Somadeva: Kathasaritsagara 7.6

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके पञ्चमस् तरङ्गः । षष्ठस् तरङ्गः । ततः प्रातः पुना रत्नप्रभासद्मनि तं स्थितम् । नरवाहनदत्तं ते गोमुखाद्या उपागमन्

iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare ratnaprabhālambake pañcamas taraṅgaḥ / ṣaṣṭhas taraṅgaḥ / tataḥ prātaḥ punā ratnaprabhāsadmani taṃ sthitam / naravāhanadattaṃ te gomukhādyā upāgaman

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुभूतिः स तु मनाक्पीतासवमदालसः । बद्धपुष्पो ऽनुलिप्तश् च विलम्बित उपाययौ

marubhūtiḥ sa tu manākpītāsavamadālasaḥ / baddhapuṣpo 'nuliptaś ca vilambita upāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्खलत्पदया गत्या हासयंस्तं गिरा तदा । तन्नीतिरञ्जितमुखो नर्मणोवाच गोमुखः

praskhalatpadayā gatyā hāsayaṃstaṃ girā tadā / tannītirañjitamukho narmaṇovāca gomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौगन्धरायणसुतो भूत्वा नीतिं न वेत्सि किम् । प्रातः पिबसि मद्यं यन्मत्तः प्रभुमुपैषि च

yaugandharāyaṇasuto bhūtvā nītiṃ na vetsi kim / prātaḥ pibasi madyaṃ yanmattaḥ prabhumupaiṣi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा तं क्रुधा क्षीबो मरुभूतिर् जगाद सः । एतन् मे प्रभुणा वाच्यममुना गुरुणापि वा

tac chrutvā taṃ krudhā kṣībo marubhūtir jagāda saḥ / etan me prabhuṇā vācyamamunā guruṇāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं तु कः शिक्षयसि मामित्यकात्मज रे वद । इत्य् उक्तवन्तं तं भूयो हसन्नाह स गोमुखः

tvaṃ tu kaḥ śikṣayasi māmityakātmaja re vada / ity uktavantaṃ taṃ bhūyo hasannāha sa gomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्त्सयन्त्यविनीतं किं स्ववाचा प्रभविष्णवः । अवश्यं तस्य वक्तव्यं तत्पार्श्वस्थैर्यथोचितम्

bhartsayantyavinītaṃ kiṃ svavācā prabhaviṣṇavaḥ / avaśyaṃ tasya vaktavyaṃ tatpārśvasthairyathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं चेत्यकपुत्रो ऽहं त्वं मन्त्रिवृषभः पुनः । वक्ति ते जाड्यम् एवैतद्विषाणे स्तः परं न ते

satyaṃ cetyakaputro 'haṃ tvaṃ mantrivṛṣabhaḥ punaḥ / vakti te jāḍyam evaitadviṣāṇe staḥ paraṃ na te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तो गोमुखेनात्र मरुभूतिरभाषत । तव् ऐव वृषभत्वं हि गोमुखस्योपपद्यते

ity ukto gomukhenātra marubhūtirabhāṣata / tav aiva vṛṣabhatvaṃ hi gomukhasyopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि यददान्तो ऽसि सो ऽयं ते जातिसंकरः । एतच् छ्रुत्वात्र सर्वेषु हसत्सूवाच गोमुखः

tathāpi yadadānto 'si so 'yaṃ te jātisaṃkaraḥ / etac chrutvātra sarveṣu hasatsūvāca gomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुभूतिरयं रत्नं जातु यत्नशतैरपि । अवेध्यं वज्रमेतस्मिन् गुणं को हि प्रवेशयेत्

marubhūtirayaṃ ratnaṃ jātu yatnaśatairapi / avedhyaṃ vajrametasmin guṇaṃ ko hi praveśayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्पुरुषरत्नं तद्यदयत्नेन वेध्यते । सिकतासेतुवृत्तान्तं शृणु चात्र निदर्शनम्

anyatpuruṣaratnaṃ tadyadayatnena vedhyate / sikatāsetuvṛttāntaṃ śṛṇu cātra nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसीत् कोऽपि प्रतिष्ठाने तपोदत्त इति द्विजः । स पित्रा क्लेश्यमानो ऽपि विद्या नाध्यैत शैशवे

āsīt ko'pi pratiṣṭhāne tapodatta iti dvijaḥ / sa pitrā kleśyamāno 'pi vidyā nādhyaita śaiśave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तरं गर्ह्यमाणः सर्वैरनुशयान्वितः । स विद्यासिद्धये तप्तुं तपो गङ्गातटं ययौ

anantaraṃ garhyamāṇaḥ sarvairanuśayānvitaḥ / sa vidyāsiddhaye taptuṃ tapo gaṅgātaṭaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राश्रितोग्रतपसस् तस्य तं वीक्ष्य विस्मितः । वारयिष्यन्द्विजच्छद्मा शक्रो निकटमाययौ

tatrāśritogratapasas tasya taṃ vīkṣya vismitaḥ / vārayiṣyandvijacchadmā śakro nikaṭamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगत्य च स गङ्गायास्तटाच्चिक्षेप वारिणि । उद्धृत्योद्धृत्य सिकताः पश्यतस् तस्य सोर्मिणि

