Suśruta-saṃhitā 1.12

अथातोऽग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'gnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारादग्निर्गरीयान् क्रियासु व्याख्यातः तद्दग्धानां रोगा णामपुनर्भावाद्भेषजशस्त्रक्षारैरसाध्यानां तत्साध्यत्वाच्च

kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ taddagdhānāṃ rogā ṇāmapunarbhāvādbheṣajaśastrakṣārairasādhyānāṃ tatsādhyatvācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेमानि दहनोपकरणानि भवन्तितद्यथा पिप्पल्यजाशकृद्गो दन्तशरशला-काजाम्बवौष्ठेतरलौहाः क्षौद्र गुडस्नेहाश्च तत्र पिप्पल्य जाशकृद्गोदन्तशरश-लाकास्त्वग्गतानां जाम्बवौष्ठेतरलौहामांसगतानां क्षौद्र गुडस्नेहाः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिगतानाम्

athemāni dahanopakaraṇāni bhavantitadyathā pippalyajāśakṛdgo dantaśaraśalā-kājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudra guḍasnehāśca tatra pippalya jāśakṛdgodantaśaraśa-lākāstvaggatānāṃ jāmbavauṣṭhetaralauhāmāṃsagatānāṃ kṣaudra guḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राग्निकर्म सर्वर्तुषु कुर्यादन्यत्र शरद्ग्रीष्माभ्यां तत्राप्यात्य यिकेऽग्निकर्मसाध्ये व्याधौ तत्प्रत्यनीकं विधिं कृत्वा

tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryādanyatra śaradgrīṣmābhyāṃ tatrāpyātya yike'gnikarmasādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वव्याधिष्वृतुषु च पिच्छिलमन्नं भुक्तवतः मूढगर्भा श्मरीभगन्दरोदरार्शोमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत

sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ bhuktavataḥ mūḍhagarbhā śmarībhagandarodarārśomukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र द्विविधमग्निकर्माहुरेके त्वग्दग्धं मांसदग्धं च इहतु सिरास्नायुसन्ध्यस्थिष्वपि न प्रतिषिद्धोऽग्नि

tatra dvividhamagnikarmāhureke tvagdagdhaṃ māṃsadagdhaṃ ca ihatu sirāsnāyusandhyasthiṣvapi na pratiṣiddho'gni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्संकोचश्च त्वग्दग्धे कपोत वर्णताऽल्पश्वय-थुवेदना शुष्कसंकुचितव्रणता च मांसदग्धे कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे रुक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे

tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaśca tvagdagdhe kapota varṇatā'lpaśvaya-thuvedanā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaśca sirāsnāyudagdhe rukṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शिरोरोगाधिमन्थयोर्भ्रूललाटशङ्खप्रदेशेषु दहेत्वर्त्मरोगेष्वाद्रा र्ल!क्तकप्रतिच्छन्नां दृष्टिं कृत्वा वर्त्मरोमकूपान्

tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahetvartmarogeṣvādrā rla!ktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिन सुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽबुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषुचाइग्नकर्म कुर्यात्

tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhina suptamāṃse vraṇe granthyarśo'budabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣucāignakarma kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वलयबिन्दुविलेखाप्रतिसारणानीति दहनविशेषाः

tatra valayabinduvilekhāpratisāraṇānīti dahanaviśeṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र रोगस्य संस्थानमवेक्ष्य सम्यङ्नरस्य मर्माणि बलाबलं च व्याधिं तथर्तुं च समीक्ष्य सम्यक्ततोऽव्यवस्येद्भिषगग्निकर्म

bhavati cātra rogasya saṃsthānamavekṣya samyaṅnarasya marmāṇi balābalaṃ ca vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyaktato'vyavasyedbhiṣagagnikarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सम्यग्दग्धे मधुसर्पिर्भ्यामभ्यङ्गः

tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyāmabhyaṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेमानग्निना परिहरेत्पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृत शल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति

athemānagninā pariharetpittaprakṛtimantaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛta śalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमितरथादग्धलक्षणं वक्ष्यामः तत्र स्निग्धं रूक्षं वाचिआ!इ!श्रित्य द्र -व्यमग्निर्दहति अग्निसंतप्तो हि स्नेहः सूक्ष्म सिरानुसारित्वात्त्वगादीननुप्रविश्याशु दहति तस्मात् स्नेहदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति

ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣaṃ vāciā!i!śritya dra -vyamagnirdahati agnisaṃtapto hi snehaḥ sūkṣma sirānusāritvāttvagādīnanupraviśyāśu dahati tasmāt snehadagdhe'dhikā rujo bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटा स्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेद-नाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पू-र्वलक्षणयुक्तं च अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्य-स्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाह पिपासा मूर्च्छाश्चोपद्र वा भवन्ति व्रणश्चास्य चिरेण रोहति रूढश्च विवर्णो भवति तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति

tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham tatra yadvivarṇaṃ pluṣyate'timātraṃ tat pluṣṭaṃ yatrottiṣṭhanti sphoṭā stīvrāścoṣadāharāgapākaveda-nāścirāccopaśāmyanti taddurdagdhaṃ samyagdagdhamanavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ pū-rvalakṣaṇayuktaṃ ca atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ sirāsnāyusandhya-sthivyāpādanamatimātraṃ jvaradāha pipāsā mūrcchāścopadra vā bhavanti vraṇaścāsya cireṇa rohati rūḍhaśca vivarṇo bhavati tadetaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र अग्निना कोपितं रक्तं भृशं जन्तोः प्रकुप्यति ततस्तेनैव वेगेन पित्तमस्याभ्युदीर्यते

bhavanti cātra agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ jantoḥ prakupyati tatastenaiva vegena pittamasyābhyudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यवीर्ये उभे ह्येते रसतो द्र व्यतस्तथा तेनास्य वेदनास्तीव्राः प्रकृत्या च विदह्यते

tulyavīrye ubhe hyete rasato dra vyatastathā tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोटाः शीघ्रं प्रजायन्ते ज्वरस्तृष्णा च बाधते दग्धस्योपशमार्थाय चिकित्सा संप्रवक्ष्यते

sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvarastṛṣṇā ca bādhate dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्लुष्टस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं तथौषधम् शरीरे स्विन्नभूयिष्ठे स्विन्नं भवति शोणितम्

pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ tathauṣadham śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्या ह्युदकं शीतं स्कन्दयत्यतिशोणितम् तस्मात् सुखयति ह्युष्णं ननु शीतं कथंचन

prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyatiśoṇitam tasmāt sukhayati hyuṣṇaṃ nanu śītaṃ kathaṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत्

śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryādbhiṣak punaḥ ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरीप्लक्षचन्दनगैरिकैः सामृतैः सर्पिषा स्निग्धैरालेपं कारयेद्भिषक्

samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राम्यानूपौदकैश्चैनं पिष्टैर्मांसैः प्रलेपयेत् पित्तविद्र धिवच्चैनं संततोष्माणमाचरेत्

grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ pralepayet pittavidra dhivaccainaṃ saṃtatoṣmāṇamācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः

atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām kriyāṃ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः

tindukītvakkapālairvā ghṛtamiśraiḥ pralepayet vraṇaṃ guḍūcīpatrairvā chādayedathavaudakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् मधूच्छिष्टं समधुकं रोध्रं सर्जरसं तथा

kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryādbhiṣak pittavisarpavat madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रो पणमुत्तमम्

mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpirvipācayet sarveṣāmagnidagdhānāmetadro paṇamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहदग्धे क्रियां रूक्षां विशेषेणावचारयेत् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूमोपहतलक्षणम्

snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वसिति क्षौति चात्यर्थमप्याधमति कासते चक्षुषोः परिदाहश्च रागश्चैवोपजायते

śvasiti kṣauti cātyarthamapyādhamati kāsate cakṣuṣoḥ paridāhaśca rāgaścaivopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सधूमकं निश्वसिति घ्रेयमन्यन्न वेत्ति च तथैव च रसान् सर्वान् श्रुतिश्चास्योपहन्यते

sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca tathaiva ca rasān sarvān śrutiścāsyopahanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णादाहज्वरयुतः सीदत्यथ च मूर्च्छति धूमोपहत इत्येषः शृणु तस्य चिकित्सितम्

tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyatha ca mūrcchati dhūmopahata ityeṣaḥ śṛṇu tasya cikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिरिक्षुरसं द्रा क्षां पयो वा शर्कराम्बु वा मधुराम्लौ रसौ वाऽपि वमनाय प्रदापयेत्

sarpirikṣurasaṃ drā kṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वमतः कोष्ठशुद्धिः स्याद्धूमगन्धश्च नश्यति विधिनाऽनेन शाम्यन्ति सदनक्षवथुज्वराः

vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca naśyati vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहमूर्च्छातृडाध्मानश्वासकासाश्च दारुणाः मधुरैर्लवणाम्लैश्च कटुकैः कवलग्रहैः

dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāśca dāruṇāḥ madhurairlavaṇāmlaiśca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्यग्गृह्णातीन्द्रि यार्थान् मनश्चास्य प्रसीदति शिरोविरेचनं चास्मै दद्याद्योगेनशास्त्रवित्

samyaggṛhṇātīndri yārthān manaścāsya prasīdati śirovirecanaṃ cāsmai dadyādyogenaśāstravit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिर्विशुध्यते चास्य शिरोग्रीवं च देहिनः अविदाहि लघु स्निग्धमाहारं चास्य कल्पयेत्

dṛṣṭirviśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते

uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धिर्नास्ति कथंचन इन्द्र वज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक्

tathā'titejasā dagdhe siddhirnāsti kathaṃcana indra vajrāgnidagdhe'pi jīvati pratikārayet snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiśca tathā bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.