Suśruta-saṃhitā 2.11

अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः संदूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः

vātādayo māṃsamasṛk ca duṣṭāḥ saṃdūṣya medaśca kaphānuviddham vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम्

āyamyate vyathyata eti todaṃ pratyasyate kṛtyata eti bhedam kṛṣṇo'mṛdurbastirivātataśca bhinnaḥ sraveccānilajo'sramaccham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम्

dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi raktaḥ sapīto'pyathavā'pi pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम्

śīto'vivarṇo'lparujo'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṃ ca pūyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo'tikaṇḍūḥ medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् संपीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम्

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam saṃpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karotyunnatamāśu vṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः

granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca aruk sa evāpyacalo mahāṃśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति

hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ granthiṃ sthiraṃ vṛttamathāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaścālparujaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यै अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति

taṃ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā'nyai ananyavarṇairupacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी

kaṇḍūyutāste'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्य्पाकम्

gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsamabhipradūṣya vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntamanalpamūlaṃ ciravṛddhypākam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च

kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tamarbudaṃ śāstravido vadanti vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु संपीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम्

tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāstu saṃpīḍya saṅkocya gatastvapākam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात्

sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurairācitamāśuvṛddhim sravatyajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तक्षयोपद्र वपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽबुदपीडितस्तु मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम्

raktakṣayopadra vapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so'budapīḍitastu muṣṭiprahārādibhirardite'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य

avedanaṃ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṃsaparāyaṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु संप्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम्

māṃsārbudaṃ tvetadasādhyamuktaṃ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu saṃprasrutaṃ marmaṇi yacca jātaṃ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम्

yajjāyate'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ yaddvandvajātaṃ yugapat kramādvā dvirarbudaṃ tacca bhavedasādhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṃ sarvārbudānyeva nisargatastu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः

vātaḥ kaphaścaiva gale pravṛddhau manye tu saṃsṛtya tathaiva medaḥ kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍamāhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च

todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo'ruṇo vā pavanātmakastu medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro'rujaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्धयपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः

pāruṣyayuktaściravṛddhayapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित्

sthiraḥ savarṇo'lparugugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃścāpi kaphātmakastu cirābhivṛddhiṃ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः

mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम्

pralambate'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale'nuśabdaṃ kurute ca nityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु

kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītamarocakārtam kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayettu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत्

nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.