक्षं विवस्त्रं च वीक्ष्यात्मानम् अचिन्तयत्

prāptaś ca saṃdhyāsamaye tat puraṃ pauṇḍravardhanam / rajorūkṣaṃ vivastraṃ ca vīkṣyātmānam acintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशः प्रविशामीह कथं श्वशुरवेश्मनि । वरं हि मानिनो मृत्युर् न दैन्यं स्वजनाग्रतः

īdṛśaḥ praviśāmīha kathaṃ śvaśuraveśmani / varaṃ hi mānino mṛtyur na dainyaṃ svajanāgrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आलोच्यापणे गत्वा स क्वापि विपणेर् बहिः । नक्तं संकुचितस् तस्थौ तत्कालं कमलोपमः

ity ālocyāpaṇe gatvā sa kvāpi vipaṇer bahiḥ / naktaṃ saṃkucitas tasthau tatkālaṃ kamalopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाच् च तस्यां विपणौ प्रविशन्तं व्यलोकयत् । युवानं वणिजं कंचिद् उद्घाटितकवाटकम्

kṣaṇāc ca tasyāṃ vipaṇau praviśantaṃ vyalokayat / yuvānaṃ vaṇijaṃ kaṃcid udghāṭitakavāṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणान्तरे च तत्रैव निःशब्दपदम् आगताम् । द्रुतम् अन्तः प्रविष्टां च स्त्रियम् एकां ददर्श सः

kṣaṇāntare ca tatraiva niḥśabdapadam āgatām / drutam antaḥ praviṣṭāṃ ca striyam ekāṃ dadarśa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वलत्प्रदीपे यावच् च ददौ दृष्टिं तदन्तरे । प्रत्यभिज्ञातवांस् तावत् तां निजाम् एव गेहिनीम्

jvalatpradīpe yāvac ca dadau dṛṣṭiṃ tadantare / pratyabhijñātavāṃs tāvat tāṃ nijām eva gehinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सो ऽर्गलितद्वारां भार्यां ताम् अन्यगामिनीम् । दृष्ट्वा दुःखाशनिहतो देवदासो व्यचिन्तयत्

tataḥ so 'rgalitadvārāṃ bhāryāṃ tām anyagāminīm / dṛṣṭvā duḥkhāśanihato devadāso vyacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनहीनेन देहो ऽपि हार्यते स्त्रीषु का कथा । निसर्गनियतं वासां विद्युताम् इव चापलम्

dhanahīnena deho 'pi hāryate strīṣu kā kathā / nisarganiyataṃ vāsāṃ vidyutām iva cāpalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इयं सा विपत् पुंसां व्यसनार्णवपातिनाम् । गतिः सेयं स्वतन्त्रायाः स्त्रियाः पितृगृहस्थितेः

tad iyaṃ sā vipat puṃsāṃ vyasanārṇavapātinām / gatiḥ seyaṃ svatantrāyāḥ striyāḥ pitṛgṛhasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्तयंस् तस्या भार्यायाः स बहिः स्थितः । रतान्तविस्रम्भजुषः कथालापम् इवाशृणोत्

iti saṃcintayaṃs tasyā bhāryāyāḥ sa bahiḥ sthitaḥ / ratāntavisrambhajuṣaḥ kathālāpam ivāśṛṇot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेत्य च ददौ द्वारि स कर्णं सापि तत्क्षणम् । इत्य् अब्रवीद् उपपतिं पापा तं वणिजं रहः

upetya ca dadau dvāri sa karṇaṃ sāpi tatkṣaṇam / ity abravīd upapatiṃ pāpā taṃ vaṇijaṃ rahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृण्व् इदं कथयाम्य् अद्य रहस्यं ते ऽनुरागिणी । मद्भर्तुर् वीरवर्माख्यः पुराभूत् प्रपितामहः