āgatya ca sa gaṅgāyāstaṭāccikṣepa vāriṇi / uddhṛtyoddhṛtya sikatāḥ paśyatas tasya sormiṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् दृष्ट्वा मुक्तमौनस् तं तपोदत्तः स पृष्टवान् । अश्रान्तः किम् इदं ब्रह्मन् करोषीति सकौतुकम्

tad dṛṣṭvā muktamaunas taṃ tapodattaḥ sa pṛṣṭavān / aśrāntaḥ kim idaṃ brahman karoṣīti sakautukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्बन्धपृष्टः स च तं शक्रो ऽवादीद्द्विजाकृतिः । सेतुं बध्नामि गङ्गायां ताराय प्राणिनामिति

nirbandhapṛṣṭaḥ sa ca taṃ śakro 'vādīddvijākṛtiḥ / setuṃ badhnāmi gaṅgāyāṃ tārāya prāṇināmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽब्रवीत्तपोदत्तः सेतुः किं मूर्ख बध्यते । गङ्गायामोघहार्याभिः सिकताभिः कदाचन

tato 'bravīttapodattaḥ setuḥ kiṃ mūrkha badhyate / gaṅgāyāmoghahāryābhiḥ sikatābhiḥ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा तम् उवाचैवं शक्रो ऽथ द्विजरूपधृक् । यद्येवं वेत्सि तद्विद्यां विना पाठं विना श्रुतम्

tac chrutvā tam uvācaivaṃ śakro 'tha dvijarūpadhṛk / yadyevaṃ vetsi tadvidyāṃ vinā pāṭhaṃ vinā śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्माद्व्रतोपवासाद्यैस्त्वं साधयितुमुद्यतः । इयं शशविषाणेच्छा व्योम्नि वा चित्रकल्पना

kasmādvratopavāsādyaistvaṃ sādhayitumudyataḥ / iyaṃ śaśaviṣāṇecchā vyomni vā citrakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनक्षरो लिपिन्यासो यद्विद्याध्ययनं विना । एवं यदि भवेदेतन्नह्यधीयीत कश्चन

anakṣaro lipinyāso yadvidyādhyayanaṃ vinā / evaṃ yadi bhavedetannahyadhīyīta kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः स तपोदत्तः शक्रेण द्विजरूपिणा । विचार्य तत्तथा मत्वा तपस्त्यक्त्वा गृहं ययौ

ity uktaḥ sa tapodattaḥ śakreṇa dvijarūpiṇā / vicārya tattathā matvā tapastyaktvā gṛhaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सुधीः सुखं बोध्यो मरुभूतिस्तु दुर्मतिः । न शक्यते बोधयितुं बोध्यमानश् च कुप्यति

evaṃ sudhīḥ sukhaṃ bodhyo marubhūtistu durmatiḥ / na śakyate bodhayituṃ bodhyamānaś ca kupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्ते गोमुखेनात्र मध्ये हरिशिखो ऽभ्यधात् । भवन्ति सुखसंबोध्याः सत्यं देव सुमेधसः

ity ukte gomukhenātra madhye hariśikho 'bhyadhāt / bhavanti sukhasaṃbodhyāḥ satyaṃ deva sumedhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च पूर्वमभवद् वाराणस्यां द्विजोत्तमः । कश्चिद्विरूपशर्माख्यो विरूपो निर्धनस्तथा

tathā ca pūrvamabhavad vārāṇasyāṃ dvijottamaḥ / kaścidvirūpaśarmākhyo virūpo nirdhanastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चवैरूप्यदौर्गत्यनिर्विण्णस्तत्तपोवनम् । गत्वा तीव्रं तपश्चक्रे रूपद्रविणकाङ्क्षया

sa cavairūpyadaurgatyanirviṇṇastattapovanam / gatvā tīvraṃ tapaścakre rūpadraviṇakāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुरपतिः कृत्वा विकृतव्याधिताकृतेः । जम्बुकस्याधमं रूपमेत्याग्रे तस्य तस्थिवान्

tataḥ surapatiḥ kṛtvā vikṛtavyādhitākṛteḥ / jambukasyādhamaṃ rūpametyāgre tasya tasthivān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं विलोक्य परीताङ्गमक्षिकाभिरलक्षणम् । विरूपशर्मा शनकैर्मनसा विममर्श सः

taṃ vilokya parītāṅgamakṣikābhiralakṣaṇam / virūpaśarmā śanakairmanasā vimamarśa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशा अपि जायन्ते संसारे पूर्वकर्मभिः । तन्ममाल्पमिदं धात्रा कृतं यन्नेदृशः कृतः

