Suśruta-saṃhitā 1.11

अथातः क्षारपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारः प्रधानतमः छेद्यभेद्यलेख्यकरणात्त्रिदोषघ्नत्वाद्विशेषक्रियावचारणाच्च

śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnatvādviśeṣakriyāvacāraṇācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्षरणात् क्षणनाद्वा क्षारः

tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानौषधिसमवायात्त्रिदोषघ्नः शुक्लत्वात् सौम्यः तस्य सौम्यस्यापि सतो द-हनपचनदारणादिशक्तिरविरुद्धा आग्नेयौषधिगुणभूयिष्ठत्वात् कटुक उष्ण-स्तीक्ष्णः पाचनओ विलयनः शोधनो रोपणः शोषणः स्तम्भनो लेखनः कृम्यामकफकुष्ठविषमेदसामुपहन्तापुंस्त्वस्य चातिसेवितः

nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato da-hanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇa-stīkṣṇaḥ pācanao vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantāpuṃstvasya cātisevitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स द्विविधः प्रतिसारणीयः पानीयश्च

sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रतिसारणीयः कुष्ठकिटिभदद्रुमण्डलकिलासभगन्दरार्बुदार्शोदुष्ट व्रण-नाडीचर्मकीलतिलकालकन्यच्छव्यङ्गमशकबाह्यविद्र धिकृमिविषादिषूपदि-श्यते सप्तसु च मुखरोगेषूपजिह्वाधिजिह्वोपकुशदन्त वैदर्भेषु तिसृषु च रोहि-णीषु एतेष्वेवानुशस्त्रप्रणिधानमुक्तम्

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭa vraṇa-nāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidra dhikṛmiviṣādiṣūpadi-śyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadanta vaidarbheṣu tisṛṣu ca rohi-ṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पानीयस्तु गरगुल्मोदराग्निसङ्गाजीर्णारोचकानाहशर्कराश्मर्याभ्यन्तरविद्र धिकृमिविषार्शःसूपयुज्यते

pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidra dhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहितस्तु रक्तपित्तज्वरितपित्तप्रकृतिबालवृद्धदुर्बलभ्र ममदमूर्च्छातिमिरपरीतेभ्योऽन्येभ्यश्चैवंविधेभ्यः

ahitastu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhra mamadamūrcchātimiraparītebhyo'nyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं चेतरक्षारवद्दग्ध्वा परिस्रावयेत् तस्य विस्तरोऽन्यत्र

taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro'nyatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेतरस्त्रिविधो मृदुर्मध्यस्तीक्ष्णश्च तं चिकीर्षुः शरदि गिरिसानुजं शुचि-रुपोष्य प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं महान्तमसितमु-ष्ककमधिवास्यापरेद्युः पाटयित्वा खण्डशः प्रकल्प्यावपाट्य निवाते देशे निचितिं कृत्वा सुधाशर्कराश्च प्रक्षिप्य तिलनालैरादीपयेत् अथोपशान्तेऽग्नौ तद्भस्म पृथग्गृह्णीयाद्भस्मशर्कराश्च अथानेनैवविधानेन कुटजपलाशाश्व क-र्णपारिभद्र कबिभीतकारग्वधतिल्वकार्कस्नुह्य पामार्गपाटलानक्त मालवृष-कदलीचित्रकपूतीकेन्द्र वृक्षास्फोताश्वमारक सप्तच्छदाग्निमन्थगुञ्जाश्चतस्रश्च कोशातकीः समूलफलपत्रशाखा दहेत् ततः क्षारद्रो णमुदकद्रो णैः षड्भिरा-लोड्य मूत्रैर्वा यथोक्तैरेकविंशतिकृत्वः परिस्राव्य महति कटाहे शनैर्दर्व्या-ऽवघट्टयन् विपचेत् स यदा भवत्यच्छो रक्तस्तीक्ष्णः पिच्छिलश्च तमादाय महति वस्त्रे परिस्राव्येतरं विभज्य पुनरग्नावधिश्रयेत् तत एव क्षारोदकात् कुडवमध्यर्धंवाऽपनयेत् ततः कटशर्कराभस्मशर्कराक्षीरपाक शङ्खनाभीर-ग्निवर्णाः कृत्वाऽयसे पात्रे तस्मिन्नेव क्षारोदके निषिच्य पिष्ट्वा तेनैव द्विद्रो -णेऽष्टपलसंमितं शङ्खनाभ्यादीनां प्रमाणं प्रतिवाप्य सततमप्रमत्तश्चैनमवघट्ट-यन् विपचेत् स यथा नातिसान्द्रो नातिद्र वश्च भवति तथा प्रयतेत अथैन-मागतपाकमवतार्यानु गुप्तमायसे कुम्भे संवृतमुखे निदध्यादेष मध्यमः

athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śuci-rupoṣya praśaste'hani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamu-ṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nivāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya tilanālairādīpayet athopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca athānenaivavidhānena kuṭajapalāśāśva ka-rṇapāribhadra kabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhya pāmārgapāṭalānakta mālavṛṣa-kadalīcitrakapūtīkendra vṛkṣāsphotāśvamāraka saptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet tataḥ kṣāradro ṇamudakadro ṇaiḥ ṣaḍbhirā-loḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyā-'vaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvadhiśrayet tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃvā'panayet tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapāka śaṅkhanābhīra-gnivarṇāḥ kṛtvā'yase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidro -ṇe'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamapramattaścainamavaghaṭṭa-yan vipacet sa yathā nātisāndro nātidra vaśca bhavati tathā prayateta athaina-māgatapākamavatāryānu guptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष चैवाप्रतीवापः पक्वः संव्यूहिमो मृदुः

eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीवापे यथालाभं दन्तीद्र वन्तीचित्रकलाङ्गलीपूतिकप्रवालतालप त्रीविडसुवर्चिकाकनकक्षीरीहिङ्गुवचातिविषाः समाःश्लक्ष्णचूर्णाः शुक्तिप्रमाणाः प्रतीवापः स एव सप्रतीवापः पक्वः पाक्यस्तीक्ष्णः

pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdra vantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapa trīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां यथाव्याधिबलमुपयोगः

teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणबले तु क्षारोदकमावपेद्बलकरणार्थम्

kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतश्चात्र नैवातितीक्ष्णो न मृदुः शुक्लः श्लक्ष्णोऽथपिच्छिलः अविष्यन्दी शिवः शीघ्रः क्षारो ह्यष्टगुणः स्मृतः

bhavataścātra naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo'thapicchilaḥ aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिमार्दवश्वैत्यौष्ण्यतैक्ष्ण्यपैच्छिल्यसर्पिताः सान्द्र ताऽपक्वता हीनद्र व्यता दोष उच्यते

atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ sāndra tā'pakvatā hīnadra vyatā doṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्षारसाध्यव्याधिव्याधितमुपवेश्य निवातातपेदेशेऽसबाधेऽग्रोपहरणीयो-क्तेन विधानेनोपसंभृतसंभारं ततोऽस्य तमवकाशं निरीक्ष्यावघृष्यावलिख्य प्रच्छयित्वा शलाकया क्षारं प्रतिसारयेत् दत्त्वा वाक्शतमात्रमुपेक्षेत

tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātapedeśe'sabādhe'gropaharaṇīyo-ktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato'sya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्निपतिते व्याधौ कृष्णता दग्धलक्षणम् तत्राम्लवर्गः शमनः सर्पिर्मधुकसंयुतः

tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चेत् स्थिरमूलत्वात् क्षारदग्धं न शीर्यते इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत्

atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na śīryate idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लकाञ्जिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च प्रपेष्य समभागानि तेनैनमनुलेपयेत्

amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः रसेनाम्लेन तीक्ष्णेन वीर्योष्णेन च योजितः

tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयेनाग्निना तुल्यः कथं क्षारः प्रशाम्यति एवं चेन्मन्यसे वत्स प्रोच्यमानं निबोध मे

āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लवर्जान् रसान् क्षारे सर्वानेव विभावयेत् कटुकस्तत्र भूयिष्ठो लवणोऽनुरसस्तथा अम्लेन सह संयुक्तः स तीक्ष्णलवणो रसे

amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo'nurasastathā amlena saha saṃyuktaḥ sa tīkṣṇalavaṇo rase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यं भजतेऽत्यर्थं तीक्ष्णभावं विमुञ्चति माधुर्याच्छममाप्नोति वह्निरद्भिरिवाप्लुतः

mādhuryaṃ bhajate'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सम्यग्दग्धे विकारोपशमो लाघवमनास्रावश्च हीनदग्धे तोदकण्डुजाड्यानि व्याधिवृद्धिश्च अतिदग्धे दाहपाकरागस्रावाङ्गमर्दक्लम पिपासामूर्च्छाः स्युर्मरणं वा

tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklama pipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारदग्धव्रणं तु यथादोषं यथाव्याधि चोपक्रमेत्

kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नैते क्षारकृत्याः तद्यथा दुर्बलबालस्थविरभीरुसर्वाङ्गशूनोदरिरक्तपित्ति-गर्भिण्यृतुमतीप्रवृद्धज्वरिप्रमेहिरूक्षक्षतक्षीणतृष्णा मूर्च्छोपद्रुतक्लीबापवृत्तोद्वृत्तफलयोनयः

atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapitti-garbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇā mūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मर्मसिरास्नायुसन्धितरुणास्थिसेवनीधमनीगलनाभिनखान्तः शेफः स्रोतः स्वल्पमांसेषु च देशेष्वक्ष्णोश्च न दद्यादन्यत्र वर्त्मरोगात्

tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥ śephaḥ srotaḥ svalpamāṃseṣu ca deśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र क्षारसाध्येष्वपि व्याधिषु शूनगात्रमस्थिशूलिनमन्नद्वेषिणं हृदयसन्धिपी-डोपद्रुतं च क्षारो न साधयति दिउ!र्बलबालस्थविरादीन् प्रतिसारणीय इति

tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipī-ḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati diu!rbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र विषाग्निशस्त्राशनिमृत्युकल्पः क्षारो भवत्यल्पमतिप्रयुक्तः स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादचिरेण घोरान्

bhavati cātra viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.