Suśruta-saṃhitā 1.13

अथातो जलौकावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto jalaukāvacāraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपाढ्यबालस्थविरभीरुदुर्बल नारी सुकुमाराणा मनुग्रहार्थं परमसुकुमारोऽय शोणितावसेचनोपायोऽभिहितो जलौकसः

nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbala nārī sukumārāṇā manugrahārthaṃ paramasukumāro'ya śoṇitāvasecanopāyo'bhihito jalaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातपित्तकफदुष्टशोणितं यथासंख्यं शृङ्गजलौकाला बुभिरवसेचयेत् सर्वाणि सर्वैर्वा विशेषस्तु विस्राव्यं शृङ्गजलौकालाबुभिर्गृह्णीयात्

tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālā bubhiravasecayet sarvāṇi sarvairvā viśeṣastu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhirgṛhṇīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र श्लोकाः उष्णं समधुरं स्निग्धं गवां शृङ्गं प्रकीर्तितम् तस्माद्वातोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने

bhavanti cātra ślokāḥ uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrtitam tasmādvātopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीताधिवासा मधुरा जलौका वारिसंभवा तस्मात् पित्तोपसृष्टे तु हिता सा त्ववसेचने

śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tvavasecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलाबु कटुकं रूक्षं तीक्ष्णं च परिकीर्तितम् तस्माच्छ्लेष्मोपसृष्टे तु हितं तदवसेचने

alābu kaṭukaṃ rūkṣaṃ tīkṣṇaṃ ca parikīrtitam tasmācchleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tadavasecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्रच्छिते तनुबस्तिपटलावनद्धेन शृङ्गेण शोणितमवसेचयेदा चूषणात् सान्तर्दीपयाऽलाब्वा जिलायुका वक्ष्यन्तेइ!

tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitamavasecayedā cūṣaṇāt sāntardīpayā'lābvā jilāyukā vakṣyantei!

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलमासामायुरिति जलायुकाः जलमासामोक इति जलौकसः

jalamāsāmāyuriti jalāyukāḥ jalamāsāmoka iti jalaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता द्वादश तासां सविषाः षट् तावत्य एव निर्विषाः

tā dvādaśa tāsāṃ saviṣāḥ ṣaṭ tāvatya eva nirviṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सविषाःकृष्णा कर्बुरा अलगर्दा इन्द्रा युधा सामुद्रि का गोचन्दना चेति तासु अञ्जनचूर्णवर्णा पृथुशिराः कृष्णा वर्मिमत्स्यवदायता छिन्नोन्नतकुक्षिः कर्बुरा रोमशा महापार्श्वा कृष्णमुखी अलगर्दा इन्द्रा युधवदूर्ध्वराजिभिश्चित्रा इन्द्रा युधा ईषदसितपीतिका विचित्रपुष्पाकृतिचित्रा सामुद्रि काः गोवृषणव-दधोभागे द्विधाभूताकृतिरणुमुखी गोचन्दनेति ताभिर्दष्टे पुरुषे दंशे श्वयथुर-तिमात्रं कण्डूर्मूर्च्छा ज्वरो दाहश्छर्दिर्मदः सदनमिति लिङ्गानि भवन्ति तत्र महागदः पानालेपननस्यकर्मादिषूपयोज्यः इन्द्रा युधादष्टमसाध्यम् इत्येताः सविषाः सचिकित्सिता व्याख्याताः

tatra saviṣāḥkṛṣṇā karburā alagardā indrā yudhā sāmudri kā gocandanā ceti tāsu añjanacūrṇavarṇā pṛthuśirāḥ kṛṣṇā varmimatsyavadāyatā chinnonnatakukṣiḥ karburā romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhī alagardā indrā yudhavadūrdhvarājibhiścitrā indrā yudhā īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitrā sāmudri kāḥ govṛṣaṇava-dadhobhāge dvidhābhūtākṛtiraṇumukhī gocandaneti tābhirdaṣṭe puruṣe daṃśe śvayathura-timātraṃ kaṇḍūrmūrcchā jvaro dāhaśchardirmadaḥ sadanamiti liṅgāni bhavanti tatra mahāgadaḥ pānālepananasyakarmādiṣūpayojyaḥ indrā yudhādaṣṭamasādhyam ityetāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निर्विषाःकपिला पिङ्गला शङ्कुमुखी मूषिका पुण्डरीक मुखी साव-रिका चेति तत्र मनः शिलारञ्जिताभ्यामिव पार्श्वाभ्यां पृष्ठे स्निग्धा मुद्गवर्णा कपिला किंचिद्र क्ता वृत्तकाया पिङ्गाऽशुगा च पिङ्गला यकृद्वर्णा शीघ्रपायि-नी दीर्घतीक्ष्णमुखी शङ्कुमुखी मूषिकाकृतिवर्णाऽनिष्टगन्धा च मूषिका मुद्गवर्णा पुण्डरीकतुल्यवक्त्रा पुण्डरीकमुखी स्निग्धा पद्म पत्रवर्णाऽष्टादशाङ्गुल प्रमाणा सावरिका सा च पश्वर्थे इत्येता अविषा व्याख्याताः

