Library·Suśruta-saṃhitā·1·1.15

Suśruta-saṃhitā 1.15

अथातो दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषधातुमलमूलं हि शरीरं तस्मादेतेषां लक्षणमुच्यमानमुपधारय

doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिसंश्लेषणस्नेहनरोपणपूरणबलस्थैर्यकृच्छ्लेष्मा पञ्चधा प्रविभक्त उदककर्मणाऽनुग्रहं करोति

sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तलक्षणमार्तवं गर्भकृच्च गर्भो गर्भलक्षणं स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वजननं जीवनं चेति

raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विधिवत् परिरक्षणं कुर्वीत

tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमेषां क्षीणलक्षणं वक्ष्यामः तत्र वातक्षये मन्दचेष्टताऽल्पवाक्त्व-मप्रहर्षो मूढसंज्ञता च पित्तक्षये मन्दोष्माग्निता निष्प्रभता च श्लेष्मक्षये रू-क्षताऽन्तर्दाह आमाशयेतरश्लेष्माशयशून्यता सन्धिशैथिल्यं तिऋ!ष्णा दौर्बल्यं प्रजागरणं च

ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktva-mapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca śleṣmakṣaye rū-kṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ tiṛ!ṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वयोनिवर्धनान्येव प्रतीकारः

tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसक्षये हृत्पीडाकम्पशून्यतास्तृष्णा च शोणितक्षये त्वक्पारुष्यमम्लशीत-प्रार्थना सिराशैथिल्यं च मांसक्षये स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुवक्षः कक्षापिण्डि-कोदरग्रीवाशुष्कता रौक्ष्यतोदौ गात्राणां सदनं धमनीशैथिल्यं च मेदःक्षये प्लीहाभिवृद्धिः सन्धिशून्यता रौक्ष्यं मेदुरमांसप्रार्थना च अस्थिक्षयेऽस्थि-शूलं दन्तनखभङ्गो रौक्ष्यं च मज्जक्षयेऽल्पशुक्रता पर्वभेदोऽस्थिनिस्तोदो-ऽस्थिशून्यता च शुक्रक्षये मेढ्रवृषणवेदनाऽशक्तिर्मैथुने चिराद्वा प्रसेकः प्रसेके चाल्परक्तशुक्रदर्शनम्

rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśīta-prārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣāpiṇḍi-kodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye'sthi-śūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye'lpaśukratā parvabhedo'sthinistodo-'sthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirādvā prasekaḥ praseke cālparaktaśukradarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापि स्वयोनिवर्धनद्र व्योपयोगः प्रितीकारः

tatrāpi svayonivardhanadra vyopayogaḥ pritīkāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरीषक्षये हृदयपार्श्वपीडा सशब्दस्य च वायोरूर्ध्वगमनं कुक्षौ संचरणं च मूत्रक्षये बस्तितोदोऽल्पमूत्रता च अत्रापि स्वयो निवर्धनद्र व्योपयोगः स्वेदक्षये स्तब्धरोमकूपता त्वक्शोषः स्पर्शवैगुण्यं स्वेदनाशश्च तत्राभ्यङ्गः स्वेदोपयोगश्च

purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo'lpamūtratā ca atrāpi svayo nivardhanadra vyopayogaḥ svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्तवक्षये यथोचितकालादर्शनमल्पता वा योनिवेदना च तत्र संशोधनमाग्नेयानां च द्र व्याणां विधिवदुपयोगः स्तनक्षये स्तनयोर्म्लानता स्तन्यासंभवोऽल्पता वा तत्र श्लेष्मवर्धनद्र व्यो पयोगः गर्भक्षये गर्भास्पन्दनमनुन्नतकुक्षिता च तत्र प्राप्तबस्ति कालायाः क्षीरबस्तिप्रयोगो मेद्यान्नोपयोगश्चेति

ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dra vyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ stanakṣaye stanayormlānatā stanyāsaṃbhavo'lpatā vā tatra śleṣmavardhanadra vyo payogaḥ garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca tatra prāptabasti kālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमतिवृद्धानां दोषधातुमलानां लक्षणं वक्ष्यामः वृद्धिः पुनरेषां स्व-योनिवर्धनात्युपसेवनाद्भवति तत्र वातवृद्धौ वाक्पारुष्यं कार्श्यं कार्ष्ण्यं गात्रस्फुरणमुष्णकामिता निद्रा नाशोऽल्पबलत्वं गाढवर्चस्त्वं च पित्तवृद्धौ पीतावभासता संतापः शीतकामित्वमल्पनिद्र ता मूर्च्छा बलहानिरि-न्द्रि यदौर्बल्यं पीत विण्मूत्रनेत्रत्वं च श्लेष्मवृद्धौ शौक्ल्यं शैत्यं स्थैर्यं गौरवमवसादस्तन्द्रा निद्रा सन्धिविश्लेषश्च

ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ vṛddhiḥ punareṣāṃ sva-yonivardhanātyupasevanādbhavati tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmitā nidrā nāśo'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvamalpanidra tā mūrcchā balahāniri-ndri yadaurbalyaṃ pīta viṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhiviśleṣaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसोऽतिवृद्धो हृदयोत्क्लेदं प्रसेकं चापादयति रक्तं रक्ताङ्गाक्षितां सिरापूर्णत्वं च मांसं स्फिग्गण्डौष्ठोपस्थोरुबाहुजङ्घासु वृद्धिं गुरुगात्रतां च मेदः स्निग्धा-ङ्गतामुदरपाश्वर्वृद्धिं कासश्वासादीन् दौर्गन्ध्यं च अस्थ्यध्यस्थीन्यधिदन्तांश्चा मज्जा सर्वाङ्गनेत्रगौरवं च शुक्रं शुक्राश्मरीमतिप्रादुर्भावं च

raso'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhā-ṅgatāmudarapāśvarvṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃścā majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरीषमाटोपं कुक्षौ शूलं च मूत्रं मूत्रवृद्धिं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं बस्तितोदमाध्मानं च स्वेदस्त्वचो दौर्गन्ध्यं कण्डूं च

purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca svedastvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्तवमङ्गमर्दमतिप्रवृत्तिं दौर्गन्ध्यं च स्तन्यं स्तनयोरापीनत्वं मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिं तोदं च गर्भो जठराभिवृद्धिं स्वेदं च

ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां यथास्वं संशोधनं क्षपणं च क्षयाद विरुद्धैः क्रियाविशेषैः प्रकुर्वीत

teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayāda viruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वः पूर्वोऽतिवृद्धत्वाद्वर्धयेद्धि परं परम् तस्मादतिप्रवृद्धानां धातूनां ह्रासनं हितम्

pūrvaḥ pūrvo'tivṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param tasmādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बललक्षणं बलक्षयलक्षणं चात ऊर्ध्वमुपदेक्ष्यामः तत्र रसादीनां शुक्रान्तानां धातूनां यत् परं तेजस्तत् खल्वोजस्तदेव बलमित्युच्यते स्वशास्त्रसिद्धान्तात्

balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र बलेन स्थिरोपचितमांसता सर्वचेष्टास्वप्रतिघातः स्वरवर्णप्रसादो बाह्यानामाभ्यन्तराणां च करणानामात्मकार्यप्रतिपत्तिर्भवति

tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र ओजः सोमात्मकं स्निग्धं शुक्लं शीतं स्थिरं सरम् विविक्तं मृदु मृत्स्नं च प्राणायतनमुत्तमम्

bhavanti cātra ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहः सावयवस्तेन व्याप्तो भवति देहिनः तदभावाच्च शीर्यन्ते शरीराणि शरीरिणाम्

dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिघातात्क्षयात्कोपाच्छोकाद्ध्य्नाआ!च्छ्रमात्क्षुधः ओजः संक्षीयते ह्येभ्यो धातुग्रहणनिःसृतम् तेजः समीरितं तस्माद्विस्रंसयति देहिनः