śṛṇv idaṃ kathayāmy adya rahasyaṃ te 'nurāgiṇī / madbhartur vīravarmākhyaḥ purābhūt prapitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वगृहस्याङ्गणे तेन चत्वारः स्वर्णपूरिताः । कुम्भाश् चतुर्षु कोणेषु निगूढाः स्थापिता भुवि

svagṛhasyāṅgaṇe tena catvāraḥ svarṇapūritāḥ / kumbhāś caturṣu koṇeṣu nigūḍhāḥ sthāpitā bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एकस्याः स्वभार्यायाः स चक्रे विदितं तदा । तद्भार्या चान्तकाले सा स्नुषायै तद् अवोचत

tad ekasyāḥ svabhāryāyāḥ sa cakre viditaṃ tadā / tadbhāryā cāntakāle sā snuṣāyai tad avocata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापि स्नुषायै मच्छ्वश्र्वे मच्छ्वश्रूर् अब्रवीच् च मे । इत्य् अयं मत्पतिकुले श्वश्रूक्रममुखागमः

sāpi snuṣāyai macchvaśrve macchvaśrūr abravīc ca me / ity ayaṃ matpatikule śvaśrūkramamukhāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभर्तुस् तच् च न मया दरिद्रस्यापि वर्णितम् । स हि द्यूतरतो द्वेष्यस् त्वं तु मे परमः प्रियः

svabhartus tac ca na mayā daridrasyāpi varṇitam / sa hi dyūtarato dveṣyas tvaṃ tu me paramaḥ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तत्र गत्वा मद्भर्तुः सकाशात् तद्गृहं धनैः । क्रीत्वा तत् प्राप्य च स्वर्णम् इहैत्य भज मां सुखम्

tat tatra gatvā madbhartuḥ sakāśāt tadgṛhaṃ dhanaiḥ / krītvā tat prāpya ca svarṇam ihaitya bhaja māṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्तः कुटिलया स तयोपपतिर् वणिक् । तुतोष तस्यै मन्वानो निधिं लब्धम् अयत्नतः

evam uktaḥ kuṭilayā sa tayopapatir vaṇik / tutoṣa tasyai manvāno nidhiṃ labdham ayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदासो ऽपि कुवधूवाक्शल्यैस् तैर् बहिर् गतः । कीलिताम् इव तत्कालं धनाशां हृदये दधौ

devadāso 'pi kuvadhūvākśalyais tair bahir gataḥ / kīlitām iva tatkālaṃ dhanāśāṃ hṛdaye dadhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगाम च ततः सद्यः पुरं पाटलिपुत्रकम् । प्राप्य च स्वगृहं लब्ध्वा निधानं स्वीचकार तत्

jagāma ca tataḥ sadyaḥ puraṃ pāṭaliputrakam / prāpya ca svagṛhaṃ labdhvā nidhānaṃ svīcakāra tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाजगाम स वणिक् तद्भार्याच्छन्नकामुकः । तम् एव देशं वाणिज्यव्याजेन निधिलोलुपः

athājagāma sa vaṇik tadbhāryācchannakāmukaḥ / tam eva deśaṃ vāṇijyavyājena nidhilolupaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदाससकाशाच् च क्रीणाति स्म स तद्गृहम् । देवदासो ऽपि मूल्येन भूयसा तस्य तद् ददौ

devadāsasakāśāc ca krīṇāti sma sa tadgṛham / devadāso 'pi mūlyena bhūyasā tasya tad dadau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गृहस्थितिं कृत्वा युक्त्या श्वशुरवेश्मनः । स देवदासः शीघ्रं ताम् आनिनाय स्वगेहिनीम्

tato gṛhasthitiṃ kṛtvā yuktyā śvaśuraveśmanaḥ / sa devadāsaḥ śīghraṃ tām ānināya svagehinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृते च तद्भार्याकामुकः स वणिक् शठः । अलब्धनिधिर् अभ्येत्य देवदासम् उवाच तम्

evaṃ kṛte ca tadbhāryākāmukaḥ sa vaṇik śaṭhaḥ / alabdhanidhir abhyetya devadāsam uvāca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् भवद्गृहं जीर्णं मह्यं न खलु रोचते । तद् देहि मे निजं मूल्यं स्वगृहं स्वीकुरुष्व च