atha nirviṣāḥkapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīka mukhī sāva-rikā ceti tatra manaḥ śilārañjitābhyāmiva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhā mudgavarṇā kapilā kiṃcidra ktā vṛttakāyā piṅgā'śugā ca piṅgalā yakṛdvarṇā śīghrapāyi-nī dīrghatīkṣṇamukhī śaṅkumukhī mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā ca mūṣikā mudgavarṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkamukhī snigdhā padma patravarṇā'ṣṭādaśāṅgula pramāṇā sāvarikā sā ca paśvarthe ityetā aviṣā vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासा यवनपाण्ड्यसह्यपौतनादीनि क्षेत्राणि तेषु महाशरीरा बलवत्यः शीघ्रपायिन्यो महाशना निर्विषाश्च विशेषेण भवन्ति

tāsā yavanapāṇḍyasahyapautanādīni kṣetrāṇi teṣu mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāśca viśeṣeṇa bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सविषमत्स्यकीटदर्दुरमूत्रपुरीषकोथजाताः कलुषेष्वम्भसु च सविषाः प-द्मोत्पलनलिनकुमुदसौगन्धिककुवलय पुण्डरीकशैवलकोथजाता विलेष्वम्भः सु च निर्विषाः

tatra saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣvambhasu ca saviṣāḥ pa-dmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalaya puṇḍarīkaśaivalakothajātā vileṣvambhaḥ su ca nirviṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र क्षेत्रेषु विचरन्त्येताः सलिलाढ्यसुगन्धिषु न च संकीर्णचारिण्यो न च पङ्केशयाः सुखाः

bhavati cātra kṣetreṣu vicarantyetāḥ salilāḍhyasugandhiṣu na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां ग्रहणमार्द्र चर्मणा अन्यैर्वा प्रयोगैर्गृह्णीयात्

tāsāṃ grahaṇamārdra carmaṇā anyairvā prayogairgṛhṇīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैनां नवे महति घटे सरस्तडागोदकपङ्कमावाप्य निदध्यात् भक्ष्यार्थे चासामुपहरेच्छवलं वल्लूरमौदकांश्च कन्दांश्चूर्णीकृत्य शय्यार्थं तृणमौदकानि च पत्राणि त्र्! यहात्त्र्यहाच्चाभ्योऽन्यज्जलं भक्ष्यं च दद्यात् सप्तरात्रात् सप्तरात्राच्च घटमन्यं संक्रामयेत्

athaināṃ nave mahati ghaṭe sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya nidadhyāt bhakṣyārthe cāsāmupaharecchavalaṃ vallūramaudakāṃśca kandāṃścūrṇīkṛtya śayyārthaṃ tṛṇamaudakāni ca patrāṇi tr! yahāttryahāccābhyo'nyajjalaṃ bhakṣyaṃ ca dadyāt saptarātrāt saptarātrācca ghaṭamanyaṃ saṃkrāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र स्थूलमध्याः परिक्लिष्टाः पृथ्व्यो मन्दविचेष्टिताः अग्राहिण्योऽल्पपायिन्यः सविषाश्च न पूजिताः