īdṛśā api jāyante saṃsāre pūrvakarmabhiḥ / tanmamālpamidaṃ dhātrā kṛtaṃ yannedṛśaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को दैवलिखितं भोगं लङ्घयेद् इत्य् अवेत्य सः । विरूपशर्मा शनकैस् तपःस्थानाद् ययौ गृहम्

ko daivalikhitaṃ bhogaṃ laṅghayed ity avetya saḥ / virūpaśarmā śanakais tapaḥsthānād yayau gṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सुबुद्धिरल्पेन देव यत्नेन बोध्यते । न कृच्छ्रेणापि महता निर्विचारमतिः पुनः

itthaṃ subuddhiralpena deva yatnena bodhyate / na kṛcchreṇāpi mahatā nirvicāramatiḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं हरिशिखेनोक्ते श्रद्धधाने च गोमुखे । मरुभूतिरनात्मज्ञः क्षीबो ऽतिकुपितो ऽब्रवीत्

evaṃ hariśikhenokte śraddhadhāne ca gomukhe / marubhūtiranātmajñaḥ kṣībo 'tikupito 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं गोमुख वाच्येव न तु बाह्वोर्भवादृशाम् । वाचालैः कलहः क्लीबैस्त्रपाकृद्बाहुशालिनाम्

balaṃ gomukha vācyeva na tu bāhvorbhavādṛśām / vācālaiḥ kalahaḥ klībaistrapākṛdbāhuśālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणं युद्धेच्छुं मरुभूतिं स्मिताननः । नरवाहनदत्तो ऽथ प्रभुः स्वयमसान्त्वयत्

iti bruvāṇaṃ yuddhecchuṃ marubhūtiṃ smitānanaḥ / naravāhanadatto 'tha prabhuḥ svayamasāntvayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसृज्य तं च स्वगृहं तं बालसखिवत्सलः । कुर्वन्दिवसकार्याणि निनाय तदहः सुखम्

visṛjya taṃ ca svagṛhaṃ taṃ bālasakhivatsalaḥ / kurvandivasakāryāṇi nināya tadahaḥ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातश् च सर्वेष्व् आयातेष्व् एषु मन्त्रिषु तं प्रिया । रत्नप्रभा जगादैवं मरुभूतौ त्रपानते

prātaś ca sarveṣv āyāteṣv eṣu mantriṣu taṃ priyā / ratnaprabhā jagādaivaṃ marubhūtau trapānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमार्यपुत्र सुकृती यस्य ते सचिवा इमे । आबाल्यस्नेहनिगडनिबद्धाः शुद्धचेतसः

tvamāryaputra sukṛtī yasya te sacivā ime / ābālyasnehanigaḍanibaddhāḥ śuddhacetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते च धन्या येषां त्वमीदृक्स्नेहपरः प्रभुः । प्राक्कर्मोपार्जिता यूयमन्योन्यस्य न संशयः

ete ca dhanyā yeṣāṃ tvamīdṛksnehaparaḥ prabhuḥ / prākkarmopārjitā yūyamanyonyasya na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्ते तया राज्ञ्या वसन्तकसुतो ऽब्रवीत् । नरवाहनदत्तस्य नर्ममित्त्रं तपन्तकः

evam ukte tayā rājñyā vasantakasuto 'bravīt / naravāhanadattasya narmamittraṃ tapantakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं पुर्वार्जितो ऽयं नः स्वामी सर्वं हि तिष्ठति । पूर्वकर्मवशादेव तथा च श्रूयतां कथा

satyaṃ purvārjito 'yaṃ naḥ svāmī sarvaṃ hi tiṣṭhati / pūrvakarmavaśādeva tathā ca śrūyatāṃ kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभुच्छ्रीकण्ठनिलये विलासपुरनामनि । पुरे विनयशीलाख्यो नाम्नान्वर्थेन भूपतिः

abhucchrīkaṇṭhanilaye vilāsapuranāmani / pure vinayaśīlākhyo nāmnānvarthena bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्राणसमा देवी बभूव कमलप्रभा । तया साकं च भोगैकसक्तस् तस्थौ चिराय सः

tasya prāṇasamā devī babhūva kamalaprabhā / tayā sākaṃ ca bhogaikasaktas tasthau cirāya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कालेन भूपस्य जरा सौन्दर्यहारिणी । तस्याविरासीत् तां दृष्ट्वा स चासीदतिदुःखितः

atha kālena bhūpasya jarā saundaryahāriṇī / tasyāvirāsīt tāṃ dṛṣṭvā sa cāsīdatiduḥkhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमाहतमिवाम्भोजं पलितम्लानमाननम् । दर्शयामि कथं देव्यै हा धिङ्मे मरणं वरम्

