Suśruta-saṃhitā 1.23

अथातः कृत्याकृत्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṛtyākṛtyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतां आत्मवतां च सुचिकित्स्या व्र-णाः एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीयतमाः तत्र वयः स्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणा रोहन्ति दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रम-वचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्राप्नोति प्राणवतां वेदनाभिघाताहार यन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्पद्यते सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति तस्मादेतेषां सुखसाधनीयतमाः

tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ātmavatāṃ ca sucikitsyā vra-ṇāḥ ekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ tatra vayaḥ sthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastrama-vacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhāra yantraṇādibhirna glānirutpadyate sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषुद्र ष्टव्याः

ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣudra ṣṭavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोषो दरजत्रुमुखाभ्यन्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः

sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣo darajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षः कक्षास्तन-सन्धिभागगताः सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोऽन्त शल्याश्च दुश्चिकित्स्याः अधो भागाश्चौर्ध्वभागनिर्वाहिणो रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिसंश्रिताश्च भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनीकुटकास्थिसंश्रितम्

akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥ kakṣāstana-sandhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino'nta śalyāśca duścikitsyāḥ adho bhāgāścaurdhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca bhagandaramapi cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठराणि ग्रन्थिक्षतक्रिमयः प्ररिश्याय-जाः कोष्ठजाश्च त्वग्दोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु दृश्यन्ते शर्करा सि-कतामेहो वातकुण्डलिकाऽष्ठीला दन्तशर्क रोपकुशः कण्ठशालूकं निष्कोषणदूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पा स्थिक्षतोरःक्षतव्रणग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः

avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi granthikṣatakrimayaḥ prariśyāya-jāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante śarkarā si-katāmeho vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarka ropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpā sthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca yāpyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्या याप्यत्वमायान्ति याप्याश्चासाध्यतां तथा घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यापनीयं विजानीयात् क्रिया धारयते तु यम् क्रियायां तु निवृत्तायां सद्य एव विनश्यति

yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ता क्रिया धारयति याप्यव्याधितमातुरम् प्रपतिष्यदिवागारं विष्कम्भः साधुयोजितः

prāptā kriyā dhārayati yāpyavyādhitamāturam prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामःमांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोऽन्त पूयवेदनावन्तोऽश्वापानवदुद्वृत्तौष्ठाः केचित् कठिना गोशृङ्गवदुद्गतमृदुमांसप्ररोहाः अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशीतपिच्छि लास्राविणो वा मध्योन्नताः केचि-दवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शनाः वसामेदोमज्ज-मस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः त एवोभयतोभागव्रणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः क्षीणमांसानां च सर्वतोगत-यश्चाणुमुखा मांसबुद्बुदवन्तः सशब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः क्षीणमां-सानां च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचका विपाककासश्वासोपद्र वयुक्ताः भिन्ने वा शिरः कपाले यत्र मस्तु लुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति

ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥmāṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino'nta pūyavedanāvanto'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchi lāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ keci-davasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ vasāmedomajja-mastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca sarvatogata-yaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃ-sānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo'rocakā vipākakāsaśvāsopadra vayuktāḥ bhinne vā śiraḥ kapāle yatra mastu luṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् आगन्तुस्तु व्रणः सिध्येन्न सिध्येद्दोषसंभवः

bhavati cātra vasāṃ medo'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet āgantustu vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasaṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमर्मोपहिते देशे सिरासन्ध्यस्थिवर्जिते विकारोयोऽनुपर्येति तदसाध्यस्य लक्षणम्

amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite vikāroyo'nuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणोपचयं प्राप्य धातूननुगतः शनैः न शक्य उन्मूलयितुं वृद्धो वृक्ष इवामयः

krameṇopacayaṃ prāpya dhātūnanugataḥ śanaiḥ na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स स्थिरत्वान्महत्त्वाच्च धात्वनुक्रमणेन च निहन्त्यौषधवीर्याणि मन्त्रान् दुष्टग्रहो यथा

sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो यो विपरीतः स्यात् सुखसाध्यः स उच्यते अबद्धमूलः क्षुपको यद्वदुत्पाटने सुखः

ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिर्दोषैरनाक्रान्तः श्यावौष्ठः पिडकी समः अवेदनो निरास्रावो व्रणः शुद्ध इहोच्यते

tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्

kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत्

rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषप्रकोपाद्व्यामादभिघातादजीर्णतः हर्षात् क्रोघाद्भयाद्वाऽपि व्रणो रूढोऽपि दीर्यते

doṣaprakopādvyāmādabhighātādajīrṇataḥ harṣāt kroghādbhayādvā'pi vraṇo rūḍho'pi dīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने कृत्याकृत्यविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.