Suśruta-saṃhitā 1.44

अथातो विरेचनद्र व्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto virecanadra vyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुणाभं त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठं मूलविरेचने प्रधानं तिल्वकस्त्वक्षु फलेष्वपि हरीतकी

aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलेष्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका सुधापयः पयःसूक्तमिति प्राधान्यसंग्रहः तेषां विधानं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरेचनद्र व्यरसानुपीतं मूलं महत्त्रैवृतमस्तदोषम् चूर्णीकृतं सैन्धवनागराढ्यमम्लैः पिबेन्मारुतरोगजुष्टः

vairecanadra vyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्षोर्विकारैर्मधुरै रसैस्तत् पैत्ते गदे क्षीरयुतं पिबेच्च गुडूच्यरिष्टत्रिफलारसेन सव्योषमूत्रं कफजे पिबेत्तत्

ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवर्णकत्र्! यूषणयुक्तमेतद्गुडेन लिह्यादनवेन चूर्णम् प्रस्थे च तन्मूलरसस्य दत्वा तन्मूलकल्कं कुडवप्रमाणम्

trivarṇakatr! yūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्षोन्मिते सैन्धवनागरे च विपाच्य कल्कीकृतमेतदद्यात् तत्कल्कभागः समहौषधार्धः ससैन्धवो मूत्रयुतश्च पेयः

karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समास्त्रिवृन्नागरकाभयाः स्युर्भागार्धकं पूगफलं सुपक्वम् विडङ्गसारो मरिचं सदारु योगः ससिन्धूद्भवमूत्रयुक्तः

samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनद्र व्यभवं तु चूर्णं रसेन तेषां भिषजा विमृद्य तन्मूलसिद्धेन च सर्पिषाऽक्त सेव्यं तदाज्ये गुटिकीकृतं च

virecanadra vyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya tanmūlasiddhena ca sarpiṣā'kta sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडे च पाकाभिमुखे निधाय चूर्णीकृतं सम्यगिदं विपाच्य शीतं त्रिजाताक्तमथो विमृद्य योगानुरूपा गुटिकाः प्रयोज्याः

guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरेकीयद्र व्यचूर्णस्य भागं सिद्धं सार्धं क्वाथभागैश्चतुर्भिः आमृद्गीयात् सर्पिषा तच्छृतेन तत्क्वाथोष्मस्वेदितं सामितं च

vairekīyadra vyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ āmṛdgīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाकप्राप्ते फाणिते चूर्णितं तत् क्षिप्तं पक्वं चावतार्य प्रयत्नात् शीतीभूता मोदका हृद्यगन्धाः कार्यास्त्वेते भक्ष्यकल्पाः समासात्

pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसेन तेषां परिभाव्य मुद्गान् यूषः ससिन्धूद्भवसर्पिरिष्टः वैरेचनेऽन्यैरपि वैदलैः स्यादेवं विदध्याद्वमनौषधैश्च

rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ vairecane'nyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भित्त्वा द्विधेक्षुं परिलिप्य कल्कैस्त्रिभण्डिजातैः प्रतिबध्य रज्ज्वा पक्वं च सम्यक् पुटपाकयुक्त्या खादेत्तु तं पित्तगदी सुशीतम्

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिताजगन्धात्वक्क्षीरीविदारीत्रिवृतः समाः लिह्यान्मधुघृताभ्यां तु तृड्दाहज्वरशान्तये

sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्कराक्षौद्र संयुक्तं त्रिवृच्चूर्णावचूर्णितम् रेचनं सुकुमाराणां त्वक्पत्रमरिचांशकम्