himāhatamivāmbhojaṃ palitamlānamānanam / darśayāmi kathaṃ devyai hā dhiṅme maraṇaṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि चिन्तयन् सो ऽथ सदस्याहूय भूपतिः । वैद्यं तरुणचन्द्राख्यं निजगाद कृतादरः

ityādi cintayan so 'tha sadasyāhūya bhūpatiḥ / vaidyaṃ taruṇacandrākhyaṃ nijagāda kṛtādaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्र भक्तस्त्वमस्मासु कुशलश् चेति पृच्छ्यसे । अप्य् अस्ति काचिद् युक्तिः सा ययेयं वार्यते जरा

bhadra bhaktastvamasmāsu kuśalaś ceti pṛcchyase / apy asti kācid yuktiḥ sā yayeyaṃ vāryate jarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वैव कलामात्रसारो वाञ्छन्स पूर्णताम् । वक्रस्तरुणचन्द्रो ऽन्तः सत्यनामा व्यचिन्तयत्

tac chrutvaiva kalāmātrasāro vāñchansa pūrṇatām / vakrastaruṇacandro 'ntaḥ satyanāmā vyacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खो ऽयं नृपतिर्भोज्यो मया वेत्स्यामि च क्रमात् । इति संचिन्त्य स भिषक्तम् एवम् अवदन्नृपम्

mūrkho 'yaṃ nṛpatirbhojyo mayā vetsyāmi ca kramāt / iti saṃcintya sa bhiṣaktam evam avadannṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्त्वं भूगृहे मासानष्टौ यदिदमौषधम् । उपयुङ्क्षे ततो देव जरामपनयामि ते

ekastvaṃ bhūgṛhe māsānaṣṭau yadidamauṣadham / upayuṅkṣe tato deva jarāmapanayāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वैव स नृपस्तद्भूगृहमकारयत् । क्षमन्ते न विचारं हि मूर्खा विषयलोलुपाः

etac chrutvaiva sa nṛpastadbhūgṛhamakārayat / kṣamante na vicāraṃ hi mūrkhā viṣayalolupāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्सत्त्वेन पूर्वेषां तपसा च दमेन च । रसायनानि सिद्धानि प्रभावेण युगस्य च

rājansattvena pūrveṣāṃ tapasā ca damena ca / rasāyanāni siddhāni prabhāveṇa yugasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यत्वे च श्रुतान्येव रसान्येतानि भूपते । सामग्र्यभावात् कुर्वन्ति यत्प्रत्युत विपर्ययम्

adyatve ca śrutānyeva rasānyetāni bhūpate / sāmagryabhāvāt kurvanti yatpratyuta viparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्न युक्तमिदं धूर्ताः क्रीडन्त्येव हि बालिशैः । किं देव समतिक्रान्तमागच्छति पुनर्वयः

tanna yuktamidaṃ dhūrtāḥ krīḍantyeva hi bāliśaiḥ / kiṃ deva samatikrāntamāgacchati punarvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आदि मन्त्रिणां वाक्यं न लेभे तस्य चान्तरम् । आवृते हृदये राज्ञो गाढया भोगतृष्णया

ity ādi mantriṇāṃ vākyaṃ na lebhe tasya cāntaram / āvṛte hṛdaye rājño gāḍhayā bhogatṛṣṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेश च गिरा तस्य भिषजस्तत्स भूगृहम् । एकाकी वारिताशेषराजोचितपरिच्छदः

viveśa ca girā tasya bhiṣajastatsa bhūgṛham / ekākī vāritāśeṣarājocitaparicchadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वैद्यः स्वभृत्येन सहैकेनैव तस्य सः । तत्रौषधादिचर्यायां बभूव परिचारकः

eko vaidyaḥ svabhṛtyena sahaikenaiva tasya saḥ / tatrauṣadhādicaryāyāṃ babhūva paricārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्थौ च तत्र स नृपो भूमिगर्भे तमोमये । अज्ञान इव भूयस्त्वात्प्रसृते हृदयाद्बहिः

tasthau ca tatra sa nṛpo bhūmigarbhe tamomaye / ajñāna iva bhūyastvātprasṛte hṛdayādbahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतेषु चात्र मासेषु षण्मात्रेष्व् अस्य भूपतेः । विलोक्याभ्यधिकीभूतां तां जरां स शठो भिषक्

gateṣu cātra māseṣu ṣaṇmātreṣv asya bhūpateḥ / vilokyābhyadhikībhūtāṃ tāṃ jarāṃ sa śaṭho bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजहार कम् अप्य् एकं पुरुषं तादृशाकृतिम् । राजानं त्वां करोमीति युवानं कृतसंविदम्

