Suśruta-saṃhitā 1.1

अथातो वेदोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु भगवन्तममरवरमृषिगणपरिवृतमाश्रमस्थं काशिराजं दिवोदासं धन्वन्तरिमौपधेनववैतरणौरभ्रपौष्कलावतकरवीर्य गोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः

atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् शारीरमानसागन्तुभिर्व्याधिभिर्विविधवेदनाभिघातोपद्रुतान् सना-थानप्यनाथवद्विचेष्टमानान् विक्रोशतश्च मानवानभिसमीक्ष्यमनसि नः पीडा भवति तेषां सुखैषिणां रोगोपशमार्थमात्मनश्च प्राणयात्रार्थं प्रजाहितहेतोरायु-र्वेदं श्रोतुमिच्छाम इहोपदिश्यमानम् अत्रायत्तमैहिकमा मुष्मिकं च श्रेयः तद्भगवन्तमुपपन्नाः स्मः शिष्यत्वेनेति

bhagavan śārīramānasāgantubhirvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanā-thānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣyamanasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetorāyu-rvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānam atrāyattamaihikamā muṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानुवाच भगवान् स्वागतं वः सर्व एवामीमांस्या अध्याप्याश्च भवन्तो वत्साः

tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह खल्वायुर्वेदं नामोपाङ्गमथर्ववेदस्यानुत्पाद्यैवप्रजाः श्लोकशत सहस्र-मध्यायसहस्रं च कृतवान् स्वयम्भूः ततोऽल्पायुष्ट्वमल्पमेध स्त्वं चालोक्य नराणां भूयोऽष्टधा प्रणीतवान्

iha khalvāyurvedaṃ nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśata sahasra-madhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato'lpāyuṣṭvamalpamedha stvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यथा शल्यं शालाक्यं कायचिकित्सा भूतविद्या कौमारभृत्यम् अगदतन्त्रं रसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रमिति

yadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजीकरणतन्त्रं नामाल्पदुष्टक्षीणविशुष्करेतसामाप्यायनप्रसादोपचयजननिमित्तं प्रहर्षजननार्थं च

vājīkaraṇatantraṃ nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāmāpyāyanaprasādopacayajananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमयमायुर्वेदोऽष्टाङ्ग उपदिश्यते अत्र कस्मै किमुच्यतामिति

evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त ऊचुःअस्माकं सर्वेषामेव शल्यज्ञानं मूलं कृत्वोपदिशतु भगवानिति

ta ūcuḥasmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स उवाचैवमस्त्विति

sa uvācaivamastviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त ऊचुर्भूयोऽपि भगवन्तमस्माकमेकमतीनां मतमभिसमीक्ष्य सुश्रुतो भगवन्तं प्रक्ष्यति अस्मै चोपदिश्यमानं वयमप्युपधारयिष्यामः

ta ūcurbhūyo'pi bhagavantamasmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स उवाचैवमस्त्विति

sa uvācaivamastviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्स सुश्रुत इह खल्वायुर्वेदप्रयोजनं व्याध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः स्वस्थस्य रक्षणं च

vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुरस्मिन् विद्यते अनेन वाऽयुर्विन्दन्ति इत्यायुर्वेदः

āyurasmin vidyate anena vā'yurvindanti ityāyurvedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याङ्गवरमाद्यं प्रत्यक्षागमानुमानोपमानैरविरुद्धमुच्यमानमुपधारय

tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadhāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्ध्य्ङ्गं प्रथमं प्रागभिघातव्रणसंरोहाद्यज्ञशिरःसन्धानाच्च श्रूयतेहि यथा रुद्रे ण यज्ञस्य शिरश्छिन्नमिति ततो देवाअश्विनावभिगम्योचुःभगवन्तौ नः श्रेष्ठतमौ युवां भविष्यथः भवद्भ्यां यज्ञस्यशिरः सन्धा तव्यमिति तावूचतुरे-वमस्त्विति अथतयोरर्थे देवा इन्द्रं यज्ञभागेन प्रासादयन् ताभ्यां यज्ञस्य शिरः संहितम् इति

etaddhyṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohādyajñaśiraḥsandhānācca śrūyatehi yathā rudre ṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devāaśvināvabhigamyocuḥbhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśiraḥ sandhā tavyamiti tāvūcature-vamastviti athatayorarthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टास्वपि चायुर्वेदतन्त्रेष्वेतदेवाधिकमभिमतम् आशुक्रिया करणाद्यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निप्रणिधानात् सर्वतन्त्रसामान्याच्च

aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam āśukriyā karaṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिदं शाश्वतं पुण्यं स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वृत्तिकरं चेति

tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा प्रोवाच ततः प्रजापतिरधिजगे तस्मादश्विनौ अश्विभ्या मिन्द्र ः! इन्द्रा दहं मया त्विह प्रदेयमर्थिभ्यः प्रजाहितहेतोः

brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyā mindra ḥ! indrā dahaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र अहं हि धन्वन्तरिरादिदेवो जरारुजामृत्युहरोऽमराणाम् शल्याङ्गमङ्गैरपरैरुपेतं प्राप्तोऽस्मि गां भूय इहोपदेष्टुम्

