Suśruta-saṃhitā 1.6

अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो हि नामभिगवान्स्वियम्भुरनादिमध्यनिधनः अत्र रस व्यापत्संपत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणामायत्ते स सूक्ष्मामपि कलां न लीयत इति कालः संकलयति कालयति वा भूतानीति कालः

kālo hi nāmabhigavānsviyambhuranādimadhyanidhanaḥ atra rasa vyāpatsaṃpattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte sa sūkṣmāmapi kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य संवत्सरात्मनो भगवानादित्यो गतिविशेषेणाक्षिनिमेषकाष्ठा कलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति

tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhā kalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः पञ्चदशाक्षिनिमेषाः काष्ठा त्रिंशत्काष्ठाः कला विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश्च त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रं पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः स च द्विविधः शुक्लः कृष्णश्च तौ मासः

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro'kṣinimeṣaḥ pañcadaśākṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtamahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र माघादयो द्वादश मासाः द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः मधुमाधवौ वसन्तः शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः नभोनभस्यौ वर्षाः इषोर्जौ शरत् सहःसहस्यौ हेमन्त इति

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ dvimāsikamṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रा दित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः तेषु भगवानाप्यायते सोमः अ-म्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभि-वर्धते उत्तरं च शिशिर वसन्तग्रीष्माः तेषु भगवानाप्यायतेऽक तिक्तकषा-यकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमपहीयते

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrā dityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavānāpyāyate somaḥ a-mlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhi-vardhate uttaraṃ ca śiśira vasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavānāpyāyate'ka tiktakaṣā-yakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान् शोषयत्यपि तावुभावपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः

bhavati cātra śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi tāvubhāvapi saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खल्वयने द्वे युगपत् संवत्सरो भवति ते तु पञ्च युगमिति संज्ञां लभन्ते स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत्परिवर्तमानः कालचक्रमित्युच्यत इत्येके

atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravatparivartamānaḥ kālacakramityucyata ityeke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं ते तु भाद्र पदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः तद्यथा भाद्र पदाश्वयुजौ वर्षाः कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत् पौषमाघौ हेमन्तः फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः आषाढश्रावणौ प्रावृडिति

iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādra padādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādra padāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमल प्रायाः ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते विदाहात्पित्तसंचयमापादयन्ति स सं-चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽककिरणप्रविलायितः पैत्ति-कान् व्याधीञ्जनयति ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्यश्च ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिना-मविदग्धाः स्नेहाच्छत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसंचयमापादयन्ति स संचयो वसन्तेऽकरश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधी-ञ्जनयति ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्या-पश्च ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः संचयमापादयन्ति स संचयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति एवमेष दोषाणां संचयप्रकोपहेतुरुक्तः

tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ kṣitimala prāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhātpittasaṃcayamāpādayanti sa saṃ-cayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke'kakiraṇapravilāyitaḥ paitti-kān vyādhīñjanayati tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehinā-mavidagdhāḥ snehācchatyādgauravādupalepācca śleṣmasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayo vasante'karaśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhī-ñjanayati tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyā-paśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvācca vāyoḥ saṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñjanayati evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopaheturuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु संचितानां दोषाणां शरद्वसन्त प्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम्

tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasanta prāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते श्लैष्मिकाणां निदाघे वातिकानां शरदि स्वभावत एव त एते संचयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः

tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं मध्याह्ने ग्रीष्मस्य अपराह्णे प्रावृषः प्रदोषे वार्षिकं शारदमर्धरात्रे प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत् एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात्

tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikaṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अव्यापन्नेषु ऋतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति

tatra avyāpanneṣu ṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च

teṣāṃ punarvyāpado'dṛṣṭakāritāḥ śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासामुपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेदिति

tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अव्यापन्नानामोषधीनामपां चोपयोगः

tatra avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिदव्यापन्नेष्वपि ऋतुषु कृत्याभिशापरक्षः क्रोधाधर्मैरुपध्व स्यन्ते जनपदाः विषौषधिपुष्पगन्धेन वा वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरो रुग्ज्वरैरुपतप्यन्ते ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा गृहदारशयनासनयान वाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर्वा

kadācidavyāpanneṣvapi ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥ krodhādharmairupadhva syante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśiro rugjvarairupatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayāna vāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्का-रतपोनियमदयादानदीक्षाभ्युपगम देवताब्राह्मणगुरु परैर्भवितव्यम् एवं साधु भवति

tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskā-rataponiyamadayādānadīkṣābhyupagama devatābrāhmaṇaguru parairbhavitavyam evaṃ sādhu bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमव्यापन्नानामृतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः

ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर्वात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः

vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्पिता ध्वाङ्क्षखङ्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागाः पुष्पिता हिमसाह्वये

darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः

śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते

siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः

vāti kāmijanānandajanano'naṅgadīpanaḥ dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः

diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः

kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतोऽसुखः भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव

grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto'sukhaḥ bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः ध्वस्तवीरुत्तृणलता विपर्णाङ्कितपादपाः

bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रावृष्यम्बरमानद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः अम्बुदैर्विद्युदुद्द्योतप्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः

prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोमलश्यामशष्पाढ्या शक्रगोपोज्ज्वला मही कदम्बनीपकुटजसर्जकेतकिभूषिता

komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः

tatra varṣāsu nadyo'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः

bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः

babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः वाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता

paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ vāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम्

svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात्

haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet varṣāsu śamayedvāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.