Somadeva: Kathasaritsagara 7.7

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे रत्नप्रभालम्बके षष्ठस् तरङ्गः । सप्तमस् तरङ्गः । ततः स रत्नप्रभया समं तद्वासवेश्मनि । स्थितो ऽन्येद्युः कथाः कुर्वंस्तास्ताः स सचिवैः सह

iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare ratnaprabhālambake ṣaṣṭhas taraṅgaḥ / saptamas taraṅgaḥ / tataḥ sa ratnaprabhayā samaṃ tadvāsaveśmani / sthito 'nyedyuḥ kathāḥ kurvaṃstāstāḥ sa sacivaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरवाहनदत्तो ऽत्र मन्दिरप्राङ्गणे बहिः । अकस्मात्पुरुषस्येव शुश्रावाक्रन्दितध्वनिम्

naravāhanadatto 'tra mandiraprāṅgaṇe bahiḥ / akasmātpuruṣasyeva śuśrāvākranditadhvanim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् एवम् इति कस्मिंश्चित् पृच्छत्यागत्य चेटिकाः । अब्रुवन् कञ्चुकी क्रन्दत्य् एष धर्मगिरिः प्रभो

kim evam iti kasmiṃścit pṛcchatyāgatya ceṭikāḥ / abruvan kañcukī krandaty eṣa dharmagiriḥ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहागत्य हि मूर्खेण मित्त्रेण कथितो ऽधुना । तीर्थयात्रागतो ऽमुष्य भ्राता देशान्तरे मृतः

ihāgatya hi mūrkheṇa mittreṇa kathito 'dhunā / tīrthayātrāgato 'muṣya bhrātā deśāntare mṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन राजकुलस्थो ऽस्मीत्य् अस्मरञ् शोकमोहितः । साक्रन्दः सन् गृहं नीतः संप्रत्य् एष बहिर् जनैः

tena rājakulastho 'smīty asmarañ śokamohitaḥ / sākrandaḥ san gṛhaṃ nītaḥ saṃpraty eṣa bahir janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा युवराजे ऽस्मिञ् जातदुःखे ऽनुकम्पया । राज्ञी रत्नप्रभा तत्र विषण्णेव जगाद सा

tac chrutvā yuvarāje 'smiñ jātaduḥkhe 'nukampayā / rājñī ratnaprabhā tatra viṣaṇṇeva jagāda sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियबन्धुवियोगोत्थमहो दुःखं दुरुत्सहम् । कष्टं किं न कृतो धात्रा जनो ऽयमजरामरः

priyabandhuviyogotthamaho duḥkhaṃ durutsaham / kaṣṭaṃ kiṃ na kṛto dhātrā jano 'yamajarāmaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति राज्ञीवचः श्रुत्वा मरुभूतिरुवाच ताम् । मर्त्येष्वेतत्कुतो देवि तथाहीमां कथां शृणु

iti rājñīvacaḥ śrutvā marubhūtiruvāca tām / martyeṣvetatkuto devi tathāhīmāṃ kathāṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरायुर्नाम्नि नगरे चिरायुर्नाम भूपतिः । पूर्वं चिरायुरेवासीत्केतनं सर्वसंपदाम्

cirāyurnāmni nagare cirāyurnāma bhūpatiḥ / pūrvaṃ cirāyurevāsītketanaṃ sarvasaṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य नागार्जुनो नाम बोधिसत्त्वांशसंभवः । दयालुर्दानशीलश् च मन्त्री विज्ञानवानभूत्

tasya nāgārjuno nāma bodhisattvāṃśasaṃbhavaḥ / dayālurdānaśīlaś ca mantrī vijñānavānabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सर्वौषधियुक्तिज्ञश्चक्रे सिद्धरसायनः । आत्मानं तं च राजानं विजरं चिरजीवितम्

yaḥ sarvauṣadhiyuktijñaścakre siddharasāyanaḥ / ātmānaṃ taṃ ca rājānaṃ vijaraṃ cirajīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिन्मन्त्रिणस् तस्य बालः पञ्चत्वमाययौ । नागार्जुनस्य पुत्रेषु सर्वेषु दयितः सुतः