etad bhavadgṛhaṃ jīrṇaṃ mahyaṃ na khalu rocate / tad dehi me nijaṃ mūlyaṃ svagṛhaṃ svīkuruṣva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति जल्पंश् च स वणिग् देवदासश् च विब्रुवन् । उभौ विवादसक्तौ तौ राजाग्रम् उपजग्मतुः

iti jalpaṃś ca sa vaṇig devadāsaś ca vibruvan / ubhau vivādasaktau tau rājāgram upajagmatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वभार्यावृत्तान्तं वक्षःस्थविषदुःसहम् । देवदासो नरेन्द्राग्रे कृत्स्नम् उद्गिरति स्म तम्

tatra svabhāryāvṛttāntaṃ vakṣaḥsthaviṣaduḥsaham / devadāso narendrāgre kṛtsnam udgirati sma tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चानाय्य तद्भार्यां तत्त्वं चान्विष्य भूपतिः । अदण्डयत् तं सर्वस्वं वणिजं पारदारिकम्

tataś cānāyya tadbhāryāṃ tattvaṃ cānviṣya bhūpatiḥ / adaṇḍayat taṃ sarvasvaṃ vaṇijaṃ pāradārikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदासो ऽपि कुवधूं कृत्व तां छिन्ननासिकाम् । अन्यां च परिणीयात्र तस्थौ लब्धनिधिः सुखम्

devadāso 'pi kuvadhūṃ kṛtva tāṃ chinnanāsikām / anyāṃ ca pariṇīyātra tasthau labdhanidhiḥ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं धर्मार्जिता लक्ष्मीर् आसंतत्य् अनपायिनी । इतरा तु जलपाततुषारकणनश्वरी

itthaṃ dharmārjitā lakṣmīr āsaṃtaty anapāyinī / itarā tu jalapātatuṣārakaṇanaśvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यतेत धर्मेण धनम् अर्जयितुं पुमान् । राजा तु सुतरां येन मूलं राज्यतरोर् धनम्

ato yateta dharmeṇa dhanam arjayituṃ pumān / rājā tu sutarāṃ yena mūlaṃ rājyataror dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यथावत् संमान्य सिद्धये मन्त्रिमण्डलम् । कुरु दिग्विजयं देव लब्धुं धर्मोत्तरां श्रियम्

tasmād yathāvat saṃmānya siddhaye mantrimaṇḍalam / kuru digvijayaṃ deva labdhuṃ dharmottarāṃ śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वशुरद्वयबन्धूनां प्रसक्तानुप्रसक्तितः । विकुर्वते न बहवो राजानस् ते मिलन्ति च

śvaśuradvayabandhūnāṃ prasaktānuprasaktitaḥ / vikurvate na bahavo rājānas te milanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् एष ब्रह्मदत्ताख्यो वाराणस्यां महीपतिः । नित्यं वैरी स ते तस्माद् विजयस्व तम् अग्रतः

yas tv eṣa brahmadattākhyo vārāṇasyāṃ mahīpatiḥ / nityaṃ vairī sa te tasmād vijayasva tam agrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिञ् जिते जय प्राचीप्रक्रमेणाखिला दिशः । उच्चैः कुरुष्व वै पाण्डोर् यशश् च कुमुदोज्ज्वलम्

tasmiñ jite jaya prācīprakrameṇākhilā diśaḥ / uccaiḥ kuruṣva vai pāṇḍor yaśaś ca kumudojjvalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तो मन्त्रिमुख्येन तथेति विजयोद्यतः । वत्सराजः प्रकृतिषु प्रयाणारम्भम् आदिशत्

ity ukto mantrimukhyena tatheti vijayodyataḥ / vatsarājaḥ prakṛtiṣu prayāṇārambham ādiśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददौ वैदेहदेशे च राज्यं गोपालकाय सः । सत्कारहेतोर् नृपतिः श्वशुर्यायानुगच्छते

dadau vaidehadeśe ca rājyaṃ gopālakāya saḥ / satkārahetor nṛpatiḥ śvaśuryāyānugacchate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च पद्मावतीभ्रात्रे प्रायच्छत् सिंहवर्मणे । संमान्य चेदिविषयं सैन्यैः समम् उपेयुषे

kiṃ ca padmāvatībhrātre prāyacchat siṃhavarmaṇe / saṃmānya cediviṣayaṃ sainyaiḥ samam upeyuṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाययच् च स विभुर् भिल्लराजं पुलिन्दकम् । मित्त्रं बलैर् व्याप्तदिशं प्रावृट्कालम् इवाम्बुदैः

