Suśruta-saṃhitā 1.24

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vyādhisamuddeśīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विविधास्तु व्याधयःशस्त्रसाध्याः स्नेहादिक्रियासाध्याश्च तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते

dvividhāstu vyādhayaḥśastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāśca tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते प्रागभिहितं तद्दुःखसंयोगा व्याधय इति तच्च दुःखं त्रिविधम् आ-ध्यात्मिकम् आघिभौतिकम् आधिदैविकमिति तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनि-पतति ते पुनः सप्तविधा व्याधयः तद्यथाआदिबलप्रवृत्ताः जन्मबलप्रवृत्ताः दोषबलप्रवृत्ताः संघातबलप्रवृत्ताः कालबलप्रवृत्ताः दैवबलप्रवृत्ताः स्वभावबलप्रवृत्ता इति

asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthūlamavarodhaḥ kriyate prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti tacca duḥkhaṃ trividham ā-dhyātmikam āghibhautikam ādhidaivikamiti tattu saptavidhe vyādhāvupani-patati te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ tadyathāādibalapravṛttāḥ janmabalapravṛttāḥ doṣabalapravṛttāḥ saṃghātabalapravṛttāḥ kālabalapravṛttāḥ daivabalapravṛttāḥ svabhāvabalapravṛttā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः तेऽपि द्वि-विधाःमातृजाः पितृजाश्च जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्ध-बधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते तेऽपि द्विविधा रसकृताः दौहृदाप-चारकृताश्च दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च तेऽपि द्विविधाःआमाशयसमुत्थाः पक्वाशयसमुत्थाश्च पुनश्च द्विविधाः शारीरा मानसाश्च त एते आध्यात्मिकाः

tatra ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ te'pi dvi-vidhāḥmātṛjāḥ pitṛjāśca janmabalapravṛttā ye māturapacārāt paṅgujātyandha-badhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te'pi dvividhā rasakṛtāḥ dauhṛdāpa-cārakṛtāśca doṣabalapravṛttā ye ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca te'pi dvividhāḥāmāśayasamutthāḥ pakvāśayasamutthāśca punaśca dvividhāḥ śārīrā mānasāśca ta ete ādhyātmikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संघातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात् तेऽपि द्विविध शःस्त्रकृता व्यालकृताश्च एते आधिभौतिकाः

saṃghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya balavadvigrahāt te'pi dvividha śaḥstrakṛtā vyālakṛtāśca ete ādhibhautikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः तेऽपि द्विविधा व्या-पन्नर्तुकृता अव्यापन्नर्तुकृताश्च दैवबलप्रवृता ये देवद्रो हादभिशप्तका अथव-र्ण!कृताउपसर्गजाश्च तेऽपि द्विविधाःविद्युदशनिकृताः पिशाचादिकृताश्च पुनश्च द्विविधाःसंसर्गजा आकस्मिकाश्च स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृ-त्युनिद्रा प्रभृतयाः तेऽपि द्विविधाःकालजा अकालजाश्च तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः अपरिरक्षणकृता अकालजाः एते आधिदैविकाः अत्र सर्वव्याध्यवरोधः

kālabalapravṛttā ye śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ te'pi dvividhā vyā-pannartukṛtā avyāpannartukṛtāśca daivabalapravṛtā ye devadro hādabhiśaptakā athava-rṇa!kṛtāupasargajāśca te'pi dvividhāḥvidyudaśanikṛtāḥ piśācādikṛtāśca punaśca dvividhāḥsaṃsargajā ākasmikāśca svabhāvabalapravṛttā ye kṣutpipāsājarāmṛ-tyunidrā prabhṛtayāḥ te'pi dvividhāḥkālajā akālajāśca tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ ete ādhidaivikāḥ atra sarvavyādhyavarodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वा-दागमाच्च यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेषमाणो वर्तन्ते दोषधातुमल संसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः दोष दूषितेष्वत्यर्थं धातुषु संज्ञारसजोऽय शोणितजोऽय मांसजोऽय मेदोजोऽय अस्थिजोऽयमज्जजोऽय शुक्रजोऽय व्याधिरिति

sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ talliṅgatvāddṛṣṭaphalatvā-dāgamācca yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na vyatiricyante evameva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣamāṇo vartante doṣadhātumala saṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ doṣa dūṣiteṣvatyarthaṃ dhātuṣu saṃjñārasajo'ya śoṇitajo'ya māṃsajo'ya medojo'ya asthijo'yamajjajo'ya śukrajo'ya vyādhiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गो-परोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा वि-काराः कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गन्द्रे लुप्तप्ली-हविद्र धिगुल्मवातशोणितार्शोऽबुदाङ्गमर्दासृग्दर रक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः गुदमुखमेढ्रपाकाश्चा अघिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिका-लजीमांससंघातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः ग्रन्थिवृ-द्धिगल गण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपम धुमे हातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदो-दोषजाः अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनख प्रभृतयोऽस्थिदोषजाः तमोद-र्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः क्लैब्या-प्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिर-यथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः इन्द्रि याणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रि यायतनदोषाः इत्येष समास उक्त् विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः

tatra annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgo-parodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo rasadoṣajā vi-kārāḥ kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgandre luptaplī-havidra dhigulmavātaśoṇitārśo'budāṅgamardāsṛgdara raktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ gudamukhameḍhrapākāścā aghimāṃsārbudārśo'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikā-lajīmāṃsasaṃghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo māṃsadoṣajāḥ granthivṛ-ddhigala gaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopama dhume hātisthaulyātisvedaprabhṛtayo medo-doṣajāḥ adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakha prabhṛtayo'sthidoṣajāḥ tamoda-rśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo majjadoṣajāḥ klaibyā-praharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca taddoṣāḥ tvagdoṣāḥ saṅgo'tipravṛttira-yathāpravṛttirvā malāyatanadoṣāḥ indri yāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendri yāyatanadoṣāḥ ityeṣa samāsa ukt vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते

bhavati cātra kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatropajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा इति यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराःसर्व एव प्राणिनः स्युः अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीना च अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न अत्रोच्यते दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति अथ च न नित्यःसिंबन्धः यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति अथ च निमित्तत-स्तत एवोत्पत्तिरिति तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषा एव वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति

bhūyo'tra jijñāsyaṃ kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā iti yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ syāttarhi nityāturāḥsarva eva prāṇinaḥ syuḥ athāpyanyathā vātādīnāṃ jvarādīnā ca anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṃ na bhavati iti kṛtvā yaducyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna atrocyate doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti atha ca na nityaḥsiṃbandhaḥ yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti satyapyākāśe kadācinna bhavanti atha ca nimittata-stata evotpattiriti taraṅgabudbudādayaścodakaviśeṣā eva vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpyevaṃ saṃśleṣo na paricchedaḥ śāśvatikaḥ atha ca nimittata evotpattiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र विकारपरिमाणं च संख्या चैषां पृथक् पृथक् विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते

bhavati cātra vikāraparimāṇaṃ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak vistareṇottare tantre sarvābādhāśca vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.