śarkarākṣaudra saṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचेल्लेहं सिताक्षौद्र पलार्धकुडवान्वितम् त्रिवृच्चूर्णयुतं शीतं पित्तघ्नं तद्विरेचनम्

pacellehaṃ sitākṣaudra palārdhakuḍavānvitam trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीर्मधुनाऽप्नुयात् सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम्

trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā'pnuyāt sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजाढ्यपथ्याकाश्मर्यधात्रीदाडिमकोलजान् तैलभृष्टान् रसानम्लफलैरावाप्य साधयेत्

bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनीभूतं त्रिसौगन्ध्यत्रिवृत्क्षौद्र समन्वितम् लेह्यमेतत्कफप्रायैः सुकुमारैर्विरेचनम्

ghanībhūtaṃ trisaugandhyatrivṛtkṣaudra samanvitam lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलीतुल्यं त्वगेलं च तैस्त्रिवृत्ससितोपला चूर्णं संतर्पणं क्षौद्र फलाम्लं सन्निपातनुत्

nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudra phalāmlaṃ sannipātanut

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृच्छ्यामासिताकृष्णात्रिफलामाक्षिकैः समैः मोदकाः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहाः

trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृद्भागास्त्रयः प्रोक्तास्त्रिफला तत्समा तथा क्षारकृष्णाविडङ्गानि संचूर्ण्य मधुसर्पिषा

trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिह्याद्गुडेन गुटिकाः कृत्वा वाऽप्यथ भक्षयेत् कफवातकृतान् गुल्मान् प्लीहोदरहलीमकान्

lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त्यन्यानपि चाप्येतन्निरपायं विरेचनम् चूर्णं श्यामा त्रिवृन्नीली कट्वी मुस्ता दुरालभा

hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चव्येन्द्र बीजं त्रिफला सर्पिर्मांसरसाम्बुभिः पीतं विरेचनं तद्धि रूक्षाणामपि शस्यते

cavyendra bījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरेचनिकनिःक्वाथभागाः शीतास्त्रयो मताः द्वौ फाणितस्य तच्चापि पुनरग्नावधिश्रयेत्

vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् साधुसिद्धं विज्ञाय शीतं कृत्वा निधापयेत् कलसे कृतसंस्कारे विभज्यर्तू हिमाहिमौ

tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासादूर्ध्वं जातरसं मधुगन्धं वरासवम् पिबेदसावेव विधिः क्षारमूत्रासवेष्वपि

māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैरेचनिकमूलानां क्वाथे माषान् सुभावितान् सुधौतांस्तत्कषायेण शालीनां चापि तण्डुलान्

vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् शालितण्डुलचूर्णं च तत्कषायोष्मसाधितम्

avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् मण्डोदकार्थे क्वाथं च दद्यात्तत्सर्वमेकतः

tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदध्यात्कलसे तां तु सुरां जातरसां पिबेत् एष एव सुराकल्पो वमनेष्वपि कीर्तितः

nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलानि त्रिवृदादीनां प्रथमस्य गणस्य च महतः पञ्चमूलस्य मूर्वाशार्ङ्गष्टयोरपि

mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुधां हैमवतीं चैव त्रिफलातिविषे वचाम् संहृत्यैतानि भागौ द्वौ कारयेदेकमेतयोः

sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यान्निःक्वाथमेकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णमेव तु क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्वाथे भावयेद्बहुशो यवान्

kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्काणां मृदुभृष्टानां तेषां भागास्त्रयो मताः चतुर्थं भागमावाप्य चूर्णानामत्र कीर्तितम्

śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षिप्य कलसे सम्यक् ततस्तं तदनन्तरम् तेषामेव कषायेण शीतलेन सुयोजितम्

prakṣipya kalase samyak tatastaṃ tadanantaram teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्ववत् सन्निदध्यात्तु ज्ञेयं सौवीरकं हि तत् पूर्वोक्तं वर्गमाहृत्य द्विधा कृत्वैकमेतयोः

pūrvavat sannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागं संक्षुद्य संसृज्य यवैः स्थाल्यामधिश्रयेत् अजशृङ्ग्याः कषायेण तमभ्यासिच्य साधयेत्

bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुसिद्धांश्चावतार्यैतानौषधिभ्यो विवेचयेत् विमृद्य सतुषान् सम्यक् ततस्तान् पूर्ववन्मितान्

susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तौषधभागस्य चूर्णं दत्त्वा तु पूर्ववत् तेनैव सह यूषेण कलसे पूर्ववत् क्षिपेत्

pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा जातरसं चापि तत्तुषोदकमादिशेत् तुषाम्बुसौवीरकयोर्विधिरेष प्रकीर्तितः

jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्रात्रात् सप्तरात्राद्वा ते च पेये प्रकीर्तिते वैरेचनेषु सर्वेषु त्रिवृन्मूलविधिः स्मृतः

ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तीद्र वन्त्योर्मूलानि विशेषान्मृत्कुशान्तरे पिप्पलीक्षौद्र युक्तानि स्विन्नान्युद्धृत्य शोषयेत्

dantīdra vantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare pippalīkṣaudra yuktāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्त्रिवृद्विधानेन योजयेच्छ्लेष्मपित्तयोः तयोः कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत्

tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पिश्च पक्वं वीसर्पकक्षादाहालजीर्जयेत् मेहगुल्मानिलश्लेष्मविबन्धांस्तैलमेव च

sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसंरोधजा रुजः दन्तीद्र वन्तीमरिचकनकाह्वयवासकैः

catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ dantīdra vantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वभेषजमृद्वीकाचित्रकैर्मूत्रभावितम् सप्ताहं सर्पिषा चूर्णं योज्यमेतद्विरेचनम्

viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णे संतर्पणं क्षौद्रं पित्तश्लेष्मरुजापहम् अजीर्णपार्श्वरुक्पाण्डुप्लीहोदरनिबर्हणम्

jīrṇe saṃtarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्युः पलं पलम् दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वैतान्मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि ततः खादेदुष्णतोयसेवी निर्यन्त्रणास्त्विमे

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame'hani tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषघ्ना ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठनाशनाः व्योषं त्रिजातकं मुस्ता विडङ्गामलके तथा

doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवैतानि समांशानि त्रिवृदष्टगुणानि वै श्लक्ष्णचूर्णीकृतानीह दन्तीभागद्वयं तथा

navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिर्वाणि चूर्णितानीह गालितानि विमिश्रयेत् षड्भिश्च शर्कराभागैरीषत्सैन्धवमाक्षिकैः

sirvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डितं भक्षयित्वा तु ततः शीताम्बु पाययेत् बस्तिरुक्तृड्ज्वरच्छर्दिशोषपाण्डुभ्रमापहम्

piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्यन्त्रणमिदं सर्वविषघ्नं तु विरेचनम् त्रिवृदष्टकसंज्ञोऽय प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्

niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam trivṛdaṣṭakasaṃjño'ya praśastaḥ pittarogiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्ष्यः क्षीरानुपानो वा पित्तश्लेष्मातुरैर्नरैः भक्ष्यरूपसधर्मत्वादाढ्येष्वेव विधीयते

bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल्वकस्य त्वचं बाह्यामन्तर्वल्कविवर्जिताम् चूर्णयित्वा तु द्वौ भागौ तत्कषायेण गालयेत्

tilvakasya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयं भावितं तेन भागं शुष्कं तु भावितम् दशमूलीकषायेण त्रिवृद्वत्संप्रयोजयेत्

tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधानं त्वक्षु निर्दिष्टं फलानामथ वक्ष्यते हरीतक्याः फलं त्वस्थिविमुक्तं दोषवर्जितम्

vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योज्यं त्रिवृद्विधानेन सर्वव्याधिनिबर्हणम् रसायनं परं मेध्यं दुष्टान्तर्व्रणशोधनम्

yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरीतकी विडङ्गानि सैन्धवं नागरं त्रिवृत् मरिचानि च तत्सर्वं गोमूत्रेण विरेचनम्

harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरीतकी भद्र दारु कुष्ठं पूगफलं तथा सैन्धवं सृङ्गवेरं च गोमूत्रेण विरेचनम्

harītakī bhadra dāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā saindhavaṃ sṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलिनीफलचूर्णं तु नागराभययोस्तथा लिह्याद्गुडेन सलिलं पश्चादुष्णं पिबेन्नरः

nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayostathā lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पल्यादिकषायेण पिबेत्पिष्टां हरीतकीम् सैन्धवोपहितां सद्य एष योगो विरेचयेत्

pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरीतकी भक्ष्यमाणा नागरेण गुडेन वा सैन्धवोपहिता वाऽपि सातत्येनाग्निदीपनी

