Suśruta-saṃhitā 1.5

अथातोऽग्रोपहरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'gropaharaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधं कर्म पूर्वकर्म प्रधानकर्म पश्चा त्कर्मेति तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः

trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakarma paścā tkarmeti tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य तु शास्त्रस्य शस्त्रकर्मप्राधान्याच्छस्त्रकर्मैवतावत् पूर्वमुपदेक्ष्यामस्तत्सम्भारांश्च

asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaivatāvat pūrvamupadekṣyāmastatsambhārāṃśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च शस्त्रकर्माष्टविधं तद्यथाछेद्यं भेद्यं लेख्यं वेध्यम् एष्यम् आहार्यं विस्राव्यं सीव्यमिति

tacca śastrakarmāṣṭavidhaṃ tadyathāchedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति तद्यथा यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्ब वौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टम-धुघृत वसापयस्तैलतर्पणकषायालेपन कल्कव्यजन शीतोषणोदककटाहादीनि परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः

ato'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti tadyathā yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmba vauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭama-dhughṛta vasāpayastailatarpaṇakaṣāyālepana kalkavyajana śītoṣaṇodakakaṭāhādīni parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषज-श्चार्चयित्वा कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुर मुपवे-श्य यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन् अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्! यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम्

tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣaja-ścārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamātura mupave-śya yantrayitvā pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevāpaharecchastramāśu ca mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tr! yaṅgulāntaraṃ vā śastrapadamuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तो निराश्रय इति व्रणगुणाः

tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti vraṇaguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतश्चात्र आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते

bhavataścātra āyataśca viśālaśca suvibhakto nirāśrayaḥ prāptakālakṛtaścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौर्यमाशुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यमस्वेदवेपथु असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते

śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu asaṃmohaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेन वा व्रणेनाशुध्यमाने नाऽन्तरा बुद्ध्याऽवेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्यात्

ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च तत्र तत्र व्रणं कुर्याद्यथा दोषो न तिष्ठति

bhavati cātra yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca tatra tatra vraṇaṃ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टककक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्यक् छेद उक्तः

tatra bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu tiryak cheda uktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्द्र मण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् अर्धचन्द्रा कृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान्

cindra maṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet ardhacandrā kṛtīṃścāpi gude meḍhre ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा तु सिरास्नायुच्छेदनम् अतिमात्रं वेदना चिराद्व्रणसंरोहो मांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति

anyathā tu sirāsnāyucchedanam atimātraṃ vedanā cirādvraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्दरमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म कुर्वीत

mūḍhagarbhodarārśo'śmarībhagandaramukharogeṣvabhuktavataḥ karma kurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शस्त्रमवचार्यशीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात् परिपीड्याङ्गुल्या व्रणमभिमृद्यज्यिइ! प्रक्षाल्य कषायेण प्रोतेनोदकमादाय तिलकल्कमधुसर्पिः-प्रगाढामौषधयुक्तां नातिस्निग्धां नातिरूक्षां वर्तिं प्रणिदध्यात् ततः कल्केना-च्छाद्य घनां कवलिकां दत्त्वा वस्त्रपट्टेन बध्नीयात् वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेत् रक्षोघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्वीत

tataḥ śastramavacāryaśītābhiradbhirāturamāśvāsya samantāt paripīḍyāṅgulyā vraṇamabhimṛdyajyii! prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya tilakalkamadhusarpiḥ-pragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ vartiṃ praṇidadhyāt tataḥ kalkenā-cchādya ghanāṃ kavalikāṃ dattvā vastrapaṭṭena badhnīyāt vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet rakṣoghnaiśca mantrai rakṣāṃ kurvīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गुग्गुल्वगुरुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रविमिश्रैराज्ययुक्तैर्धूपयेत् आज्यशेषेण चास्य प्राणान् समालभेत

tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात् तद्वक्ष्यामः

udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma kuryāt tadvakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम्

kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः अभिद्र वन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा

nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ abhidra vanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये चरन्ति निशाचराः दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः

pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्म्या दिव्या राजर्षयस्तथा पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः

pāntu tvāṃ munayo brāhmyā divyā rājarṣayastathā parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु

agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyustathaiva ca somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा

udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ balamindro balapatirmanurmanye matiṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रो ऽभिरक्षतु प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम्

kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro 'bhirakṣatu prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्र माः पातु ते मनः नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव

cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candra māḥ pātu te manaḥ nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा

retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayastathā ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ

vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā'tmānaṃ dhruvo bhruvau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि

etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ etāstvāṃ satataṃ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् स्विस्ति ते चन्द्र सूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ स्वस्त्यग्निश्चैव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्र गाः

svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca kurvatām svisti te candra sūryau ca svasti nāradaparvatau svastyagniścaiva vāyuśca svasti devāḥ sahendra gāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः

pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स्वाहा एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि

iti svāhā etairvedātmakairmantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कृतरक्षमातुरमागारं प्रवेश्य आचारिकमादिशेत्

tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya ācārikamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवमेव बध्नीयाद्वस्त्र पट्टेन न चैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्मोक्षयेत्

tatastṛtīye'hani vimucyaivameva badhnīyādvastra paṭṭena na cainaṃ tvaramāṇo'paredyurmokṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयदिवसपरिमोक्षणाद्विग्रथितोव्रणश्चिरा दुपसंरोहति तीव्ररुजश्च भवति

dvitīyadivasaparimokṣaṇādvigrathitovraṇaścirā dupasaṃrohati tīvrarujaśca bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषा यालेपनबन्धाहाराचारान् विदध्यात्

ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīnavekṣya kaṣā yālepanabandhāhārācārān vidadhyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैनं त्वरमाणः सान्तर्दोषं रोपयेत्स ह्यल्पेनाप्यप चारेणाभ्यन्तरमुत्सङ्गं कृत्वा भूयोऽपि विकरोति

na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayetsa hyalpenāpyapa cāreṇābhyantaramutsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo'pi vikaroti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र तस्मादन्तर्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् हर्षं क्रोधं भयं चापि यावत् स्थैर्योपसंभवात्

bhavanti cātra tasmādantarbahiścaiva suśuddhaṃ ropayedvraṇam rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् त्र्! यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान्

hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet tr! yahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvapi ca buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिपातिषु रोगेषु नेच्छेद्विधिमिमं भिषक् प्रदीप्तागारवच्छीघ्रं तत्र कुर्यात् प्रतिक्रियाम्

atipātiṣu rogeṣu necchedvidhimimaṃ bhiṣak pradīptāgāravacchīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या वेदना शस्त्रनिपातजाता तीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः धृतेन सा शान्तिमुपैति सिक्ता कोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेन

yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ pradunoti jantoḥ dhṛtena sā śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.