Suśruta-saṃhitā 2.3

अथातोऽश्मरीणां निदानं व्याख्यास्यामः

athāto'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतस्रोऽश्मर्यो भवन्ति श्लेष्माधिष्ठानाः तद्यथा श्लेष्मणा वातेन पित्तेन शुक्रेण चेति

catasro'śmaryo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānāḥ tadyathā śleṣmaṇā vātena pittena śukreṇa ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रासंशोधनशीलस्यापथ्यकारिणः प्रकुपितः श्लेष्मा मूत्रसंपृक्तोऽनुप्रविश्य बस्तिमश्मरीं जनयति

tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṃpṛkto'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां पूर्वरूपाणिज्वरो बस्तिपीडारोचकौ मूत्रकृच्छ्रं बस्तिशिरोमुष्कशेफसां वेदना कृच्छ्रावसादो बस्तगन्धित्वं मूत्रस्येति

tāsāṃ pūrvarūpāṇijvaro bastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथास्ववेदनावर्णं दुष्टं सान्द्र मथाविलम् पूर्वरूपेऽश्मनः कृच्छ्रान्मूत्रं सृजति मानवः

yathāsvavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndra mathāvilam pūrvarūpe'śmanaḥ kṛcchrānmūtraṃ sṛjati mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जातासु नाभिबस्तिसेवनीमेहनेष्वन्यतमस्मिन् मेहतो वेदना मूत्रधारा-सङ्गः सरुधिरमूत्रता मूत्रविकिरणं गोमेदकप्रकाशमत्याविलं ससिकतं विसृजतिधनवनलङ्घनप्लवन पृष्ठयानोष्णाध्व गमनैश्चास्य वेदना भवन्ति

atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣvanyatamasmin mehato vedanā mūtradhārā-saṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamatyāvilaṃ sasikataṃ visṛjatidhanavanalaṅghanaplavana pṛṣṭhayānoṣṇādhva gamanaiścāsya vedanā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र श्लेष्माश्मरी श्लेष्मलमन्नमभ्यवहरतोऽत्यर्थमुपलिप्याधः परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधिष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतिघाताद्दाल्यते भिद्यते नि-स्तुद्यत इव च बस्तिर्गुरुः शीतश्च भवति अश्मरी चात्र श्वेता स्निग्धा महती कुक्कुटाण्डप्रतीकाशा मधूकपुष्पवर्णा वा भवति तां श्लैष्मिकीमिति विद्यात् ८ पित्तयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधि-ष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघातादूष्यते चूष्यते दह्यते पच्यत इव ब-स्तिरुष्णवातश्च भवति अश्मरी चात्र सरक्ता पीतावभासा कृषणा भल्लातकास्थिप्रतिमा मधुवर्णा वा भवति तां पैत्तिकीमिति विद्यात्

tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyavaharato'tyarthamupalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratighātāddālyate bhidyate ni-studyata iva ca bastirguruḥ śītaśca bhavati aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāt 8 pittayutastu śleṣmā saṃghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhi-ṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātādūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva ba-stiruṣṇavātaśca bhavati aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣaṇā bhallātakāsthipratimā madhuvarṇā vā bhavati tāṃ paittikīmiti vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातयुतस्तु श्लेष्मा संघातमुपगम्य यथोक्तां परिवृद्धिं प्राप्य बस्तिमुखमधि-ष्ठाय स्रोतो निरुणद्धि तस्य मूत्रप्रतीघातात्तीव्रा वेदना भवति तदाऽत्यर्थं पी-ड्यमानो दन्तान् खादति नाभिं पीडयति मेढ्रं प्रमृद्गाति पायुं स्पृशति विश-र्धते विदहति वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण चास्य मेहतो निःसरन्ति अश्मरी चात्र श्यावा परुषा विषमा खरा कदम्बपुष्पवत्कण्टकाचिता भवति तां वातिकीमितिविद्यात्

vātayutastu śleṣmā saṃghātamupagamya yathoktāṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukhamadhi-ṣṭhāya sroto niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati tadā'tyarthaṃ pī-ḍyamāno dantān khādati nābhiṃ pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti pāyuṃ spṛśati viśa-rdhate vidahati vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti aśmarī cātra śyāvā paruṣā viṣamā kharā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati tāṃ vātikīmitividyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पायेणैतास्तिस्रोऽश्मर्यो दिवास्वप्नसमसनाध्यशनशीतस्निग्धगुरुमधुराहारप्रि-यत्वाद्विशेषेण बालानां भवन्ति तेषामेवाल्प बस्तिकायत्वादनुपचितमांस-त्वाच्च बस्तेः सुखग्रहणाहरणा भवन्ति महतां तु शुक्राश्मरी शुक्रनिमित्ता भवति ११ मैथुनविघातादतिमैथुनाद्वा शुक्रं चलितमनि र्गच्छद्विमार्गगमनादनिलोऽभि-तः संगृह्य मेढ्रवृषणयोरन्तरे संहरति संहृत्य चोपशोषयति सा मूत्रमार्गमावृ-णोति मूत्रकृच्छ्रं बस्तिवेदनां वृषणयोश्च श्वयथुमापादयति पीडितमात्रे च तस्मिन्नेव प्रदेशे प्रविलयमापद्यते तां शुक्राश्मरीमिति विद्यात्