ājahāra kam apy ekaṃ puruṣaṃ tādṛśākṛtim / rājānaṃ tvāṃ karomīti yuvānaṃ kṛtasaṃvidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुरङ्गां भूगेहे दूराद्दत्त्वात्र तं नृपम् । सुप्तं हत्वा तया नीत्वा सो ऽन्धकूपे ऽक्षिपन्निशि

tataḥ suraṅgāṃ bhūgehe dūrāddattvātra taṃ nṛpam / suptaṃ hatvā tayā nītvā so 'ndhakūpe 'kṣipanniśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तय् ऐव पुरुषं तं च तरुणं तत्र भूगृहे । प्रवेश्य स्थापयाम् आस सुरङ्गां पिदधे च ताम्

tay aiva puruṣaṃ taṃ ca taruṇaṃ tatra bhūgṛhe / praveśya sthāpayām āsa suraṅgāṃ pidadhe ca tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्राप्य मूढबुद्धीनामवकाशं निरर्गलम् । उच्छृङ्खलमतिः कुर्यात्प्राकृतः किं न साहसम्

saṃprāpya mūḍhabuddhīnāmavakāśaṃ nirargalam / ucchṛṅkhalamatiḥ kuryātprākṛtaḥ kiṃ na sāhasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स सर्वाः प्रकृतीर् वैद्यो ऽन्येद्युर् अभाषत । अजरो ऽयं कृतस् तावत् षड्भिर् मासैर् मया नृपः

tataḥ sa sarvāḥ prakṛtīr vaidyo 'nyedyur abhāṣata / ajaro 'yaṃ kṛtas tāvat ṣaḍbhir māsair mayā nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासद्वयेन चैतस्य रूपमन्यद्भविष्यति । तद्दूरात्किंचिदात्मानमस्मै दर्शयताधुना

māsadvayena caitasya rūpamanyadbhaviṣyati / taddūrātkiṃcidātmānamasmai darśayatādhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा भूगृहद्वारि सर्वानानीय दर्शयन् । तस्मै न्यवेदयद्यूने स तेषां नामकर्मणी

ity uktvā bhūgṛhadvāri sarvānānīya darśayan / tasmai nyavedayadyūne sa teṣāṃ nāmakarmaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अन्तःपुरपर्यन्तं मासद्वितयमन्वहम् । भूगृहे ऽबोधयद्युक्त्या युवानं पुरुषं स तम्

ity antaḥpuraparyantaṃ māsadvitayamanvaham / bhūgṛhe 'bodhayadyuktyā yuvānaṃ puruṣaṃ sa tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ते च समये तं स भोगपुष्टं धरागृहात् । उज्जहाराजरः सो ऽयं जातो राजेत्युदाहरन्

prāpte ca samaye taṃ sa bhogapuṣṭaṃ dharāgṛhāt / ujjahārājaraḥ so 'yaṃ jāto rājetyudāharan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश् चौषधिसंसिद्धिः सैष राजेति तत्र सः । पर्यवार्यत हृष्टाभिः पुमान् प्रकृतिभिर् युवा

tataś cauṣadhisaṃsiddhiḥ saiṣa rājeti tatra saḥ / paryavāryata hṛṣṭābhiḥ pumān prakṛtibhir yuvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्नातस्तथा लब्धराज्यो राजोचिताः क्रियाः । चकार स सहामात्यैः सोत्सवस्तरुणः पुमान्

atha snātastathā labdharājyo rājocitāḥ kriyāḥ / cakāra sa sahāmātyaiḥ sotsavastaruṇaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाप्रभृति तस्थौ च कुर्वन्राज्यं सुखेन सः । नामाजर इति प्राप्य क्रीडन्नन्तःपुरैः सह

tadāprabhṛti tasthau ca kurvanrājyaṃ sukhena saḥ / nāmājara iti prāpya krīḍannantaḥpuraiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे चैतमसंभाव्यवैद्यवृत्ताविशङ्किनः । रसायनपरावृत्तरूपं स्वं मेनिरे प्रभुम्

sarve caitamasaṃbhāvyavaidyavṛttāviśaṅkinaḥ / rasāyanaparāvṛttarūpaṃ svaṃ menire prabhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीत्यानुरञ्ज्य प्रकृतीर्देवीं च कमलप्रभाम् । सो ऽथ स्वमित्रैरजरो राजाभुङ्क्त सह श्रियम्

prītyānurañjya prakṛtīrdevīṃ ca kamalaprabhām / so 'tha svamitrairajaro rājābhuṅkta saha śriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्त्रं भेषजचन्द्राख्यं तथान्यं पद्मदर्शनम् । उभे आत्मसमे चक्रे हस्यश्वग्रामपूरिते

mittraṃ bheṣajacandrākhyaṃ tathānyaṃ padmadarśanam / ubhe ātmasame cakre hasyaśvagrāmapūrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैद्यं तरुणचन्द्रं तु प्रक्रियार्थममानयत् । न तु तस्मिन् विशश्वास सत्यधर्मच्युतात्मनि