ānāyayac ca sa vibhur bhillarājaṃ pulindakam / mittraṃ balair vyāptadiśaṃ prāvṛṭkālam ivāmbudaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूच् च यात्रासंरम्भो राष्ट्रे तस्य महाप्रभोः । आकुलत्वं तु शत्रूणां हृदि चित्रम् अजायत

abhūc ca yātrāsaṃrambho rāṣṭre tasya mahāprabhoḥ / ākulatvaṃ tu śatrūṇāṃ hṛdi citram ajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौगन्धरायणश् चाग्रे चारान् वाराणसीं प्रति । प्राहिणोद् ब्रह्मदत्तस्य राज्ञो ज्ञातुं विचेष्टितम्

yaugandharāyaṇaś cāgre cārān vārāṇasīṃ prati / prāhiṇod brahmadattasya rājño jñātuṃ viceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शुभे ऽहनि प्रीतो निमित्तैर् जयशंसिभिः । ब्रह्मदत्तं प्रति प्राच्यां पूर्वं वत्सेश्वरो ययौ

tataḥ śubhe 'hani prīto nimittair jayaśaṃsibhiḥ / brahmadattaṃ prati prācyāṃ pūrvaṃ vatseśvaro yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरूढः प्रोच्छ्रितच्छत्त्रं प्रोत्तुङ्गं जयकुञ्जरम् । गिरिं प्रफुल्लैकतरुं मृगेन्द्र इव दुर्मदः

ārūḍhaḥ procchritacchattraṃ prottuṅgaṃ jayakuñjaram / giriṃ praphullaikataruṃ mṛgendra iva durmadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तया सिद्धिदूत्येव शरदा दत्तसंमदः । दर्शयन्त्यातिसुगमं मार्गं स्वल्पाम्बुनिम्नगम्

prāptayā siddhidūtyeva śaradā dattasaṃmadaḥ / darśayantyātisugamaṃ mārgaṃ svalpāmbunimnagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयन् बहुनादाभिर् वाहिनीभिर् भुवस् तलम् । कुर्वन्न् अकाण्डनिर्मेघवर्षासमयसंभ्रमम्

pūrayan bahunādābhir vāhinībhir bhuvas talam / kurvann akāṇḍanirmeghavarṣāsamayasaṃbhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा च सैन्यनिर्घोषप्रतिशब्दाकुलीकृताः । परस्परम् इवाचख्युस् तदागमभयं दिशः

tadā ca sainyanirghoṣapratiśabdākulīkṛtāḥ / parasparam ivācakhyus tadāgamabhayaṃ diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेलुश् च हेमसंनाहसंभृतार्कप्रभा हयाः । तस्य नीराजनप्रीतपावकानुगता इव

celuś ca hemasaṃnāhasaṃbhṛtārkaprabhā hayāḥ / tasya nīrājanaprītapāvakānugatā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेजुर् वारणाश् चास्य सितश्रवणचामराः । विगलद्गण्डसिन्दूरशोणदानजलाः पथि

virejur vāraṇāś cāsya sitaśravaṇacāmarāḥ / vigaladgaṇḍasindūraśoṇadānajalāḥ pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरत्पाण्डुपयोदाङ्काः सधातुरसनिर्झराः । यात्रानुप्रेषिता भीतैर् आत्मजा इव भूधरैः