kadācinmantriṇas tasya bālaḥ pañcatvamāyayau / nāgārjunasya putreṣu sarveṣu dayitaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेन दृष्टसंतापो मर्त्यानां मृत्युशान्तये । अमृतं संदधे द्रव्यैस्तपोदानप्रभावतः

sa tena dṛṣṭasaṃtāpo martyānāṃ mṛtyuśāntaye / amṛtaṃ saṃdadhe dravyaistapodānaprabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषौषधस्य त्वेकस्य कालयोगं स मेलने । यावत्प्रतीक्षते तावदिन्द्रेण तदबुध्यत

śeṣauṣadhasya tvekasya kālayogaṃ sa melane / yāvatpratīkṣate tāvadindreṇa tadabudhyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रः सम् आमन्त्र्य सुरैरश्विनावेवमादिशत् । गत्वा नागार्जुनं ब्रूतमिदं मद्वचनाद्भुवि

indraḥ sam āmantrya surairaśvināvevamādiśat / gatvā nāgārjunaṃ brūtamidaṃ madvacanādbhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को ऽयं कर्तुम् इहारब्धो मन्त्रिणाप्यनयस्त्वया । किं त्वं प्रजापतिं जेतुमुद्यतो बत सांप्रतम्

ko 'yaṃ kartum ihārabdho mantriṇāpyanayastvayā / kiṃ tvaṃ prajāpatiṃ jetumudyato bata sāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्त्या मरणधर्माणस् तेन ये किल निर्मिताः । साधयित्वामृतं यत् तान् अमरान् कर्तुम् इच्छसि

martyā maraṇadharmāṇas tena ye kila nirmitāḥ / sādhayitvāmṛtaṃ yat tān amarān kartum icchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृते विशेषो हि कः स्याद् देवमनुष्ययोः । यष्टव्ययाजकाभावाद्भज्यते च जगत्स्थितिः

evaṃ kṛte viśeṣo hi kaḥ syād devamanuṣyayoḥ / yaṣṭavyayājakābhāvādbhajyate ca jagatsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदस्मद्वचनादेतत्संहरामृतसाधनम् । अन्यथा कुपिता देवाः शापं दास्यन्ति ते ध्रुवम्

tadasmadvacanādetatsaṃharāmṛtasādhanam / anyathā kupitā devāḥ śāpaṃ dāsyanti te dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छोकादेष यत्नस्ते स स्वर्गे त्वत्सुतः स्थितः । इति संदिश्य शक्रस्तौ प्रजिघायाश्विनावुभौ

yacchokādeṣa yatnaste sa svarge tvatsutaḥ sthitaḥ / iti saṃdiśya śakrastau prajighāyāśvināvubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ चागत्य गृहीतार्घौ तदागमनतोषिणे । ऊचतुः शक्रसंदेशं तस्मै नागार्जुनाय तम्

tau cāgatya gṛhītārghau tadāgamanatoṣiṇe / ūcatuḥ śakrasaṃdeśaṃ tasmai nāgārjunāya tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रं जगदतुश्चास्य दिवि देवैः समं स्थितम् । ततो नागार्जुनः सो ऽत्र विषण्णः सन्नचिन्तयत्

putraṃ jagadatuścāsya divi devaiḥ samaṃ sthitam / tato nāgārjunaḥ so 'tra viṣaṇṇaḥ sannacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न करोमीन्द्रवक्यं चेद्देवास्तत्तावदासताम् । इमावेव न किं शापमश्विनौ मे प्रयच्छतः

na karomīndravakyaṃ ceddevāstattāvadāsatām / imāveva na kiṃ śāpamaśvinau me prayacchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदास्ताम् अमृतं न सिद्धो मे मनोरथः । पुत्रश् च मे प्राक्सुकृतैरशोच्यां स गतो गतिम्

tadetadāstām amṛtaṃ na siddho me manorathaḥ / putraś ca me prāksukṛtairaśocyāṃ sa gato gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आलोच्याश्विनौ देवौ सो ऽत्र नागार्जुनो ऽब्रवीत् । अनुष्ठिता मयेन्द्राज्ञा संहराम्यमृतक्रियाम्