vaidyaṃ taruṇacandraṃ tu prakriyārthamamānayat / na tu tasmin viśaśvāsa satyadharmacyutātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदा च स वैद्यस्तं स्वैरं राजानम् अब्रवीत् । किं मामगणयित्वैव स्वातन्त्र्येण विचेष्टसे

ekadā ca sa vaidyastaṃ svairaṃ rājānam abravīt / kiṃ māmagaṇayitvaiva svātantryeṇa viceṣṭase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विस्मृतं यदा राजा भवानिह मया कृतः । तच् छ्रुत्वैव स राजा तमजरो वैद्यमभ्यधात्

tadvismṛtaṃ yadā rājā bhavāniha mayā kṛtaḥ / tac chrutvaiva sa rājā tamajaro vaidyamabhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो मूर्खो ऽसि कः कस्य कर्ता दातापि वा पुमान् । प्राक्तनं कर्म हि सखे करोति च ददाति च

aho mūrkho 'si kaḥ kasya kartā dātāpi vā pumān / prāktanaṃ karma hi sakhe karoti ca dadāti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस्त्वं मा कृथा दर्पं तपःसिद्धमिदं हि मे । एतच् च दर्शयिष्यामि प्रत्यक्षमचिरेण ते

atastvaṃ mā kṛthā darpaṃ tapaḥsiddhamidaṃ hi me / etac ca darśayiṣyāmi pratyakṣamacireṇa te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तस् तेन स त्रस्त इव वैद्यो व्यचिन्तयत् । अहो किम् अप्य् अधृष्टो ऽयं धीरो ज्ञानीव भाषते

ity uktas tena sa trasta iva vaidyo vyacintayat / aho kim apy adhṛṣṭo 'yaṃ dhīro jñānīva bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्रहस्यान्तरङ्गत्वं स्वामिसंवननं परम् । तद् अपि क्षमते नास्मिन्ननुवर्त्यस्तदेष मे

yadrahasyāntaraṅgatvaṃ svāmisaṃvananaṃ param / tad api kṣamate nāsminnanuvartyastadeṣa me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यामि तावत्किमयं साक्षान्मे दर्शयिष्यति । इत्य् आलोच्य तथेत्य् एवं भिषक्तूष्णीं बभूव सः

paśyāmi tāvatkimayaṃ sākṣānme darśayiṣyati / ity ālocya tathety evaṃ bhiṣaktūṣṇīṃ babhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येद्युश्चाजरो राजा परिभ्रान्तुं स निर्ययौ । क्रीडंस्तरुणचन्द्राद्यैः सेव्यमानाः सुहृत्सखः

anyedyuścājaro rājā paribhrāntuṃ sa niryayau / krīḍaṃstaruṇacandrādyaiḥ sevyamānāḥ suhṛtsakhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्राम्यन् प्राप्तो नदीतीरं यस्या मध्ये ददर्श सः । प्रवाहे वहदायातं सौवर्णं पद्मपञ्चकम्

bhrāmyan prāpto nadītīraṃ yasyā madhye dadarśa saḥ / pravāhe vahadāyātaṃ sauvarṇaṃ padmapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनाययच् च भृत्यैस्तद्गृहीत्वा प्रविलोक्य च । वैद्यं तरुणचन्द्रं तं जगाद निकटस्थितम्

ānāyayac ca bhṛtyaistadgṛhītvā pravilokya ca / vaidyaṃ taruṇacandraṃ taṃ jagāda nikaṭasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीतीरेण गच्छ त्वमुपरिष्टादितो ऽमुना । उत्पत्तिस्थानम् एतेषां पङ्कजानां गवेषय

nadītīreṇa gaccha tvamupariṣṭādito 'munā / utpattisthānam eteṣāṃ paṅkajānāṃ gaveṣaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् च दृष्ट्वा त्वमागच्छेः सुमहत्कौतुकं हि मे । अद्भुतेष्वेषु पद्मेषु त्वं च दक्षः सुहृन्मम

tac ca dṛṣṭvā tvamāgaccheḥ sumahatkautukaṃ hi me / adbhuteṣveṣu padmeṣu tvaṃ ca dakṣaḥ suhṛnmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा प्रेषितस् तेन राज्ञा स विवशो भिषक् । यथादिष्टेन मार्गेण तथेति प्रययौ ततः

ity uktvā preṣitas tena rājñā sa vivaśo bhiṣak / yathādiṣṭena mārgeṇa tatheti prayayau tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाप्ययासीत् स्वपुरं स च गच्छन् भिषक् क्रमात् । प्रापदायतनं शैवं नद्यास् तस्यास् तटस्थितम्

