Suśruta-saṃhitā 1.17

अथात आमपक्वैषणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta āmapakvaiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोफसमुत्थाना ग्रन्थिविद्र ध्यलजीप्रभृतयः प्रायेण व्याधयोऽभिहिता अने-काकृतयः तैर्विलक्षणः पृथुर्ग्रथितः समो विषमो वा त्वङ्मांसस्थायी दोषसंघातः शरीरैकदेशोत्थितः शोफ इत्युच्यते

śophasamutthānā granthividra dhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā ane-kākṛtayaḥ tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स षड्विधो वातपित्तकफशोणितसन्निपातागन्तुनिमित्तः तस्य दोषरूपव्यञ्ज-नैर्लक्षणानि व्याख्यास्यामः तत्र वातशोफः कृष्णोऽरुणो वा परुषो मृदुरन-वस्थितास्तोदादयश्चात्र वेदना विशेषा भवन्ति पित्तशोफः पीतो मृदुः सरक्तो वा शीघ्रानुसार्योषादयश्चत्रा वेदनाविशेषा भवन्ति श्लेष्मश्वयथुः पाण्डुः क-ठिनः स्निग्धः शीतो स्निग्धो मन्दानुसारी कण्ड्वादयश्चात्र वेदना विशेषा भवन्ति सर्ववर्णवेदनः सन्निपातश्वयथ्! पित्तवच्छोणितजोऽतिकृष्णश्चा पित्तरक्तलक्षण आगन्तुर्लोहितावभासश्च

sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ tasya doṣarūpavyañja-nairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ tatra vātaśophaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo mṛdurana-vasthitāstodādayaścātra vedanā viśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścatrā vedanāviśeṣā bhavanti śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ ka-ṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanā viśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayath! pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaścā pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यदा बाह्याभ्यन्तरैः क्रियाविशेषैर्न संभावितः प्रशमयितुं क्रियाविपर्यया-द्बहुत्वाद्वा दोषाणां तदा पाकाभिमुखो भवति तस्यामस्य पच्यमानस्य पक्व-स्य च लक्षणमुच्यमानमुपधारय तत्र मन्दोष्मता त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यं मन्दवेदनताऽल्पशोफता चामलक्षणमुद्दिष्टं सूचिभिरिव निस्तुद्यते द-श्यत इव पिपीलिकाभिः ताभिश्चसंसर्प्यत इव छिद्यत इव शस्त्रेणभिद्यत इव शक्तिभिः ताड्यत इव दण्डेन पीड्यत इव पाणिना घट्यत इव चा-ङ्गुल्या दह्यते पच्यत इव चाग्निक्षाराभ्याम् ओषचोषपरीदाहाश्च भवन्ति वृ-श्चिकविद्ध इव च स्थानासनशयनेषु न शान्तिमुपैति आध्मातबस्तिरिवातत-श्चशोफो भवति त्वग्वैवर्ण्यं शोफाभिवृद्धिर्ज्वरदाहपिपासा भक्तारुचिश्च प-च्यमानलिङ्गं वेदनोपशान्तिः पाण्डुताऽल्पशोफता वलीप्रादुर्भावस्त्वक्परि-पुटनं निम्नदर्शनमङ्गुल्याऽवपीडिते प्रत्युन्नमनं बस्ताविवोदकसंचरणं पूयस्य प्रपीडयत्येकमन्तमन्ते चावपीडिते मुहुर्मुहुस्तोदः कण्डूरुन्नतता व्याधेरुपद्र व-शान्तिर्भक्ताभिकाङ्क्षा च पक्वलिङ्गम् कफजेषु तु रोगेषु गम्भीरगतित्वादभि-घातजेषु वा केषुचिदसमस्तं पक्वलक्षणं दृष्ट्वा पक्वमपक्वमिति मन्यमानो भिषङ्मोहमुपैति तत्र हि त्वक्सवर्णता शीतशोफता स्थैर्यमल्परुजताऽश्मवच्च घनता न मोहमुपेयादिति

sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayā-dbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati tasyāmasya pacyamānasya pakva-sya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya tatra mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhiriva nistudyate da-śyata iva pipīlikābhiḥ tābhiścasaṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇabhidyata iva śaktibhiḥ tāḍyata iva daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cā-ṅgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām oṣacoṣaparīdāhāśca bhavanti vṛ-ścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti ādhmātabastirivātata-ścaśopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca pa-cyamānaliṅgaṃ vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā valīprādurbhāvastvakpari-puṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā vyādherupadra va-śāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhi-ghātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅmohamupaiti tatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyamalparujatā'śmavacca ghanatā na mohamupeyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र आमं विपच्यमानं च सम्यक् पक्वं च यो भिषक् जानीयात् स भवेद्वैद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः

bhavanti cātra āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातादृते नास्ति रुजा न पाकः पित्तादृते नास्ति कफाच्च पूयः तस्मात् समस्तान् परिपाककाले पचन्ति शोफांस्त्रय एव दोषाः

vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा वशे वातकफौ प्रसह्य पचत्यतः शोणितमेव पाकोमतोऽपरेषां विदुषां द्वितीयः

kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya pacatyataḥ śoṇitameva pākomato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आमच्छेदे मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं शोणितातिप्रवृत्तिर्वेदनाप्रादुर्भावोऽवदरणमनेकोपद्र व दर्शनं क्षतविद्र धिर्वा भवति स यदा भयमोहाभ्यां पक्वमप्यपक्वमिति मन्यमानश्चिरमुपेक्षते व्या-धिं वैद्यस्तदा गम्भीरानुगतो द्वारमलभमानः पूयः स्वमाश्रयमवदार्योत्सङ्गं महान्तमवकाशं कृत्वा नाडीं जनयित्वा कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वेति

tatra āmacchede māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadra va darśanaṃ kṣatavidra dhirvā bhavati sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyā-dhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणौ

bhavati cātra yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदातुरं भिषक् मद्यपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाऽसहः

prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते तस्मादवश्यं भोक्तव्यं रोगेषूक्तेषु कर्मणि

na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो ह्याभ्यन्तरो नॄणां बाह्यप्राणगुणान्वितः धारयत्यविरोधेन शरीरं पाञ्चभौतिकम्

prāṇo hyābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ dhārayatyavirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पो महान् वा क्रियया विना यः समुच्छ्रितः पाकमुपैति शोफः विशालमूलो विषमं विदग्धः स कृच्छ्रतां यात्यवगाढदोषः

alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलेपविस्रावणाशोधनैस्तु सम्यक् प्रयुक्तैर्यदि नोपशाम्येत् पच्येत शीघ्रं सममल्पमूलः स पिण्डितश्चोपरि चोन्नतः स्यात्

ālepavisrāvaṇāśodhanaistu samyak prayuktairyadi nopaśāmyet pacyeta śīghraṃ samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्षं समासाद्य यथैव वह्निर्वाय्वीरितः संदहति प्रसह्य तथैव पूयोऽप्यविनिःसृतो हि मांसं सिराः स्नायु च खादतीह

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ saṃdahati prasahya tathaiva pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ विम्लापनं कुर्याद्द्वितीयमवसेचनम् तृतीयमुपनाहं तु चतुर्थीं पाटनक्रियाम्

ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमं शोधनं कुर्यात् षष्ठं रोपणमिष्यते एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैकृतापहम्

pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.