bhavati cātra sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo mandaviceṣṭitāḥ agrāhiṇyo'lpapāyinyaḥ saviṣāśca na pūjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जलौकोवसेकसाध्यव्याधितमुपवेश्य सवेश्य वा विरूक्ष्य चास्य त-मवकाशं मृद्गोमयचूर्णैर्यद्यरुजः स्यात् गृहीताश्च ताः सर्षपरजनीकल्कोदक-प्रदिग्धगात्रीः सलिलसरकमध्ये मुहूर्तस्थिता विगतक्लमा ज्ञात्वा ताभी रोगं ग्राहयेत् श्लक्ष्णशुक्लार्द्र पिचु प्रोतावच्छन्नां कृत्वा मुखमपावृणुयात् अगृह्ण-न्त्यै क्षीरबिन्दुं शोणितबिन्दुं वादद्यात् शस्त्रपदानि वा कुर्वीत यद्येवमपि न गृह्णीयात्तदान्यां ग्राहयेत्

atha jalaukovasekasādhyavyādhitamupaveśya saveśya vā virūkṣya cāsya ta-mavakāśaṃ mṛdgomayacūrṇairyadyarujaḥ syāt gṛhītāśca tāḥ sarṣaparajanīkalkodaka-pradigdhagātrīḥ salilasarakamadhye muhūrtasthitā vigataklamā jñātvā tābhī rogaṃ grāhayet ślakṣṇaśuklārdra picu protāvacchannāṃ kṛtvā mukhamapāvṛṇuyāt agṛhṇa-ntyai kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vādadyāt śastrapadāni vā kurvīta yadyevamapi na gṛhṇīyāttadānyāṃ grāhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा च निविशतेऽश्वखुरवदाननं कृत्वोन्नम्य च स्कन्धं तदा जानीयाद्गृह्णातीति गृह्णन्तीं चार्द्र वस्त्रावच्छन्नां कृत्वा धारयेत्

yadā ca niviśate'śvakhuravadānanaṃ kṛtvonnamya ca skandhaṃ tadā jānīyādgṛhṇātīti gṛhṇantīṃ cārdra vastrāvacchannāṃ kṛtvā dhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंशे तोदकण्डुप्रादुर्भावैर्जानीयाच्छुद्धमियमादत्त इति शुद्ध माददानामपनयेत् अथ शोणितगन्धेन न मुञ्चेन्मुखमस्याः सैन्धवचूर्णेनावकिरेत्

daṃśe todakaṇḍuprādurbhāvairjānīyācchuddhamiyamādatta iti śuddha mādadānāmapanayet atha śoṇitagandhena na muñcenmukhamasyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पतितां तण्डुलकण्डनप्रदिग्धगात्रीं तैललवणाभ्यक्तमुखीं वामहस्ता-ङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्यां गृहीतपुच्छां दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां शनैः शनैरनुलोममनुमार्जयेदामुखात् वामयेत् तावद्यावत् सम्यग्वान्तलिङ्गानीति सम्य-ग्वान्ता सलिलसरकेन्यस्ता भोक्तुकामा सती चरेत् या सीदती न चेष्टतेसा दुर्वान्ता तां पुनः सम्यग्वामयेत् दुर्वान्ताया व्याधिरसाध्य इन्द्र मदो नाम भवति अथ सुवान्तां पूर्ववत् सन्निदध्यात्

atha patitāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastā-ṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ śanaiḥ śanairanulomamanumārjayedāmukhāt vāmayet tāvadyāvat samyagvāntaliṅgānīti samya-gvāntā salilasarakenyastā bhoktukāmā satī caret yā sīdatī na ceṣṭatesā durvāntā tāṃ punaḥ samyagvāmayet durvāntāyā vyādhirasādhya indra mado nāma bhavati atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणितस्य योगायोगानवेक्ष्य शतधौतघृताभ्यङ्गः तत्पिचुधारणं वा जलौको-व्रणान् मधुनाऽवघट्टयेत् शीताभिरद्भिः परिषेचयेद्बध्नीत वा कषायमधुरस्निग्धशीतैश्च प्रदेहैः प्रदिह्यादिति

śoṇitasya yogāyogānavekṣya śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ tatpicudhāraṇaṃ vā jalauko-vraṇān madhunā'vaghaṭṭayet śītābhiradbhiḥ pariṣecayedbadhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiśca pradehaiḥ pradihyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र क्षेत्राणि ग्रहणं जातीः पोषणं सावचारणम् जलौकसां च यो वेत्ति तत्साध्यान् स जयेद्गदान्

bhavati cātra kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam jalaukasāṃ ca yo vetti tatsādhyān sa jayedgadān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.