Suśruta-saṃhitā 1.3

अथातोऽध्ययनसंप्रदानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'dhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागभिहितं सविंशमध्यायशतं पञ्चसु स्थानेषु तत्र सूत्रस्थानमध्यायाः ष-ट्चत्वारिंशत्षोडश निदानानि दश शारीराणि चत्वारिंशच्चिकित्सितानि अष्टौ कल्पाः तदुत्तरं षट्षष्टिः

prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣa-ṭcatvāriṃśatṣoḍaśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदोत्पत्तिः शिष्य नयस्तथाऽध्ययनदानिकः प्रभाषणाग्रहरणा वृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः

vedotpattiḥ śiṣya nayastathā'dhyayanadānikaḥ prabhāṣaṇāgraharaṇā vṛtucaryā'tha yāntrikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम्

śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam agnikarma jalaukākhyo hyadhyāyo raktavarṇanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम्

doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च

hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम्

viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चेन्द्रि यं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ

pañcendri yaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिश्रकाख्यो द्र व्यगणः संशुद्धौ शमने च यः द्र व्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्र व्यगोऽपरः

miśrakākhyo dra vyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ dra vyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dra vyago'paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च द्र वद्र व्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा

rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca dra vadra vyavidhistadvadannapānavidhistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते

sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्र धिः परिसर्पणम्

vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho vidra dhiḥ parisarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्र शूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश

granthivṛddhikṣudra śūkabhagnāśca mukharogikam hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतचिन्ता रजःशुद्धिर्गर्भावक्रान्तिरेव च व्याकरणं च गर्भस्य शरीरस्य च यत्स्मृतम्

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकं मर्मनिर्देशः सिरावर्णनमेव च सिराव्यधो धमनीनां गर्भिण्या व्याकृतिस्तथा

pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दिष्टानि दशैतानि शारीराणि महर्षिणा विज्ञानार्थं शरीरस्य भिषजां योगिनामपि

nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः

dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि

kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढगर्भचिकित्सा च विद्र धीनां विसर्पिणाम् ग्रन्थिवृद्ध्य्पुदंशानां तथा च क्षुद्र रोगिणाम्

mūḍhagarbhacikitsā ca vidra dhīnāṃ visarpiṇām granthivṛddhypudaṃśānāṃ tathā ca kṣudra rogiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा

śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम्

vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo'pi ca medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तसंतापकरं कीर्तितं च रसायनम् स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने

nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः

tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूहक्रमसंज्ञश्च तथैवातुरसंज्ञकः धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः

nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते

prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नस्य रक्षा विज्ञानं स्थावरस्येतरस्य च सर्पदष्टविषज्ञानं तस्यैव च चिकित्सितम्

annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुन्दुभेर्मूषिकाणां च कीटानां कल्प एव च अष्टौ कल्पाः समाख्याता विषभेषजकल्पनात्

dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यायानां शतं विंशमेवमेतदुदीरितम् अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते

adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्र वान् औपद्र विक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते

adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadra vān aupadra vika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति

sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च

cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम्

lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu kriyākalpo'bhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम्

ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते नवग्रहाकृतिज्ञानं स्कन्दस्य च निषेधनम्

cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपस्मारशकुन्योश्च रेवत्याश्च पुनः पृथक् पूतनायास्तथाऽन्धायाः शीतपूतनमण्डिका

apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak pūtanāyāstathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैगमेषचिकित्सा च ग्रहोत्पत्तिः सयोनिजा कुमारतन्त्रमित्येतच्छारीरेषु च कीर्तितम्

naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā kumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरातिसारशोषाणां गुल्महृद्रो गिणामपि पाण्डूनां रक्तपित्तस्य मूर्च्छायाः पानजाश्च ये

jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdro giṇāmapi pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णायाश्छर्दिहिक्कानां निषेधः श्वासकासयोः स्वरभेदचिकित्सा च कृम्युदावर्तिनोः पृथक्

tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसूचिकारोचकयोर्मूत्राघातविकृच्छ्रयोः इति कायचिकित्सायाः शेषमत्र प्रकीर्तितम्

visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमानुषनिषेधश्च तथाऽपस्मारिकोऽपरः उन्मादप्रतिषेधश्च भूतविद्या निरुच्यते

amānuṣaniṣedhaśca tathā'pasmāriko'paraḥ unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसभेदाः स्वस्थवृत्तं युक्तयस्तान्त्रिकाश्च याः दोषभेदा इति ज्ञेया अध्यायास्तन्त्रभूषणाः

rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca yāḥ doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः बह्वर्थसंग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम्

śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ vā'pi paścimam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शालाक्यतन्त्रं कौमारं चिकित्सा कायिकी च या भूतविद्येति चत्वारि तन्त्रे तूत्तरसंज्ञिते

śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजीकरं चिकित्सासु रसायनविधिस्तथा विषतन्त्रं पुनः कल्पाः शल्यज्ञानं समन्ततः

vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhistathā viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यष्टाङ्गमिदं तन्त्रमादिदेवप्रकाशितम् विधिनाऽधीत्य युञ्जाना भवन्ति प्राणदा भुवि

ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्ध्य्वश्यमध्येयम् अधीत्य च कर्माप्यवश्यमुपा सितव्यम् उभयज्ञो हि भिषग् राजार्हो भवति

etaddhyvaśyamadhyeyam adhītya ca karmāpyavaśyamupā sitavyam ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्

bhavanti cātra yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तु कर्मसु निष्णातो धार्ष्ट्याच्छास्त्रबहिष्कृतः स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः

yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati rājataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभावेतावनिपुणावसमर्थौ स्वकर्मणि अर्धवेदधरावेतावेकपक्षाविव द्विजौ

ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषध्योऽमृतकल्पास्तु शस्त्राशनिविषोपमाः भवन्त्यज्ञैरुपहृतास्तस्मादेतान् विवर्जयेत्

oṣadhyo'mṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहादिष्वनभिज्ञो यश्छेद्यादिषु च कर्मसु स निहन्ति जनं लोभात् कुवैद्यो नृपदोषतः

snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्तूभयज्ञो मतिमान् स समर्थोऽथसाधने आहवे कर्म निर्वोढुं द्विचक्रः स्यन्दनो यथा

yastūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वत्स तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं अथ शुचये कृ-तोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्यनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुप-दिशेत् पदं पादं श्लोकं वा ते चपदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसंधेयाः एव-मेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत् अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुना-सिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्ण मक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतंनात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयारधीयानयोः

atha vatsa tadetadadhyeyaṃ yathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛ-tottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupa-diśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te capadapādaślokā bhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ eva-mekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunā-sikaṃ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇa makṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃnātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet na cāntareṇa kaścidvrajet tayāradhīyānayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतश्चात्र शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रा निद्रा विवर्जितः पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात्

bhavataścātra śucirguruparo dakṣastandrā nidrā vivarjitaḥ paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्सौष्ठवेऽथविज्ञाने प्रागल्भ्ये कर्मनैपुणे तदभ्यासे च सिद्धौ च यतेताध्ययनान्तगः

vāksauṣṭhave'thavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.