rājāpyayāsīt svapuraṃ sa ca gacchan bhiṣak kramāt / prāpadāyatanaṃ śaivaṃ nadyās tasyās taṭasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदग्रे तत्सरित्तीर्थतटे वटमहातरुम् । अपश्यल् लम्बमानं च तस्मिन्नरकरङ्ककम्

tadagre tatsarittīrthataṭe vaṭamahātarum / apaśyal lambamānaṃ ca tasminnarakaraṅkakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः श्रान्तः कृतस्नानो देवम् अभ्यर्च्य तत्र सः । यावत्तिष्ठति मेघो ऽत्र तावदागत्य वृष्टवान्

tataḥ śrāntaḥ kṛtasnāno devam abhyarcya tatra saḥ / yāvattiṣṭhati megho 'tra tāvadāgatya vṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेघाभिवृष्टात् तस्माच् च वटशाखावलम्बिनः । मानुषास्थिकरङ्काद्ये न्यपतंस्तोयबिन्दवः

meghābhivṛṣṭāt tasmāc ca vaṭaśākhāvalambinaḥ / mānuṣāsthikaraṅkādye nyapataṃstoyabindavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यास्तीर्थजले तस्यास्तेभ्यस्तानि ददर्श सः । जायमानानि पद्मानि सौवर्णानि क्षणाद्भिषक्

nadyāstīrthajale tasyāstebhyastāni dadarśa saḥ / jāyamānāni padmāni sauvarṇāni kṣaṇādbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो किमिदमाश्चर्यं कं पृच्छाम्यजने वने । यदि वा वेद कः सर्गं बह्वाश्चर्यमयं विधेः

aho kimidamāścaryaṃ kaṃ pṛcchāmyajane vane / yadi vā veda kaḥ sargaṃ bahvāścaryamayaṃ vidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टस्तावन्मया सो ऽयं कनकाम्भोरुहाकरः । तदेतत्प्रक्षिपाम्यत्र तीर्थे नरकलेवरम्

dṛṣṭastāvanmayā so 'yaṃ kanakāmbhoruhākaraḥ / tadetatprakṣipāmyatra tīrthe narakalevaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो ऽस्तु वैतत्पृष्ठे च जायन्ताम् अम्बुजानि वा । इत्य् आलोच्य स वृक्षाग्रात् ततः कङ्कालमक्षिपत्

dharmo 'stu vaitatpṛṣṭhe ca jāyantām ambujāni vā / ity ālocya sa vṛkṣāgrāt tataḥ kaṅkālamakṣipat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीत्वा च तद्दिनं तत्र सिद्धकर्यो ऽपरे ऽहनि । प्रत्यावर्तिष्ट स ततो भिषग्देशं निजं प्रति

nītvā ca taddinaṃ tatra siddhakaryo 'pare 'hani / pratyāvartiṣṭa sa tato bhiṣagdeśaṃ nijaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनैः कतिपयः प्राप तद्विलासपुरं च सः । तस्याजरस्य निकटं राज्ञो ऽध्वकृशधूसरः

dinaiḥ katipayaḥ prāpa tadvilāsapuraṃ ca saḥ / tasyājarasya nikaṭaṃ rājño 'dhvakṛśadhūsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाःस्थेनावेदितो यावत्प्रविश्य चरणानतः । स पृष्टकुशलो राज्ञा वृत्तान्तं वक्ति तं भिषक्

dvāḥsthenāvedito yāvatpraviśya caraṇānataḥ / sa pṛṣṭakuśalo rājñā vṛttāntaṃ vakti taṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत् स विजनं कृत्वा राजा तं स्वयम् अभ्यधात् । दृष्टं हेमाम्बुजोत्पत्तिस्थानं तद्भवता सखे

tāvat sa vijanaṃ kṛtvā rājā taṃ svayam abhyadhāt / dṛṣṭaṃ hemāmbujotpattisthānaṃ tadbhavatā sakhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्क्षेत्रमुत्तमं चैवं तत्र दृष्टस्त्वया च सः । करङ्को वटवृक्षे तां प्राक्तनीं विद्धि मे तनुम्

tatkṣetramuttamaṃ caivaṃ tatra dṛṣṭastvayā ca saḥ / karaṅko vaṭavṛkṣe tāṃ prāktanīṃ viddhi me tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदूर्ध्वपादेन मया लम्बमानेन कुर्वता । तपस् तत्र पुरा त्यक्तमुपशोष्य कलेवरम्

tadūrdhvapādena mayā lambamānena kurvatā / tapas tatra purā tyaktamupaśoṣya kalevaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपसस् तस्य माहात्म्यात्करङ्कात्प्रच्युतैस् ततः । मेघाम्बुभिस् ते जायन्ते पद्मास् तत्र हिरण्मयाः