ity ālocyāśvinau devau so 'tra nāgārjuno 'bravīt / anuṣṭhitā mayendrājñā saṃharāmyamṛtakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाहेनामृते सिद्धे कृतैवैषाजरामरा । मयाभविष्यत्पृथिवी युवां चेन्नागमिष्यतम्

pañcāhenāmṛte siddhe kṛtaivaiṣājarāmarā / mayābhaviṣyatpṛthivī yuvāṃ cennāgamiṣyatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा तत्समक्षं तत्तद्वाख्यान्निचखान सः । धरण्याममृतं सिद्धप्रायं नागार्जुनस्तदा

ity uktvā tatsamakṣaṃ tattadvākhyānnicakhāna saḥ / dharaṇyāmamṛtaṃ siddhaprāyaṃ nāgārjunastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽश्विनौ तम् आपृच्छ्य गत्वा शक्राय तद्दिवि । आचख्यतुः कृतं कार्यं ननन्दाथ च देवराट्

tato 'śvinau tam āpṛcchya gatvā śakrāya taddivi / ācakhyatuḥ kṛtaṃ kāryaṃ nanandātha ca devarāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच्चार चिरायुः स राजा नागार्जुनप्रभुः । पुत्रं जीवहरं नाम यौवराज्ये ऽभिषिक्तवान्

tāvaccāra cirāyuḥ sa rājā nāgārjunaprabhuḥ / putraṃ jīvaharaṃ nāma yauvarājye 'bhiṣiktavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिषिक्तं च तं माता प्राणामार्थमुपागतम् । राज्ञी धनपरा नाम हृष्टं दृष्ट्वाब्रवीत्सुतम्

abhiṣiktaṃ ca taṃ mātā prāṇāmārthamupāgatam / rājñī dhanaparā nāma hṛṣṭaṃ dṛṣṭvābravītsutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौवराज्यमिदं प्राप्य पुत्र हृष्यसि किं मृषा । राज्यप्राप्त्यै क्रमो ह्य् एष तपसा च न विद्यते

yauvarājyamidaṃ prāpya putra hṛṣyasi kiṃ mṛṣā / rājyaprāptyai kramo hy eṣa tapasā ca na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युवराजा हि बहवो गताः पुत्राः पितुस्तव । न राज्यं केनचित्प्राप्तं प्राप्तं सर्वैर् विडम्बनम्

yuvarājā hi bahavo gatāḥ putrāḥ pitustava / na rājyaṃ kenacitprāptaṃ prāptaṃ sarvair viḍambanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागार्जुनेन दत्तं हि तद्राज्ञे ऽस्मै रसायनम् । वयो वर्षशतं येन प्राप्तमस्येदमष्टमम्

nāgārjunena dattaṃ hi tadrājñe 'smai rasāyanam / vayo varṣaśataṃ yena prāptamasyedamaṣṭamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को जानाति कियन्त्यन्यान्यपि प्राप्स्यन्ति च क्रमात् । युवराजान्नृपस्यास्य कुर्वतो ऽल्पायुषः सुतान्

ko jānāti kiyantyanyānyapi prāpsyanti ca kramāt / yuvarājānnṛpasyāsya kurvato 'lpāyuṣaḥ sutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा विषण्णं तं पुत्रं सा पुनरब्रवीत् । यदि राज्येन ते कृत्यं तदुपायमिमं कुरु

etac chrutvā viṣaṇṇaṃ taṃ putraṃ sā punarabravīt / yadi rājyena te kṛtyaṃ tadupāyamimaṃ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष नागार्जुनो मन्त्री प्रत्यहं विहिताह्निकः । आहारसमये दाता करोत्युद्घोषणामिमाम्

eṣa nāgārjuno mantrī pratyahaṃ vihitāhnikaḥ / āhārasamaye dātā karotyudghoṣaṇāmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को ऽर्थी प्रार्थयते कः किं तस्मै किं दीयतामिति । स्वशिरो मे प्रयच्छेति तत्कालं ब्रुहि गच्छ तम्

