Suśruta-saṃhitā 2.5

अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसा-ऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहजा छर्दिर्वा प्रतिहन्ति तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः संप्रपद्य स-मुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति एवं समुत्पप्ननस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यतेधातूनभिदूषयन्

mithyāhārācārasya viśeṣādguruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā-'bhīkṣṇamaśnato yo vā majjatyapsūṣmābhitaptaḥ sahajā chardirvā pratihanti tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhastiryaggāḥ sirāḥ saṃprapadya sa-muddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantādvikṣipati yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādurbhavanti evaṃ samutpapnanastvaci doṣastatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo'bhyantaraṃ pratipadyatedhātūnabhidūṣayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पूर्वरूपाणित्वक्पारुष्यमकस्माद्रो महर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति

tasya pūrvarūpāṇitvakpāruṣyamakasmādro maharṣaḥ kaṇḍūḥ svedabāhulyamasvedanaṃ vā'ṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpaṇamasṛjaḥ kṛṣṇatā ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सप्त महाकुष्ठानि एकादश क्षुद्र कुष्ठानि एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति तत्र महाकुष्ठान्यरुणो दुम्बरर्ष्यर्क्षिइ!जिह्वकपाल काकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति क्षुद्र कुष्ठान्यपि स्थूलारुषकं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं मिंइ! पामा रकसा चेति

tatra sapta mahākuṣṭhāni ekādaśa kṣudra kuṣṭhāni evamaṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti tatra mahākuṣṭhānyaruṇo dumbararṣyarkṣii!jihvakapāla kākaṇakapuṇḍarīkadadrukuṣṭhānīti kṣudra kuṣṭhānyapi sthūlāruṣakaṃ mahākuṣṭhamekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ vicarcikā kiṭibhaṃ miṃi! pāmā rakasā ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात्

sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi ca bhavanti utsannatastu doṣagrahaṇamabhibhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातेनारुणं पित्तेनोदुम्बरर्ष्यर्क्षिइ!जिह्वकपालकाकणकानि श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति

tatra vātenāruṇaṃ pittenodumbararṣyarkṣii!jihvakapālakākaṇakāni śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadrukuṣṭhaṃ ceti teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvamuttarottaraṃ dhātvanupraveśādasādhyatvaṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि ऋष्यजिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्यजिह्वानि कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि काकणन्ति-काफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि तेषां चतुर्णामप्योषचोषप-रिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि अतसीपुष्पवर्णा-नि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि

tatra vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi todabhedasvāpayuktānyaruṇāni pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇānyaudumbarāṇi ṛṣyajihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣyajihvāni kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni kākaṇanti-kāphalasadṛśānyatīva raktakṛṣṇāni kākaṇakāni teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣapa-ridāhadhūmāyanāni kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi atasīpuṣpavarṇā-ni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni tayordvayorapyutsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvaṃ ceti sāmānyāni rūpāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुद्र कुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःस्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति

kṣudra kuṣṭhānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥsthūlāni sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhinānyarūṃṣi tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति

kṛṣṇāruṇaṃ yena bhaveccharīraṃ tadekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham syuryena kaṇḍūvyathanauṣacoṣāstaleṣu taccarmadalaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः

visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsānyabhibhūya śīghram mūrcchāvidāhāratitodapākān kṛtvā visarpaḥ sa bhavedvikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये

śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yāstaṃ parisarpamāhuḥ kaṇḍvanvitaṃ śvetamapāyi sidhma vidyāttanu prāyaśa ūrdhvakāye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव

rājyo'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyameva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभंमिंविदन्ति सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या

yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃmiṃvidanti sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā'ṇukābhiḥ piḍakābhirūhyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा

sphoṭaiḥ sadāhairati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavairnirūpyā kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात्

aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahacca yaccaikakuṣṭhaṃ kaphajānyamūni vāyoḥ prakopāt parisarpamekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलासमपि कुष्ठविकल्प एव तत्त्रिविधं वातेन पित्तेनश्लेष्मणा चेति कु-ष्ठकिलासयोरन्तरत्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च तेषु संबद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोमचासाध्यमग्निदग्धं च

kilāsamapi kuṣṭhavikalpa eva tattrividhaṃ vātena pittenaśleṣmaṇā ceti ku-ṣṭhakilāsayorantaratvaggatameva kilāsamaparisrāvi ca tadvātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmacca teṣu saṃbaddhamaṇḍalamantejātaṃ raktaromacāsādhyamagnidagdhaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठेषु तु त्वक्संकोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन पाकाव-दरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा

kuṣṭheṣu tu tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena pākāva-daraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ pittena kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम्

tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः

bhavanti cātra yathā vanaspatirjātaḥ prāpya kālaprakarṣaṇam antarbhūmiṃ vigāheta mūlairvṛṣṭivivardhitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः

evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते

sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūśca jāyate vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaśca kuṣṭhe tvaci samāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते

tvaksvāpo romaharṣaśca svedasyābhipravartanam kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते

bāhulyaṃ vaktraśoṣaśca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते

daurgandhyamupadehaśca pūyo'tha krimayastathā gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसंभवः भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते

nāsābhaṅgo'kṣirāgaśca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ bhavet svaropaghātaśca hyasthimajjasamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां संभेदः क्षतसर्पणम् शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च

kauṇyaṃ gatikṣayo'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇam śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्

strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम्

kuṣṭhamātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam medogataṃ bhavedyāpyamasādhyamata uttaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य संभवम्

brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम्

mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte'pi gacchati nātaḥ kaṣṭataro rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात्

āhārācārayoḥ proktāmāsthāya mahatīṃ kriyām auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaśca niṣevaṇāt yastena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatimāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात्

prasaṅgādgātrasaṃsparśānniśvāsāt sahabhojanāt sahaśayyāsanāccāpi vastramālyānulepanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च औपसर्गिकरोगाश्च संक्रामन्ति नरान्नरम्

kuṣṭhaṃ jvaraśca śoṣaśca netrābhiṣyanda eva ca aupasargikarogāśca saṃkrāmanti narānnaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.