śaratpāṇḍupayodāṅkāḥ sadhāturasanirjharāḥ / yātrānupreṣitā bhītair ātmajā iva bhūdharaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवैष राजा सहते परेषां प्रसृतं महः । इतीव तच्चमूरेणुर् अर्कतेजस् तिरोदधे

naivaiṣa rājā sahate pareṣāṃ prasṛtaṃ mahaḥ / itīva taccamūreṇur arkatejas tirodadhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदात् पदं च द्वे देव्यौ मार्गे तम् अनुजग्मतुः । नृपं नयगुणाकृष्टे इव कीर्तिजयश्रियौ

padāt padaṃ ca dve devyau mārge tam anujagmatuḥ / nṛpaṃ nayaguṇākṛṣṭe iva kīrtijayaśriyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमताथ पलायध्वम् इत्य् ऊचे विद्विषाम् इव । पवनाक्षिप्तविक्षिप्तैस् तस्य सेनाध्वजांशुकैः

namatātha palāyadhvam ity ūce vidviṣām iva / pavanākṣiptavikṣiptais tasya senādhvajāṃśukaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं ययौ स दिग्भागान् पश्यन् फुल्लसिताम्बुजान् । महीमर्दभयोद्भ्रान्तशेषोत्क्षिप्तफणान् इव

evaṃ yayau sa digbhāgān paśyan phullasitāmbujān / mahīmardabhayodbhrāntaśeṣotkṣiptaphaṇān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे च ते चारा धृतकापालिकव्रताः । यौगन्धरायणादिष्टाः प्रापुर् वाराणसीं पुरीम्

atrāntare ca te cārā dhṛtakāpālikavratāḥ / yaugandharāyaṇādiṣṭāḥ prāpur vārāṇasīṃ purīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां च कुहकाभिज्ञो ज्ञानित्वम् उपदर्शयन् । शिश्रिये गुरुताम् एकः शेषास् तच्छिष्यतां ययुः

teṣāṃ ca kuhakābhijño jñānitvam upadarśayan / śiśriye gurutām ekaḥ śeṣās tacchiṣyatāṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यो ऽयं त्रिकालज्ञ इति व्याजगुरुं च तम् । शिष्यास् ते ख्यापयाम् आसुर् भिक्षाशिनम् इतस् ततः

ācāryo 'yaṃ trikālajña iti vyājaguruṃ ca tam / śiṣyās te khyāpayām āsur bhikṣāśinam itas tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् उवाचाग्निदाहादि स ज्ञानी भावि पृच्छताम् । तच्छिष्यास् तत् तथा गुप्तं चक्रुस् तेन स पप्रथे

yad uvācāgnidāhādi sa jñānī bhāvi pṛcchatām / tacchiṣyās tat tathā guptaṃ cakrus tena sa paprathe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रञ्जितं क्षुद्रसिद्ध्या च तत्रत्यं नृपवल्लभम् । स्वीचक्रे स कम् अप्य् एकं राजपुत्रम् उपासकम्

rañjitaṃ kṣudrasiddhyā ca tatratyaṃ nṛpavallabham / svīcakre sa kam apy ekaṃ rājaputram upāsakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मुखेनैव राज्ञश् च ब्रह्मदत्तस्य पृच्छतः । सो ऽभूत् तत्र रहस्यज्ञः प्राप्ते वत्सेशविग्रहे

tanmukhenaiva rājñaś ca brahmadattasya pṛcchataḥ / so 'bhūt tatra rahasyajñaḥ prāpte vatseśavigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य ब्रह्मदत्तस्य मन्त्री योगकरण्डकः । चकार वत्सराजस्य व्याजान् आगच्छतः पथि

athāsya brahmadattasya mantrī yogakaraṇḍakaḥ / cakāra vatsarājasya vyājān āgacchataḥ pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदूषयत् प्रतिपथं विषादिद्रव्ययुक्तिभिः । वृक्षान् कुसुमवल्लिश् च तोयानि च तृणानि च

adūṣayat pratipathaṃ viṣādidravyayuktibhiḥ / vṛkṣān kusumavalliś ca toyāni ca tṛṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदधे विषकन्याश् च सैन्ये पण्यविलासिनीः । प्राहिणोत् पुरुषांश् चैव निशासु च्छद्मघातिनः