ko 'rthī prārthayate kaḥ kiṃ tasmai kiṃ dīyatāmiti / svaśiro me prayaccheti tatkālaṃ bruhi gaccha tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यवाचि ततस् तस्मिंश्छिन्नमूर्ध्नि मृते नृपः । तच्छोकात्पञ्चतां यायाद्वनं वैष समाश्रयेत्

satyavāci tatas tasmiṃśchinnamūrdhni mṛte nṛpaḥ / tacchokātpañcatāṃ yāyādvanaṃ vaiṣa samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्राप्स्यसि राज्यं त्वमुपायो ऽन्यो ऽत्र नास्ति ते । इति मातुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्तुतोष सः

tataḥ prāpsyasi rājyaṃ tvamupāyo 'nyo 'tra nāsti te / iti māturvacaḥ śrutvā rājaputrastutoṣa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेति तद्विधातुं च चकार् ऐव स निश्चयम् । कष्टो हि बान्धवस्नेहं राज्यलोभो ऽतिवर्तते

tatheti tadvidhātuṃ ca cakār aiva sa niścayam / kaṣṭo hi bāndhavasnehaṃ rājyalobho 'tivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ राजसुतो ऽन्येद्युः स्वैरं जीवहरो ययौ । तस्य भोजनवेलायां गृहं नागार्जुनस्य सः

atha rājasuto 'nyedyuḥ svairaṃ jīvaharo yayau / tasya bhojanavelāyāṃ gṛhaṃ nāgārjunasya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः किं याचत इत्यादि तदा तत्र च मन्त्रिणम् । वदन्तं तं प्रविश्य् ऐव स मूर्धानमयाचत

kaḥ kiṃ yācata ityādi tadā tatra ca mantriṇam / vadantaṃ taṃ praviśy aiva sa mūrdhānamayācata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्चर्यं वत्स शिरसा किं करोषि ममामुना । मांसास्थिकेशसंघो हि क्वोपयुज्यत एष ते

āścaryaṃ vatsa śirasā kiṃ karoṣi mamāmunā / māṃsāsthikeśasaṃgho hi kvopayujyata eṣa te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्यर्थस्तवानेन यदि च्छित्त्वा गृहाण तत् । इत्य् उक्त्वोपानयत्तस्मै स च मन्त्री शिरोधराम्

tathāpyarthastavānena yadi cchittvā gṛhāṇa tat / ity uktvopānayattasmai sa ca mantrī śirodharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसायनदृढायां च तस्यां प्रहरतश्चिरम् । राजसूनोर्ययुः खड्गा बहवस् तस्य खण्डशः

rasāyanadṛḍhāyāṃ ca tasyāṃ praharataściram / rājasūnoryayuḥ khaḍgā bahavas tasya khaṇḍaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावद्बुद्ध्वैतदायान्तं राजानं तं चिरायुषम् । वारयन्तं शिरोदानात्सो ऽत्र नागार्जुनो ऽब्रवीत्

tāvadbuddhvaitadāyāntaṃ rājānaṃ taṃ cirāyuṣam / vārayantaṃ śirodānātso 'tra nāgārjuno 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिस्मरो ऽहं नृपते नवतिं च नवाधिकाम् । जन्मानि स्वशिरो दत्तं मया जन्मनि जन्मनि

jātismaro 'haṃ nṛpate navatiṃ ca navādhikām / janmāni svaśiro dattaṃ mayā janmani janmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं शततमं जन्म शिरोदानाय मे प्रभो । तन्मा स्म वोचः किंचित्त्वं विमुखो ऽर्थी न याति मे

idaṃ śatatamaṃ janma śirodānāya me prabho / tanmā sma vocaḥ kiṃcittvaṃ vimukho 'rthī na yāti me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिदानीं ददाम्यस्यै त्वत्पुत्राय निजं शिरः । त्वन्मुखालोकनायैष कृपाणं तेन तस्य सः

tadidānīṃ dadāmyasyai tvatputrāya nijaṃ śiraḥ / tvanmukhālokanāyaiṣa kṛpāṇaṃ tena tasya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वाश्लिष्य तं भूपं चूर्णमानाय्य कोषतः । अलिपद्राजपुत्रस्य कृपाणं तेन तस्य सः