abhighātātkṣayātkopācchokāddhynāā!cchramātkṣudhaḥ ojaḥ saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayati dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य विस्रंसो व्यापत् क्षय इति त्रियो दोषाःइ! लिङ्गानि भवन्ति संन्धिवि-श्लेषो गात्राणां सदनं दोषच्यवनं क्रियासन्निरोधश्च विस्रंसे स्तब्धगुरुगात्रता वातशोफो वर्णभेदो ग्लानिस्तन्द्रा निद्रा च व्यापन्ने मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोमरणमिति च क्षये

tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti triyo doṣāḥi! liṅgāni bhavanti saṃndhivi-śleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaśca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpomaraṇamiti ca kṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र त्रयो दोषा बलस्योक्ता व्यापद्विस्रंसनक्षयाः विश्लेषसादौ गात्राणां दोषविस्रंसनं श्रमः

bhavanti cātra trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राचुर्यं क्रियाणां च बलविस्रंसलक्षणम् गुरुत्वं स्तब्धताऽङ्गेषु ग्लानिर्वर्णस्य भेदनम्

aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्द्रा निद्रा वातशोफो बलव्यापदि लक्षणम् मूर्च्छा मांसक्षयो मोहः प्रलापोऽज्ञानमेव च

tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo'jñānameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तानि च लिङ्गानि मरणं च बलक्षये तत्र विस्रंसेव्यापन्ने च क्रियाविशेषैरविरुद्धैर्बलमाप्याययेत् इतरं तु मूढसंज्ञं वर्जयेत्

pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye tatra visraṃsevyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषधातुमलक्षीणो बलक्षीणोऽपि वा नरः स्वयोनिवर्धनं यत्तदन्नपानं प्रकाङ्क्षति

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo'pi vā naraḥ svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यदाहारजातं तु क्षीणः प्रार्थयते नरः तस्य तस्य स लाभे तु तं तं क्षयमपोहति

yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य धातुक्षयाद्वायुः संज्ञां कर्म च नाशयेत् प्रक्षीणं च बलं यस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्

yasya dhātukṣayādvāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaścikitsitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनिमित्तमेव स्थौल्यं कार्श्यं च तत्र श्लेष्मलाहारसेविनोऽध्यशनशील-स्याव्यायामिनो दिवास्वप्नरतस्य चाम एवान्नरसो मधुरतरश्च शरीरमुनक्राम-न्नतिस्नेहान्मेदो जनयति तदतिस्थौल्यमापादयति तमतिस्थूलं क्षुद्र श्वासपिपा-साक्षुत्स्वप्नस्वेदगात्रदौर्गन्ध्यक्रथनगात्रसादगद्गदत्वानि क्षिप्रमेवाविशन्ति सौकुमार्यान्मेदसः सर्वक्रियास्वसमर्थः कफमेदोनिरुद्धमार्गत्वाच्चाल्पव्य-वायो भवति आवृतमार्गत्वादेव शेषा धातवो नाप्यायन्तेऽत्यर्थमतोऽल्पप्राणो भवति प्रमेहपिडकाज्वरभगन्दरविद्र धिवातविकाराणामन्यतमं प्राप्य पञ्चत्व-मुपयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यावृतमार्गत्वात् स्रोतसाम् अतस्तस्योत्पत्तिहेतुं परिहरेत् उत्पन्ने तु शिलाजतुगुग्गुलुगोमूत्रत्रिफला लो-हरजोरसाञ्जन मधु यवमुद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरूक्षणच्छेदनीयानां च द्र व्याणां विधिवदुपयोगो व्यायामो लेखनबस्त्युपयोगश्चेति

rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca tatra śleṣmalāhārasevino'dhyaśanaśīla-syāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraśca śarīramunakrāma-nnatisnehānmedo janayati tadatisthaulyamāpādayati tamatisthūlaṃ kṣudra śvāsapipā-sākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavya-vāyo bhavati āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante'tyarthamato'lpaprāṇo bhavati pramehapiḍakājvarabhagandaravidra dhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya pañcatva-mupayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām atastasyotpattihetuṃ pariharet utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalā lo-harajorasāñjana madhu yavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dra vyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanabastyupayogaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पुनर्वातलाहारसेविनोऽतिव्यायामव्यवायाध्ययनभयशोकध्यानरात्रिजा-गरणपिपासाक्षुत्कषायाल्पाशनप्रभृतिभिरुपशोषितोरसधातुः शरीरमननुक्रा-मन्नल्पत्वान्न प्रीणाति तस्मादतिकार्श्यं भवति सोऽतिकृशः क्षुत्पिपासाशी-तोष्णवातवर्षभारादानेष्वसहिष्णुर्वातरोगप्रायोऽल्पप्राणश्च क्रियासु भवति श्वासकासशोषप्लीहोदराग्निसादगुल्मरक्तपित्ता नामन्यतममासाद्य मरणमु-पयाति सर्व एव चास्य रोगा बलवन्तो भवन्त्यल्पप्राणत्वात् अतस्तस्योत्प-त्तिहेतुं परिहरेत् उत्पन्ने तु पयस्याश्वगन्धा विदारिगन्धा शतावरीबलातिब-लानागबलानां मधुराणामन्यासां चौषधी नामुपयोगः क्षीरदधिघृतमांसशा-लिषष्टिकयवगोधूमानां च दिवास्वप्नब्रह्मचर्याव्यायामबृंहणबस्त्युपयोगश्चेति

tatra punarvātalāhārasevino'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijā-garaṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣitorasadhātuḥ śarīramananukrā-mannalpatvānna prīṇāti tasmādatikārśyaṃ bhavati so'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśī-toṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittā nāmanyatamamāsādya maraṇamu-payāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt atastasyotpa-ttihetuṃ pariharet utpanne tu payasyāśvagandhā vidārigandhā śatāvarībalātiba-lānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhī nāmupayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśā-liṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुनरुभयसाधारणान्यासेवेत तस्यान्नरसः शरीरमनुक्रामन् समान् धातू-नुपचिनोति समधातुत्वान्मध्यशरीरो भवति सर्वक्रियासु समर्थः क्षुत्पिपासाशीतोष्णवातवर्षातपसहो बलवांश्च स सततमनुपालयितव्य इति

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātū-nupacinoti samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca sa satatamanupālayitavya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र अत्यन्तगर्हितावेतौ सदा स्थूलकृशौ नरौ श्रेष्ठो मध्यशरीरस्तु कृशः स्थूलात्तु पूजितः

bhavanti cātra atyantagarhitāvetau sadā sthūlakṛśau narau śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषः प्रकुपितो धातून् क्षपयत्यात्मतेजसा इद्धः स्वतेजसा वह्निरुखागतमिवोदकम्

doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैलक्षण्याच्छरीराणामस्थायित्वात्तथैव च दोषधातुमलानां तु परिमाणं न विद्यते

vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva ca doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां समत्वं यच्चापि भिषग्भिरवधार्यते न तत् स्वास्थ्यादृते शक्यं वक्तुमन्येन हेतुना

eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषादीनां त्वसमतामनुमानेन लक्षयेत् अप्रसन्नेन्द्रि यं वीक्ष्य पुरुषं कुशलो भिषक्

doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet aprasannendri yaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्विस्थस्य रक्षणं कुर्यादस्वस्थस्य तु बुद्धिमान् क्षपयेद्बृंहयेच्चापि दोषधातुमलान् भिषक् तावद्यावदरोगः स्यादेतत्साम्यस्य लक्षणम्

svisthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः प्रसन्नात्मेन्द्रि यमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ prasannātmendri yamanāḥ svastha ityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.