vidadhe viṣakanyāś ca sainye paṇyavilāsinīḥ / prāhiṇot puruṣāṃś caiva niśāsu cchadmaghātinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् च विज्ञाय स ज्ञानलिङ्गी चारो न्यवेदयत् । यौगन्धरायणायाशु स्वसहायमुखैस् तदा

tac ca vijñāya sa jñānaliṅgī cāro nyavedayat / yaugandharāyaṇāyāśu svasahāyamukhais tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौगन्धरायणो ऽप्य् एतद् बुद्ध्वा प्रतिपदं पथि । दूषितं तृणतोयादि प्रतियोगैर् अशोधयत्

yaugandharāyaṇo 'py etad buddhvā pratipadaṃ pathi / dūṣitaṃ tṛṇatoyādi pratiyogair aśodhayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूर्वस्त्रीसमायोगं कटके निषिषेध च । अवधीद् वधकांस् तांश् च लब्ध्वा सह रुमण्वता

apūrvastrīsamāyogaṃ kaṭake niṣiṣedha ca / avadhīd vadhakāṃs tāṃś ca labdhvā saha rumaṇvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् बुद्ध्वा ध्वस्तमायः सन् सैन्यपूरितदिङ्मुखम् । वत्सेश्वरं ब्रह्मदत्तो मेने दुर्जयम् एव तम्

tad buddhvā dhvastamāyaḥ san sainyapūritadiṅmukham / vatseśvaraṃ brahmadatto mene durjayam eva tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमन्त्र्य दत्त्वा दूतं च शिरोविरचिताञ्जलिः । ततः स निकटीभूतं वत्सेशं स्वयम् अभ्यगात्

saṃmantrya dattvā dūtaṃ ca śiroviracitāñjaliḥ / tataḥ sa nikaṭībhūtaṃ vatseśaṃ svayam abhyagāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सराजो ऽपि तं प्राप्तं प्रदत्तोपायनं नृपम् । प्रीत्या संमानयाम् आस शूरा हि प्रणतिप्रियाः

vatsarājo 'pi taṃ prāptaṃ pradattopāyanaṃ nṛpam / prītyā saṃmānayām āsa śūrā hi praṇatipriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं तस्मिञ् जिते प्राचीं शमयन् नमयन् मृदून् । उन्मूलयंश् च कठिनान् नृपान् वायुर् इव द्रुमान्

itthaṃ tasmiñ jite prācīṃ śamayan namayan mṛdūn / unmūlayaṃś ca kaṭhinān nṛpān vāyur iva drumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप च प्रबलः प्राच्यं चलद्वीचिविघूर्णितम् । वङ्गावजयवित्रासवेपमानम् इवाम्बुधिम्

prāpa ca prabalaḥ prācyaṃ caladvīcivighūrṇitam / vaṅgāvajayavitrāsavepamānam ivāmbudhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वेलातटान्ते च जयस्तम्भं चकार सः । पातालाभययाच्ञार्थं नागराजम् इवोद्गतम्

tasya velātaṭānte ca jayastambhaṃ cakāra saḥ / pātālābhayayācñārthaṃ nāgarājam ivodgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवनम्य करे दत्ते कलिङ्गैर् अग्रगैस् ततः । आरुरोह महेन्द्राद्रिं यशस् तस्य यशस्विनः

avanamya kare datte kaliṅgair agragais tataḥ / āruroha mahendrādriṃ yaśas tasya yaśasvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेन्द्राभिभवाद् भीतैर् विन्ध्यकूटैर् इवागतैः । गजैर् जित्वाटवीं राज्ञां स ययौ दक्षिणां दिशम्

mahendrābhibhavād bhītair vindhyakūṭair ivāgataiḥ / gajair jitvāṭavīṃ rājñāṃ sa yayau dakṣiṇāṃ diśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चक्रे स निःसारपाण्डुरान् अपगर्जितान् । पर्वताश्रयिणः शत्रूञ् शरत्काल इवाम्बुदान्