ityuktvāśliṣya taṃ bhūpaṃ cūrṇamānāyya koṣataḥ / alipadrājaputrasya kṛpāṇaṃ tena tasya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कृपाणप्रहारेण सो ऽथ तस्य नृपात्मजः । नागार्जुनस्य चिच्छेद शिरो नालादिवाम्बुजम्

tatkṛpāṇaprahāreṇa so 'tha tasya nṛpātmajaḥ / nāgārjunasya ciccheda śiro nālādivāmbujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोत्थिते महाक्रन्दे प्राणत्यागोन्मुखे नृपे । इत्य् उच्चचार गगनादशरीरात्र भारती

athotthite mahākrande prāṇatyāgonmukhe nṛpe / ity uccacāra gaganādaśarīrātra bhāratī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्यं मा कृथा राजन्नशोच्यो ह्य् एष ते सखा । नागार्जुनो ऽपुनर्जन्मा गतो बुद्धसमां गतिम्

akāryaṃ mā kṛthā rājannaśocyo hy eṣa te sakhā / nāgārjuno 'punarjanmā gato buddhasamāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा स विरतश्चिरायुर्मरणान्नृपः । दत्तदानः शुचा त्यक्तराज्यो वनमशिश्रियत्

etac chrutvā sa virataścirāyurmaraṇānnṛpaḥ / dattadānaḥ śucā tyaktarājyo vanamaśiśriyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कालेन तपसा स प्राप परमां गतिम् । तत्पुत्रो ऽप्य् अधितस्थौ तद्राज्यं जीवहरो ऽत्र सः

tatra kālena tapasā sa prāpa paramāṃ gatim / tatputro 'py adhitasthau tadrājyaṃ jīvaharo 'tra saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तराज्यश् च नचिराद्राष्ट्रभेदं विधाय सः । हतो नागार्जुनसुतैः स्मरद्भिस्तद्वधं पितुः

prāptarājyaś ca nacirādrāṣṭrabhedaṃ vidhāya saḥ / hato nāgārjunasutaiḥ smaradbhistadvadhaṃ pituḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छोकाद् अथ तन्मातुस् तस्या हृदयमस्फुटत् । अनार्यजुष्टेन पहा प्रवृत्तानां शिवं कुतः

tacchokād atha tanmātus tasyā hṛdayamasphuṭat / anāryajuṣṭena pahā pravṛttānāṃ śivaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ये च राज्ञ्याम् अन्यस्यां जातस् तस्य चिरायुषः । शतायुर् नाम पुत्रस् तैर् मन्त्रिमुख्यैर् न्यवेश्यत

rājye ca rājñyām anyasyāṃ jātas tasya cirāyuṣaḥ / śatāyur nāma putras tair mantrimukhyair nyaveśyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं नागार्जुनारब्धं मर्त्यानां मृत्युनाशनम् । न सोढुं दैवतैर्यावत्सो ऽपि मृत्युवशं गतः

evaṃ nāgārjunārabdhaṃ martyānāṃ mṛtyunāśanam / na soḍhuṃ daivatairyāvatso 'pi mṛtyuvaśaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्विधातृविहितो ऽयमनित्य एव दुर्वारदुःखबहुलो ननु जीवलोकः । शक्यं न कर्तुम् अपि यत्नशतैस् तदत्र केनापि किंचिद् अपि नेच्छति यद्विधाता

tasmādvidhātṛvihito 'yamanitya eva durvāraduḥkhabahulo nanu jīvalokaḥ / śakyaṃ na kartum api yatnaśatais tadatra kenāpi kiṃcid api necchati yadvidhātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याख्याय कथां किल विरते मरुभूतिके समं सचिवैः । नरवाहनदत्तो निजमुत्थाय चकार दिवसकर्तव्यम्

ityākhyāya kathāṃ kila virate marubhūtike samaṃ sacivaiḥ / naravāhanadatto nijamutthāya cakāra divasakartavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.