tapasas tasya māhātmyātkaraṅkātpracyutais tataḥ / meghāmbubhis te jāyante padmās tatra hiraṇmayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स करङ्कश् च यत्क्षिप्तस्तीर्थे तत्र मम त्वया । युक्तं तद्विहितं त्वं हि मित्त्रं मे पूर्वजन्मनि

sa karaṅkaś ca yatkṣiptastīrthe tatra mama tvayā / yuktaṃ tadvihitaṃ tvaṃ hi mittraṃ me pūrvajanmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष भेषजचन्द्रश् च तथासौ पद्मदर्शनः । एतावपि च तज्जन्मसंगतौ सुहृदौ मम

eṣa bheṣajacandraś ca tathāsau padmadarśanaḥ / etāvapi ca tajjanmasaṃgatau suhṛdau mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तस्य तपसो मित्त्र प्राक्तनस्य प्रभावतः । जातिस्मरत्वं ज्ञानं च राज्यं चोपनतं मम

tattasya tapaso mittra prāktanasya prabhāvataḥ / jātismaratvaṃ jñānaṃ ca rājyaṃ copanataṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतद्दर्शितं तुभ्यं युक्त्या प्रत्यक्षतो मया । भवत्क्षिप्तास्थिसंघातं साभिज्ञानं च वर्णितम्

tadetaddarśitaṃ tubhyaṃ yuktyā pratyakṣato mayā / bhavatkṣiptāsthisaṃghātaṃ sābhijñānaṃ ca varṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्तुभ्यं मया राज्यमदायीति मम त्वया । अहंकारो न कर्तव्यः स्थाप्यं चेतो न दुःस्थितम्

tasmāttubhyaṃ mayā rājyamadāyīti mama tvayā / ahaṃkāro na kartavyaḥ sthāpyaṃ ceto na duḥsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना हि प्राक्तनं कर्म न दाता कोऽपि कस्यचित् । अगर्भाज्जन्तुरश्नाति पूर्वकर्मतरोः फलम्

vinā hi prāktanaṃ karma na dātā ko'pi kasyacit / agarbhājjanturaśnāti pūrvakarmataroḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः स भिषक्तेन राज्ञा दृष्ट्वा तथैव तत् । असंतोषं पुनर्नैव तत्सेवासुखितो ऽभ्यगात्

ity uktaḥ sa bhiṣaktena rājñā dṛṣṭvā tathaiva tat / asaṃtoṣaṃ punarnaiva tatsevāsukhito 'bhyagāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि राजाजरो जातिस्मरस्तं भिषजं ततः । संमान्यार्थप्रदानेन यथोचितमुदारधीः

so 'pi rājājaro jātismarastaṃ bhiṣajaṃ tataḥ / saṃmānyārthapradānena yathocitamudāradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःपुरैः सुहृद्भिश् च साकं नयजितां महीम् । भुञ्जानः सुकृतप्राप्तां सुखमास्तापकण्टकाम्

antaḥpuraiḥ suhṛdbhiś ca sākaṃ nayajitāṃ mahīm / bhuñjānaḥ sukṛtaprāptāṃ sukhamāstāpakaṇṭakām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं भवति लोके ऽस्मिन् देव सर्वस्य सर्वदा । प्राक्कर्मोपार्जितं जन्तोः सर्वम् एव शुभाशुभम्

evaṃ bhavati loke 'smin deva sarvasya sarvadā / prākkarmopārjitaṃ jantoḥ sarvam eva śubhāśubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्त्वम् अपि नः स्वामी मन्ये जन्मान्तरार्जितः । सत्स्व् अन्येष्व् एवम् अस्माकं प्रसन्नो ऽस्य् अन्यथा कथम्

tasmāttvam api naḥ svāmī manye janmāntarārjitaḥ / satsv anyeṣv evam asmākaṃ prasanno 'sy anyathā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अपूर्वरमणीयविचित्रां कान्तया सह तपन्तकवक्त्रात् । संनिशम्य स कहामुदतिष्ठत् स्नातुम् अत्र नरवाहनदत्तः

ity apūrvaramaṇīyavicitrāṃ kāntayā saha tapantakavaktrāt / saṃniśamya sa kahāmudatiṣṭhat snātum atra naravāhanadattaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतस्नानो गत्वा निकटमथ वत्सेशनृपतेः पितुर् मुञ्चन् मातुर् मुहुर् अमृतवर्षं नयनयोः । कृताहारस् ताभ्यां सह सदयितो मन्त्रिसहितः सुखैर् आपानाद्यैर् दिनम् अनयद् एतां च रजनीम्

kṛtasnāno gatvā nikaṭamatha vatseśanṛpateḥ pitur muñcan mātur muhur amṛtavarṣaṃ nayanayoḥ / kṛtāhāras tābhyāṃ saha sadayito mantrisahitaḥ sukhair āpānādyair dinam anayad etāṃ ca rajanīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.