tatra cakre sa niḥsārapāṇḍurān apagarjitān / parvatāśrayiṇaḥ śatrūñ śaratkāla ivāmbudān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उल्लङ्घ्यमाना कावेरी तेन संमर्दकारिणा । चोलकेश्वरकीर्तिश् च कालुष्यं ययतुः समम्

ullaṅghyamānā kāverī tena saṃmardakāriṇā / colakeśvarakīrtiś ca kāluṣyaṃ yayatuḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परं मुरलानां स सेहे मूर्धसु नोन्नतिम् । करैर् आहन्यमानेषु यावत् कान्ताकुचेष्व् अपि

na paraṃ muralānāṃ sa sehe mūrdhasu nonnatim / karair āhanyamāneṣu yāvat kāntākuceṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तस्य सप्तधा भिन्नं पपुर् गोदावरीपयः । मातङ्गास् तन्मदव्याजात् सप्तधैवामुचन्न् इव

yat tasya saptadhā bhinnaṃ papur godāvarīpayaḥ / mātaṅgās tanmadavyājāt saptadhaivāmucann iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्तिर्य स वत्सेशो रेवाम् उज्जयिनीम् अगात् । प्रविवेश च तां चण्डमहासेनपुरस्कृतः

athottirya sa vatseśo revām ujjayinīm agāt / praviveśa ca tāṃ caṇḍamahāsenapuraskṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स माल्यश्लथधम्मिल्लशोभाद् वैगुण्यशालिनाम् । मालवस्त्रीकटाक्षाणां ययौ चात्रैव लक्ष्यताम्

sa mālyaślathadhammillaśobhād vaiguṇyaśālinām / mālavastrīkaṭākṣāṇāṃ yayau cātraiva lakṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्थौ च निर्वृतस् तत्र तथा श्वशुरसत्कृतः । विसस्मार यथाभीष्टान् अपि भोगान् स्वदेशजान्

tasthau ca nirvṛtas tatra tathā śvaśurasatkṛtaḥ / visasmāra yathābhīṣṭān api bhogān svadeśajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीद् वासवदत्ता च पितुः पार्श्वविवर्तिनी । स्मरन्ती बालभावस्य सौख्ये ऽपि विमना इव

āsīd vāsavadattā ca pituḥ pārśvavivartinī / smarantī bālabhāvasya saukhye 'pi vimanā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा चण्डमहासेनस् तया तनयया यथा । तथैव पद्मावत्यापि नन्दति स्म सम् आगतः

rājā caṇḍamahāsenas tayā tanayayā yathā / tathaiva padmāvatyāpi nandati sma sam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रम्य च निशाः काश्चित् प्रीतो वत्सेश्वरस् ततः । अन्वितः श्वाशुरैः सैन्यैः प्रययौ पश्चिमां दिशम्

viśramya ca niśāḥ kāścit prīto vatseśvaras tataḥ / anvitaḥ śvāśuraiḥ sainyaiḥ prayayau paścimāṃ diśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य खड्गलता नूनं प्रतापानलधूमिका । यच्चक्रे लाटनारीणाम् उदश्रुकलुषा दृशः

tasya khaḍgalatā nūnaṃ pratāpānaladhūmikā / yaccakre lāṭanārīṇām udaśrukaluṣā dṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौ मथितुम् अम्भोधिं मा माम् उन्मूलयिष्यति । इतीव तद्गजाधूतवनो ऽवेपत मन्दरः

asau mathitum ambhodhiṃ mā mām unmūlayiṣyati / itīva tadgajādhūtavano 'vepata mandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं स कोऽपि तेजस्वी भास्वदादिविलक्षणः । प्रतीच्याम् उदयं प्राप प्रकृष्टम् अपि यज्जयी

satyaṃ sa ko'pi tejasvī bhāsvadādivilakṣaṇaḥ / pratīcyām udayaṃ prāpa prakṛṣṭam api yajjayī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कुबेरतिलकाम् अलकासङ्गशंसिनीम् । कैलासहाससुभगाम् आशाम् अभिससार सः