pāyeṇaitāstisro'śmaryo divāsvapnasamasanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapri-yatvādviśeṣeṇa bālānāṃ bhavanti teṣāmevālpa bastikāyatvādanupacitamāṃsa-tvācca basteḥ sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati 11 maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ calitamani rgacchadvimārgagamanādanilo'bhi-taḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgamāvṛ-ṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati pīḍitamātre ca tasminneva pradeśe pravilayamāpadyate tāṃ śukrāśmarīmiti vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्रशर्करा सिकता मेहो भस्माख्योऽश्मरिवैकृतम् अश्मर्या शर्करा ज्ञेया तुल्यव्यञ्जनवेदना

bhavanti cātraśarkarā sikatā meho bhasmākhyo'śmarivaikṛtam aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पवनेऽनुगुणे सा तु निरेत्यल्पा विशेषतः सा भिन्नमूर्तिर्वातेन शर्करेत्यभिधीयते

pavane'nuguṇe sā tu niretyalpā viśeṣataḥ sā bhinnamūrtirvātena śarkaretyabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्पीडा सक्थिसदनं कुक्षिशूलं च वेपथुः तृष्णोर्ध्वगोऽनिलः कार्ष्ण्यं दौर्बल्यं पाण्डुगात्रता

hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ tṛṣṇordhvago'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरोचकाविपाकौ तु शर्करार्ते भवन्ति च मूत्रमार्गप्रवृत्ता सा सक्ता कुर्यादुपद्र वान्

arocakāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryādupadra vān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्बल्यं सदनं कार्श्यं कुक्षिशूलमरोचकम् पाण्डुत्वमुष्णवातं च तृष्णां हृत्पीडनं वमिम्

daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam pāṇḍutvamuṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिपृष्ठकटीमुष्कगुदवङ्क्षणशेफसाम् एकद्वारस्तनुत्वक्को मध्ये बस्तिरधोमुखः

nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām ekadvārastanutvakko madhye bastiradhomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बस्तिर्बस्तिशिरश्चैव पौरुषं वृषणौ गुदः एकसंबन्धिनो ह्येते गुदास्थिविवराश्रिताः

bastirbastiśiraścaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ ekasaṃbandhino hyete gudāsthivivarāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलाब्वा इव रूपेण सिरास्नायुपरिग्रहः मूत्राशयो मलाधारः प्राणायतनमुत्तमम्

alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्वाशयगतास्तत्र नाड्यो मूत्रवहास्तु याः तर्पयन्ति सदा मूत्रं सरितः सागरं यथा

pakvāśayagatāstatra nāḍyo mūtravahāstu yāḥ tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यन्ते मुखान्यासां सहस्रशः नाडीभिरुपनीतस्य मूत्रस्यामाशयान्तरात्

sūkṣmatvānnopalabhyante mukhānyāsāṃ sahasraśaḥ nāḍībhirupanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रतः स्वपतश्चैव स निः स्यन्देन पूर्यते आमुखात्सलिले न्यस्तः पार्श्वेभ्यः पूर्यते नवः

jāgrataḥ svapataścaiva sa niḥ syandena pūryate āmukhātsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटो यथा तथा विद्धि बस्तिर्मूत्रेण पूर्यते एवमेव प्रवेशेन वातः पित्तं कफोऽपि वा

ghaṭo yathā tathā viddhi bastirmūtreṇa pūryate evameva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रयुक्तमुपस्नेहात् प्रविश्य कुरुतेऽश्मरीम् अप्सु स्वच्छास्थिआ!स्विपि यथा निषिक्तासु नवे घटे

mūtrayuktamupasnehāt praviśya kurute'śmarīm apsu svacchāsthiā!svipi yathā niṣiktāsu nave ghaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालान्तरेण पङ्कः स्यादश्मरीसंभवस्तथा संहन्त्यापो यथा दिव्या मारुतोऽग्निश्च वैद्युतः

kālāntareṇa paṅkaḥ syādaśmarīsaṃbhavastathā saṃhantyāpo yathā divyā māruto'gniśca vaidyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद्बलासं बस्तिस्थमूष्मा संहन्ति सानिलः मारुते प्रगुणे बस्तौ मूत्रं सम्यक् प्रवर्तते विकारा विविधाश्चापि प्रतिलोमे भवन्ति हि

tadvadbalāsaṃ bastisthamūṣmā saṃhanti sānilaḥ mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate vikārā vividhāścāpi pratilome bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्राघाताः प्रमेहाश्च शुक्रदोषास्तथैव च मूत्रदोषाश्च ये केचिद्वस्तावेव भवन्ति हि

mūtrāghātāḥ pramehāśca śukradoṣāstathaiva ca mūtradoṣāśca ye kecidvastāveva bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.