Suśruta-saṃhitā 2.2

अथातोऽशसां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto'śasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति

ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठया-नवेग विधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनी रनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवली र्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः तथातृणकाष्ठोपल-लोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्तितान्यर्शांसीत्याचक्षते

tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayā-navega vidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ pradhānadhamanī ranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalī rmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ tathātṛṇakāṣṭhopala-loṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayantitānyarśāṃsītyācakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्या-ङ्गुलान्तर संभूतां प्रवाहणी विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः सर्वास्तिर्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः

tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ tasmin valayastisro'dhyā-ṅgulāntara saṃbhūtāṃ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः संप्रकीर्तिताः रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदौष्ठः परिकीर्तितः

śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṃsthitāḥ gajatālunibhāścāpi varṇataḥ saṃprakīrtitāḥ romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे

prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तु भविष्यतां पूर्वरूपाणिअन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात् पक्तिरम्लीका परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोः श्वयथुर-न्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाणडुरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रे न्द्रि यदौर्बल्यं च

teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇianne'śraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathura-ntrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇaḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirbhramastandrā nidre ndri yadaurbalyaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति

jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मारुतात् परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरी-नाडीमुकुलशूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति गुल्माष्ठीलाप्लीहोद-राणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni kadambapuṣpatuṇḍikerī-nāḍīmukulaśūcīmukhākṛtīni ca bhavanti tairupadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatamupaveśyate kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudanābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti gulmāṣṭhīlāplīhoda-rāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्प्रकाशानि शुकजि-ह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्त्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चास्यो पद्र वा भवन्ति पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukaji-hvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti tairupadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyo padra vā bhavanti pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पाण्डूनि क-रीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भव-न्ति तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते शोफशीत-ज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तय्निनमित्तान्येव भवन्ति शुक्लत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति

śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni ka-rīrapanasāsthigostanākārāṇi na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhava-nti tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate śophaśīta-jvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tayninamittānyeva bhavanti śuklatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृशानि पित्तलक्षणानि च यदाऽवगाढपुरीषपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्र वा भवन्ति

raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ca yadā'vagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā'tyarthaṃ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadra vā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्निपातजानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि

sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्तव्यं वि-शेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि तैरुपद्रुतः कृ-शोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्नि-प्राणः परमलसश्च तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते

sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni teṣāṃ doṣata eva prasādhanaṃ kartavyaṃ vi-śeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni dāruṇānyantarmukhāni tairupadrutaḥ kṛ-śo'lpabhuk sirāsantatagātrolpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano'lpāgni-prāṇaḥ paramalasaśca tathā ghrāṇaśiro'kṣināsāśravaṇarogī satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्रबाह्यमध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्भिषग्वरः अन्तर्वलिसमुत्थानां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम्

bhavati cātrabāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryādbhiṣagvaraḥ antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्डूं जनयन्ति ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते तस्मिंश्च क्षते दुष्टमांसजाः प्ररोहाः पिच्छिल-रुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा ते तु शेफो विनाशय-न्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वां योनिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधि-रस्राविणश्छत्राकारान् करीराञ्जनयन्ति ते तु योम्पघ्नन्त्यार्तवं च नाभिमभिप्र-पन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करीराञ्जनय-न्ति त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्रा क्षिघ्राणवदनेष्वर्शांस्युपनिर्वर्तयन्ति तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुना-सिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च वक्त्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमस्मिंस्तैर्गद्गदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति

prakupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃśca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchila-rudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino'bhyantaramupariṣṭādvā te tu śepho vināśaya-ntyupaghnanti ca puṃstvāṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhi-rasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti te tu yompaghnantyārtavaṃ ca nābhimabhipra-pannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanaya-nti ta evordhvamāgatāḥ śrotrā kṣighrāṇavadaneṣvarśāṃsyupanirvartayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaśca ghrāṇajeṣu pratiśyāyo'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunā-sikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṃstairgadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāśca bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बहिः स्थिराणि कीलवदर्शांसि निर्वर्तयति तानि चर्मकीलान्यर्शांसीत्याचक्षते

vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlānyarśāṃsītyācakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्रतेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थित्वं च विनिर्दिशेत्

bhavanti cātrateṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तशोणितजं रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्लक्ष्णता तथा समुदीर्णखरत्वं च चर्मकीलस्य लक्षणम्

pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः

arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatastu yat tatsarvaṃ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः स च षड्विधः

arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदोषाण्यल्पलिङ्गानि याप्यानि तु विनिर्दिशेत् द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च

tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yānyāśritāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत्

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते

sarvāḥ syurvalayo yeṣāṃ durnāmabhirupadrutāḥ taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्गाति देहिनाम्

tato vyānena saṅgamya jyotirmṛdgāti dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.