Suśruta-saṃhitā 1.20

अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किंचिद्द्र व्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते तत्तु न सम्यक् इह खलु यस्मा-द्द्र व्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति

yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddra vyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā bruvate tattu na samyak iha khalu yasmā-ddra vyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषुप्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि संयो-गादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति

tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣupravṛttānyanalakṣāraviṣādīni saṃyo-gādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते तद्यथारक्तशालिषष्टिकक-ङ्गुकमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदक कालकासनपुष्पककर्दमकशकुना-हृतसुगन्धककलमनीवारकोद्र वोद्दालक श्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिण-कुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्ति-कामुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवा-स्तुकसुनिषण्णक जीवन्ती तण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः गव्यं घृतं सैन्धवं दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः

ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathāraktaśāliṣaṣṭikaka-ṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodaka kālakāsanapuṣpakakardamakaśakunā-hṛtasugandhakakalamanīvārakodra voddālaka śyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇa-kuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravarti-kāmudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivā-stukasuniṣaṇṇaka jīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavaṃ dāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः

tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति

ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति तद्यथावल्लीफलकवककरीरा-म्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसम द्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्र्नीयात् पयसा

saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti tadyathāvallīphalakavakakarīrā-mlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsama dyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśrnīyāt payasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत्

rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थान्तरबाहुल्याद्रो गादीनां व्यवस्थितम् द्र व्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे

avasthāntarabāhulyādro gādīnāṃ vyavasthitam dra vyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम्

dvayoranyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato'hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं युक्तरसेष्वेषु द्र व्येषु सलिलादिषु एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा

evaṃ yuktaraseṣveṣu dra vyeṣu salilādiṣu ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामःनवविरूढधान्यैर्वसामधुपयगुड-माषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत् न पयोमधुभ्यां रोहिणी-शाकं जातुकशाकंवाऽश्र्नीयात् बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां नाडीभङ्गशककुक्कुटदधीनि च नैकध्यां मधु चोष्णोदका-नुपानां पित्तेन चाममांसानि सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं सव्रकेण सहति-लशष्कुल्ममत्स्यैः सहेक्षुविकाराना गुडेन काकमाचीं मधुना मूलकं गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं क्षीरेण मूलकम् आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्चा सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा विशेषेण चिलि-चिमं कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा प्राक्पयसः पयसोऽन्ते वा

ato'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥnavavirūḍhadhānyairvasāmadhupayaguḍa-māṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na payomadhubhyāṃ rohiṇī-śākaṃ jātukaśākaṃvā'śrnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśakakukkuṭadadhīni ca naikadhyāṃ madhu coṣṇodakā-nupānāṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ savrakeṇa sahati-laśaṣkulmamatsyaiḥ sahekṣuvikārānā guḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakam āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāścā sarvāṃśca matsyān payasā viśeṣeṇa cili-cimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prākpayasaḥ payaso'nte vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामःकपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्याता कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात् कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः मधु चोष्णैरुष्णे वा मत्स्यपरिपचने शृङ्ग-वेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं । तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं नारि-केलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति

ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥkapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyātā kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇairuṣṇe vā matsyaparipacane śṛṅga-veraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ | tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nāri-kelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामःमध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात् स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ

ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥmadhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानिवक्ष्यामःतत्र म-धुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ मधुरलवणौ च मधुरकटुकौ च सर्वतः मधुर तिक्तौ रसविपाकाभ्यां मधुरकषायऔ च अम्ललवणौ रसतः अम्लकटुकौ रसवि-पाकाभ्याम् अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः लवणकटुकौ रसविपाका-भ्यां लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च तिक्तकषायौ रसतः

ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhānivakṣyāmaḥtatra ma-dhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhura tiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyaau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavi-pākābhyām amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākā-bhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्यु ष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत्

taratamayogayuktāṃśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyu ṣṇānatiśītānityevamādīn vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम्

bhavanti cātra viruddhānyevamādīni vīryato yāni kānicit tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिमिन्द्रि यदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः

vyādhimindri yadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati viruddharasavīryāṇi bhuñjāno'nātmavānnaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्किंचिंद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते

yatkiṃciṃddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम्

viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत्

sātmyato'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वातगुणान् वक्ष्याम पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः

atha vātaguṇān vakṣyāma pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये तैषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः

kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca ye taiṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः

vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः

raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम्

paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः

uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः

tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.