bhavati cātra ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिञ्छास्त्रे पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुष इत्युच्यते तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानं कस्मात् लोकस्य द्वैविध्यात् लोको हि द्विविधः स्थावरो जङ्ग-मश्च द्विविधात्मक एवाग्नेयः सौम्यश्च तद्भूयस्त्वात् पञ्चात्मको वा तत्र चतु-र्विधो भूतग्रामःसंस्वेदजजरायुजाण्डजोद्भिज्जसंज्ञः तत्र पुरुषः प्रधानं तस्योपकरणमन्यत् तस्मात् पुरुषोऽधिष्ठानम्

asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate tasmin kriyā so'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅga-maśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra catu-rvidho bhūtagrāmaḥsaṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दुःखसंयोगा व्याधय उच्यन्ते

tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते चतुर्विधाःआगन्तवः शारीराः मानसाः स्वाभाविकाश्चेति

te caturvidhāḥāgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविकास्तु क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्रा प्रकृभिऋ!तियः ४/२५ त एते मनःशरीराधिष्ठानाः

svābhāvikāstu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrā prakṛbhiṛ!tiyaḥ 4/25 ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां संशोधनसंशमनाहाराचाराःसम्यक्प्रयुक्ता निग्रहहेतवः

teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥsamyakprayuktā nigrahahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च स षट्सु रसेष्वायत्तः रसाः पुनर्द्र व्याश्रयाःद्र व्याणि पुनरोषधयः तास्तु द्विविधाः स्थावरा जङ्गमाश्च

prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardra vyāśrayāḥdra vyāṇi punaroṣadhayaḥ tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां स्थावराश्चतुर्विधाःवनस्पतयो वृक्षा वीरुध ओषधय इति तासु अपुष्पाः फलवन्तो वनस्पतयः पुष्पफलवन्तो वृक्षाः प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यश्च वीरुधः फलपाकनिष्ठआ ओषधय इति

tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥvanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhaā oṣadhaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्गमाः खल्वपि चतुर्विधाःजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाः तत्र पशुमनुष्यव्यालादयो जरायुजाः खगसर्पसरीसृपप्रभृतयोऽण्डजाः कृमिकीट पिपीलिकाप्रभृतयः स्वेदजाः इन्द्र गोपमण्डूकप्रभृतय उद्भिज्जाः

jaṅgamāḥ khalvapi caturvidhāḥjarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ kṛmikīṭa pipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indra gopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रस्थावरेभ्यस्त्वक्पत्रपुष्पफलमूलकन्दनिर्यासस्वरसादयः प्रयोजनवन्तः जङ्गमेभ्यश्चर्मनखरोमरुधिरादयः

tatrasthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवाः सुवर्णरजतमणिमुक्तामनःशिलामृत्कपालादयः

pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालकृताः प्रवातनिवातातपच्छायाज्योत्स्नातमः शीतोष्णवर्षाहोरात्र पक्षमासर्त्वयनादयः संवत्सरविशेषाः

kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥ śītoṣṇavarṣāhorātra pakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एते स्वभावत एव दोषाणां संचयप्रकोपप्रशमप्रतीकारहेतवः प्रयोजनवन्तश्च

ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ saṃcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र श्लोका शारीराणां विकाराणामेष वर्गश्चतुर्विधः प्रकोपे प्रशमे चैव हेतुरुक्तश्चिकित्सकैः

bhavanti cātra ślokā śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगन्तवस्तु ये रोगास्ते द्विधा निपतन्ति हि मनस्यन्ये शरीरेऽन्ये तेषां तु द्विविधा क्रिया

āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरपतितानां तु शारीरवदुपक्रमः मानसानां तु शब्दादिरिष्टो वर्गः सुखावहः

śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतत् पुरुषो व्याधिरौषधं क्रियाकाल इति चतुष्टयं समासेन व्याख्यातम् तत्र पुरुषग्रहणात् तत्संभवद्र व्यसमूहो भूतादिरुक्त स्तदङ्गप्रत्यङ्गविकल्पाश्च त्वङ्मांसास्थिसिरास्नायुप्रभृतयः व्याधिग्रहणाद्वात पित्तकफशोणितसन्निपा-तवैषम्यनिमित्ताः सर्व एव व्याधयो व्याख्याताः औषधग्रहरणाद्द्र व्यरसगु-णवीर्यविपाकानामादेशः क्रियाग्रहरणात् स्नेहादीनि च्छेद्यादीनि च कर्माणि व्याख्यातानि कालग्रहरणात् सर्वक्रियाकालानामादेशः

evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadra vyasamūho bhūtādirukta stadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvāta pittakaphaśoṇitasannipā-tavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ auṣadhagraharaṇāddra vyarasagu-ṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgraharaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagraharaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र बीजं चिकित्सितस्यैतत्समासेन प्रकीर्तितम् सविंशमध्यायशतमस्य व्याख्या भविष्यति

bhavati cātra bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु तत्र सूत्रनिदानशारीरचिकित्सित कल्पेष्वर्थवशात् संविभज्योत्तरे तन्त्रे शेषानर्थान्वक्ष्यामः

tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu tatra sūtranidānaśārīracikitsita kalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajyottare tantre śeṣānarthānvakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र स्वयम्भुवा प्रोक्तमिदं सनातनं पठेद्धि यः काशिपतिप्रकाशितम् स पुण्यकर्मा भुवि पूजितो नृपैरसुक्षये शक्रसलोकतां व्रजेत्

bhavati cātra svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.