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातानुलोमनी वृष्या चेन्द्रि याणां प्रसादनी संतर्पणकृतान् रोगान् प्रायो हन्ति हरीतकी

vātānulomanī vṛṣyā cendri yāṇāṃ prasādanī saṃtarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतमामलकं रूक्षं पित्तमेदःकफापहम् बिभीतकमनुष्णं तु कफपित्तनिबर्हणम्

śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रीण्यप्यम्लकषायाणि सतिक्तमधुराणि च त्रिफला सर्वरोगघ्नी त्रिभागघृतमूर्च्छिता

trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयसः स्थापनं चापि कुर्यात् संततसेविता हरीतकीविधानेन फलान्येवं प्रयोजयेत्

vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरेचनानि सर्वाणि विशेषाच्चतुरङ्गुलात् फलं काले समुद्धृत्य सिकतायां निधापयेत्

virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहमातपे शुष्कमतो मज्जानमुद्धरेत् तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च

saptāhamātape śuṣkamato majjānamuddharet tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वादश लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठत्रिकटुकान्वितम्

tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखोदकं चानुपिबेदेष योगो विरेचयेत् एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन तु

sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् बालवृद्धक्षतक्षीणंसुकुमारेषु योजितम्

yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet bālavṛddhakṣatakṣīṇaṃsukumāreṣu yojitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानां विधिरुद्दिष्टः क्षीराणां शृणु शुश्रुत विरेचनानां तीक्ष्णानां पयः सौधं परं मतम्

phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu śuśruta virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञप्रयुक्तं तद्धन्ति विषवत् कर्मविभ्रमात् विजानता प्रयुक्तं तु महान्तमपि संचयम्

ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिनत्त्याश्वेव दोषाणां रोगान् हन्ति च दुस्तरान् महत्याः पञ्चमूल्यास्तु बृहत्योश्चैकशः पृथक्

bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायैः समभागं तु तदङ्गारेषु शोषितम् अम्लादिभिः पूर्ववत्तु प्रयोज्यं कोलसंमितम्

kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu śoṣitam amlādibhiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महावृक्षपयः पीतैर्यवागूस्तण्डुलैः कृता पीता विरेचयत्याशु गुडेनोत्कारिका कृता

mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेहो वा साधितः सम्यक् स्नुहीक्षीरपयोघृतैः भावितास्तुस्नुहीक्षीरे पिप्पल्यो लवणान्विताः

leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ bhāvitāstusnuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णं काम्पिल्लकं वाऽपि तत्पीतं गुटिकीकृतम् सप्तला शङ्खिनी दन्ती त्रिवृदारग्वधं गवाम्

cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tatpītaṃ guṭikīkṛtam saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रेणाप्लाव्य सप्ताहं स्नुहीक्षीरे ततः परम् कीर्णं तेनैव चूर्णेन माल्यं वसनमेव च

mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आघ्रायावृत्य वा सम्यङ्मृदुकोष्ठो विरिच्यते क्षीरत्वक्फलमूलानां विधानैः परिकीर्तितैः अवेक्ष्य सम्यग्रोगादीन् यथावदुपयोजयेत्

āghrāyāvṛtya vā samyaṅmṛdukoṣṭho viricyate kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिवृच्छाणा मितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः

trivṛcchāṇā mitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन वा भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छ्रेष्ठं विरेचनम्

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम् कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति

gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृतेषु तैलेषु पयःसु चापि मद्येषु मूत्रेषु तथा रसेषु भक्ष्यान्नलेह्येषु च तेषु तेषु विरेचनान्यग्रमतिर्विदध्यात्

ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं रसः कल्कमथो कषायः शृतश्च शीतश्च तथैव चूर्णम् कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टाः

kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva cūrṇam kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.