Suśruta-saṃhitā 1.27

अथातः शल्यापनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śalyāpanayanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शल्यं द्विविधमवबद्धमनवबद्धं च

śalyaṃ dvividhamavabaddhamanavabaddhaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र समासेनानवबद्धशल्योद्धरणार्थं पञ्चदश हेतून् वक्ष्यामः तद्यथास्वभावः पाचनं भेदनं दारणं पीडनं प्रमार्जनं निर्ध्मापनं वमनं विरेचनं प्रक्षालनं प्रतिमर्शः प्रवाहणम् आचूषणम् अयस्कान्तो हर्षश्चेति

tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ tadyathāsvabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇam ācūṣaṇam ayaskānto harṣaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राश्रुक्षवथूद्गारकासमूत्रपुरीषानिलैः स्वभावबलप्रवृत्तैर्नयनादिभ्यः पतति मांसावगाढं शल्यमविदह्यमानं पाचयित्वा प्रकोथात्तस्य पूयशोणितवेगा-द्गौरवाद्वा पतति पक्वमभिद्यमानं भेदयेद्दारयेद्वआ भिन्नमनिरस्यमानं पीड-नीयैः पीडयेत् पाणिभिर्वा अणून्यक्षशल्यानि परिषेचनाध्मापनैर्बालवस्त्र-पाणिभिः प्रमार्जयेत् आहारशेषश्लेष्महीनाणुशल्यानि श्वसनोत्कासनप्रधम-नैर्निर्धमेत् अन्नशल्यानि वमनाङगुलिप्रतिमर्शप्रभृतिभिः विरेचनैः पक्वाश-यगतानि व्रणदोषाशयगतानि प्रक्षालनैः वातमूत्रपुरीषगर्भसङ्गेषु प्रवाहण-मुक्तम् मारुतोदकसविषरुधिरदुष्टस्तन्येष्वाचूषणमास्येन विषाणैर्वा अनुलोममनवबद्धमकर्णमनल्पव्रणमुखमयस्कान्तेन हृद्यवस्थितमनेककारणोत्पप्ननं शोकशल्यं हर्षेणेति

tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttairnayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegā-dgauravādvā patati pakvamabhidyamānaṃ bhedayeddārayedvaā bhinnamanirasyamānaṃ pīḍa-nīyaiḥ pīḍayet pāṇibhirvā aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanairbālavastra-pāṇibhiḥ pramārjayet āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhama-nairnirdhamet annaśalyāni vamanāṅagulipratimarśaprabhṛtibhiḥ virecanaiḥ pakvāśa-yagatāni vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu pravāhaṇa-muktam mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvācūṣaṇamāsyena viṣāṇairvā anulomamanavabaddhamakarṇamanalpavraṇamukhamayaskāntena hṛdyavasthitamanekakāraṇotpapnanaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशल्यानां तु महतामणूनां वा द्वावेवाहरणहेतू भवतः प्रतिलोमोऽनुलोमश्च ६ तत्र प्रतिलोममर्वाचीनमानयेत् अनुलोमं पराचीनम्

sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā dvāvevāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo'nulomaśca 6 tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तुण्डितं छित्त्वा निर्घातयेच्छेदनीयमुखम्

uttuṇḍitaṃ chittvā nirghātayecchedanīyamukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदनीयमुखान्यपि कुक्षिवक्षःकक्षावंक्षणपर्शुकान्तरपतितानि च हस्तशक्यं यथामार्गेण हस्तेनैवापहर्तुं प्रयतेत

chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तेनैवापहर्तुमशक्यं विशस्य शस्त्रेण यन्त्रेणापहरेत्

hastenaivāpahartumaśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र शीतलेन जलेनैनं मूर्च्छन्तमवसेचयेत् संरक्षेदस्य मर्माणि मुहुराश्वासयेच्च तम्

bhavati cātra śītalena jalenainaṃ mūrcchantamavasecayet saṃrakṣedasya marmāṇi muhurāśvāsayecca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शल्यमुद्धृत्य निर्लोहितं व्रणं कृत्वा स्वेदार्हमग्निघृतप्रभृतिभिः संस्वेद्या-वदह्य प्रदिह्य सर्पिर्मधुभ्यां बद्ध्वाऽचारिकमुपदिशेत् सिरास्नायुविलग्नं श-लाकादिभिर्विमोच्यापनयेत् श्वयथुग्रस्तवारङ्गं समवपीड्य श्वयथुं दुर्बलवारङ्गं कुशादिभिर्बद्ध्वा

tataḥ śalyamuddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārhamagnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedyā-vadahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ baddhvā'cārikamupadiśet sirāsnāyuvilagnaṃ śa-lākādibhirvimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ durbalavāraṅgaṃ kuśādibhirbaddhvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयमभितो वर्तमानं शल्यं शीतजलादि भिरुद्वेजितस्यापहरेद्यथामार्गं दुरुपहरमन्यतोऽपबाध्यमानं पाटयित्वोद्धरेत्

hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādi bhirudvejitasyāpaharedyathāmārgaṃ durupaharamanyato'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थिविवरप्रविष्टमस्थिविदष्टं वाऽवगृह्य पादाभ्यां यन्त्रेणापहरेत् अशक्य-मेवं वा बलवद्भिः सुपरिगृहीतस्य यन्त्रेण ग्राहयित्वा शल्यवारङ्गं प्रविभुज्य धनुर्गुणैर्बद्ध्वैकतश्चास्य पञ्चाङ्ग्यामुपसंयतस्याश्वस्य वक्त्रकविके बध्नीयात् अथैनं कशया ताडयेद्यथोन्नामयञ् शिरो वेगेन शल्यमुद्धरति दृढां वा वृक्ष शाखामवनम्य तस्यां पूर्ववद्बद्ध्वोद्धरेत्

asthivivarapraviṣṭamasthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet aśakya-mevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇairbaddhvaikataścāsya pañcāṅgyāmupasaṃyatasyāśvasya vaktrakavike badhnīyāt athainaṃ kaśayā tāḍayedyathonnāmayañ śiro vegena śalyamuddharati dṛḍhāṃ vā vṛkṣa śākhāmavanamya tasyāṃ pūrvavadbaddhvoddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेशोत्तुण्डितमष्ठीलाश्ममुद्गराणामन्यतमस्य प्रहारेण विचाल्य यथामार्गमेव यन्त्रेण

adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya prahāreṇa vicālya yathāmārgameva yantreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमृदितकर्णानि कर्णवन्त्यनाबाधकरदेशोत्तुण्डितानि पुरस्तादेव

vimṛditakarṇāni karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातुषे कण्ठासक्ते कण्ठे नाडीं प्रवेश्याग्नितप्तां च शलाकां तयाऽवगृह्य शीताभिरद्भिः परिषिच्य स्थिरीभूतं शल्यमुद्धरेत्

jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayā'vagṛhya śītābhiradbhiḥ pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyamuddharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजातुषं तु जतुमधूच्छिष्टप्रलिप्तया शलाकया पूर्वकल्पेनेत्येके

ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā pūrvakalpenetyeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थिशल्यमन्यद्वा तिर्यक्कण्ठासक्तमवेक्ष्य केशोण्डुकं दृढैकदीर्घसूत्रबद्धं द्र वभक्तोपहितं पाययेदाकण्ठात् पूर्णकोष्ठं च वामयेत् वमतश्चशल्यैकदेश-सक्तं ज्ञात्वा सूत्रं सहसा त्वाक्षिपेत् मृदुना वादन्तधावनकूर्चकेनापहरेत् प्र-णुदेद्वाऽन्त क्षतकण्ठाय च मधु सर्पिषी लेढुं प्रयच्छेत्त्रिफलाचूर्णं वा मधुशर्कराविमिश्रम्

asthiśalyamanyadvā tiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikadīrghasūtrabaddhaṃ dra vabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataścaśalyaikadeśa-saktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet mṛdunā vādantadhāvanakūrcakenāpaharet pra-ṇudedvā'nta kṣatakaṇṭhāya ca madhu sarpiṣī leḍhuṃ prayacchettriphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदकपूर्णोदरमवाक्शिरसमवपीडयेद्धुनीयाद्वामयेद्वा भस्मराशौ वा निखने-दामुखात्

udakapūrṇodaramavākśirasamavapīḍayeddhunīyādvāmayedvā bhasmarāśau vā nikhane-dāmukhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रासशल्ये तु कण्ठासक्ते निःशङ्कमनवबुद्धं स्कन्धे मुष्टिनाऽभिहन्यात् स्नेहं मद्यं पानीयं वा पाययेत्

grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkamanavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā'bhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुरज्जुलतापाशैः कण्ठपीडनाद्वायुः प्रकुपितः श्लेष्माणं कोपयित्वा स्रोतो निरुणद्धि लालास्रावं फेनागमनं संज्ञानाशं चापादयति तमभ्यज्य संस्वेद्य शिरोविरेचनं तस्मै तीक्ष्णं विदध्याद्र सं च वातघ्नंदद्यादिति

bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanādvāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ saṃjñānāśaṃ cāpādayati tamabhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyādra saṃ ca vātaghnaṃdadyāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र शल्याकृतिविशेषांश्च स्थानान्यावेक्ष्य बुद्धिमान् तथा यन्त्रपृथक्त्वं च सम्यक् शल्यमथाहरेत्

bhavanti cātra śalyākṛtiviśeṣāṃśca sthānānyāvekṣya buddhimān tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyamathāharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णवन्ति तु शल्यानि दुःखाहार्याणि यानि च आददीत भिषक् तस्मात्तानि युक्त्या समाहितः

karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca ādadīta bhiṣak tasmāttāni yuktyā samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैरुपायैः शल्यं तु नैव निर्यात्यते यदि मत्या निपुणया वैद्यो यन्त्रयोगैश्च निर्हरेत्

etairupāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiśca nirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोथपाकौ रुजश्चोग्राः कुर्याच्छल्यमनाहृतम् वैकल्यं मरणं चापि तस्माद्यत्नाद्विनिर्हरेत्

śothapākau rujaścogrāḥ kuryācchalyamanāhṛtam vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmādyatnādvinirharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने शल्यापनयनीयोनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śalyāpanayanīyonāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.