tataḥ kuberatilakām alakāsaṅgaśaṃsinīm / kailāsahāsasubhagām āśām abhisasāra saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिन्धुराजं वशीकृत्य हरिसैन्यैर् अनुद्रुतः । क्षपयाम् आस च म्लेच्छान् राघवो राक्षसान् इव

sindhurājaṃ vaśīkṛtya harisainyair anudrutaḥ / kṣapayām āsa ca mlecchān rāghavo rākṣasān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुरुष्कतुरगव्राताः क्षुब्धस्याब्धेर् इवोर्मयः । तद्गजेन्द्रघटा वेलावनेषु दलशो ययुः

turuṣkaturagavrātāḥ kṣubdhasyābdher ivormayaḥ / tadgajendraghaṭā velāvaneṣu dalaśo yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहीतारिकरः श्रीमान् पापस्य पुरुषोत्तमः । राहोर् इव स चिच्छेद पारसीकपतेः शिरः

gṛhītārikaraḥ śrīmān pāpasya puruṣottamaḥ / rāhor iva sa ciccheda pārasīkapateḥ śiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हूणहानिकृतस् तस्य मुखरीकृतदिङ्मुखा । कीर्तिर् द्वितीया गङ्गेव विचचार हिमाचले

hūṇahānikṛtas tasya mukharīkṛtadiṅmukhā / kīrtir dvitīyā gaṅgeva vicacāra himācale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदन्तीष्व् अस्य सेनासु भयस्तिमितविद्विषः । प्रतीपः शुश्रुवे नादः शैलरन्ध्रेषु केवलम्

nadantīṣv asya senāsu bhayastimitavidviṣaḥ / pratīpaḥ śuśruve nādaḥ śailarandhreṣu kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपच्छत्त्रेण शिरसा कामरूपेश्वरो ऽपि तम् । नमन् विच्छायतां भेजे यत् तदा न तद् अद्भुतम्

apacchattreṇa śirasā kāmarūpeśvaro 'pi tam / naman vicchāyatāṃ bheje yat tadā na tad adbhutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दत्तैर् अन्वितो नागैः सम्राड् विववृते ऽथ सः । अद्रिभिर् जङ्गमैः शैलैः करीकृत्यार्पितैर् इव

taddattair anvito nāgaiḥ samrāḍ vivavṛte 'tha saḥ / adribhir jaṅgamaiḥ śailaiḥ karīkṛtyārpitair iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विजित्य वत्सेशो वसुधां सपरिच्छदः । पद्मावतीपितुः प्राप पुरं मगधभूभृतः

evaṃ vijitya vatseśo vasudhāṃ saparicchadaḥ / padmāvatīpituḥ prāpa puraṃ magadhabhūbhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मगधेशश् च देवीभ्यां सहिते ऽस्मिन्न् उपस्थिते । सोत्सवो ऽभून् निशाज्योत्स्नावति चन्द्र इव स्मरः

magadheśaś ca devībhyāṃ sahite 'sminn upasthite / sotsavo 'bhūn niśājyotsnāvati candra iva smaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविज्ञातस्थिताम् आदौ पुनश् च व्यक्तिम् आगताम् । मेने वासवदत्तां च सो ऽधिकप्रश्रयास्पदम्

avijñātasthitām ādau punaś ca vyaktim āgatām / mene vāsavadattāṃ ca so 'dhikapraśrayāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मगधभूभृता सनगरेण तेनार्चितः समग्रजनमानसैर् अनुगतो ऽनुरागागतैः । निगीर्णवसुधातलो बलभरेण लावाणकं जगाम विषयं निजं स किल वत्सराजो जयी

tato magadhabhūbhṛtā sanagareṇa tenārcitaḥ samagrajanamānasair anugato 'nurāgāgataiḥ / nigīrṇavasudhātalo balabhareṇa lāvāṇakaṃ jagāma viṣayaṃ nijaṃ sa kila vatsarājo jayī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.